МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
27
ЮРИДИК ТАЪЛИМДА ТИЗИМЛИ ТАҲЛИЛ ВА ҚАРОР ҚАБУЛ
ҚИЛИШ МЕТОДОЛОГИЯСИНИНГ АҲАМИЯТИ
Ахмедова Ирода Нурмухаммедовна
Тошкент Халқаро Таълим Университети
катта ўқитувчиси
https://doi.org/10.5281/zenodo.15362948
Аннотация:
Мазкур мақолада Ўзбекистонда юридик таълим тизими ва ҳуқуқ
соҳасида амалга оширилаётган ислоҳотлар таҳлил этилади. Хусусан,
замонавий талабларга жавоб берадиган, креатив ва танқидий фикрлаш
қобилиятига эга мутахассислар тайёрлашнинг аҳамияти қайд этилади.
Тизимли таҳлил назарияси ва уни ҳуқуқий қарор қабул қилиш жараёнида
қўллашнинг усуллари, босқичлари ҳамда афзалликлари ёритилади.
Шунингдек, халқаро тажриба, жумладан, АҚШ ва Европадаги юридик
таълимдаги интерактив методлар мисолида таҳлил асосида ўқитишнинг
аҳамияти кўрсатилади.
Калит сўзлар
:
Юридик таълим, тизимли таҳлил, қарор қабул қилиш, ҳуқуқий
ислоҳотлар, ҳуқуқшунослар тайёрлаш, танқидий фикрлаш, амалий таҳлил,
таълим методологияси, интерактив ўқитиш, юридик мутахассис, ҳуқуқий
адолат, ҳуқуқий модернизация,
Case study, Problem-based learning, Moot
court.
Ўзбекистонда бугунги кунда жамиятнинг барча соҳаларида
демократиялаштириш ва модернизациялаштириш жараёнлари жадал
суръатлар билан амалга оширилмоқда. Иқтисодий мустақиллик ва
ҳуқуқий давлат барпо этишга қаратилган ислохотлар асосида ҳаёт
даражасини юқори сифат кўрсаткичларига эришиш учун ривожлантириш
ва такомиллаштириш вазифалари қуйилган. Мазкур жараёнларда юқори
малакали, замонавий фикрлайдиган ва тизимли таҳлил қилиш
қобилиятига эга мутахассисларга эҳтиёж тобора ортиб бормоқда. Айниқса,
юридик таълим соҳасида танқидий фикрлаш, муаммоли вазиятларда
самарали қарор қабул қилиш ва уларнинг ҳуқуқий оқибатларини башорат
қилиш қобилиятига эга кадрларни тайёрлаш долзарб вазифалардан
биридир. Бу борада «Ўзбекистон Республикасида юридик таълим ва фанни
тубдан такомиллаштириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 29 апрелдаги ПФ-
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
28
5987-сонли
1
фармонида
келтирилган
Ҳуқуқ соҳасидаги
илмий
тадқиқотлар натижаларини амалий жиҳатдан жорий этиш, ўқитишнинг
илғор услубларидан кенг фойдаланиш, шунингдек, замонавий талабларни
инобатга олган ҳолда таълим стандартларини модернизациялаш ва ўқув
дастурларини қайта кўриб чиқишга етарли эътибор берилмаяпти, бу эса
юридик таълим сифати ва илмий салоҳиятнинг пасайишига олиб
келмоқда деб айтилган фикрлар соҳа буйича чуқур ёндашув асосида
мукаммал билим ва малакага эга мутахассислар тайерлашга асосий урғу
берилиши кераклигини кўрсатади. Ҳуқуқий масалалар сабаб-оқибат
муносабатини ўрганиш асосида ечимлар таклиф қилиш мураккаб
жараёнлардан иборат бўлиши мумкин. Соҳа мутахассислари фаолиятида
муаммоли вазиятларда тизимли таҳлил қилиш ва тизимли ёндашув
асосида оптимал қарор қабул қилиш методологиясидан фойдалана олиш
малакаси самарали натижалар беради.
Тизимли таҳлил назарияси — бу турли муаммоларни комплекс,
таркибий элементларга ажратилган ва ўзаро боғлиқликда таҳлил қилиш
методологиясидир. У қарор қабул қилиш жараёнида муҳим аҳамиятга эга,
чунки у мураккаб масалаларни тўғри тушуниш ва ечиш учун зарур бўлган
манбаларни ва маълумотларни тўплаш имконини беради. Жумладан,
юриспруденциядаги изланишлар тизимли ёндашув асосида мураккаб
ҳуқуқий ҳодисаларни яхлит тизимнинг таркибий қисмлари сифатида
ўрганишдан иборат бўлиб, ўзаро таъсир қилувчи омилларни текшириш
зарур бўлганда қўлланилади.
Қарор қабул қилиш жараёнида тизимли ёндашув билан таҳлил
ўтказиш қуйидаги босқичларни ўз ичига олади:
1. Масала аниқлаш: Тизим мақсадини ва моҳиятни аниқлаш ва унинг
омилларини белгилаш.
2. Маълумот тўплаш: Тизим ҳақида манбалардан маълумотларни
йиғиш.
3. Таҳлил: Тизимнинг функционал хусусиятларини ва сабаб-
ечимларни белгилаш.
4. Ечимларни баҳолаш: Мавжуд муқобил ечимларни таҳлил қилиш ва
энг самарали ечимни танлаш.
Ҳуқуқий соҳада қарор қабул қилиш — бу мураккаб ва масъулиятли
жараён бўлиб, унинг натижаси жамиятдаги ҳуқуқий адолат, барқарорлик
ва қонунийликни таъминлашда муҳим аҳамиятга эга. Судьялар,
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
29
ҳуқуқшунослар, прокурорлар ва бошқа ҳуқуқни муҳофаза қилувчи
органлар фаолиятида ҳар бир қарорнинг асосли, холис ва тизимли
таҳлилга таянган ҳолда қабул қилиниши талаб этилади.
Ҳуқуқий қарор қабул қилишда тизимли таҳлилнинг қўлланилиши
қуйидаги имкониятларни яратади:
- Муаммони кенг қамровли таҳлил қилиш;
- Турли томонлама манфаатлар ва ҳуқуқий нормалар ўртасидаги
мувозанатни сақлаш;
- Қарорнинг эҳтимолга боғлиқ оқибатларини баҳолаш;
- Муқобил ечимлар ўртасида энг мақбулини танлаш имконини бериш.
Қарор қабул қилиш фақат шахсий интуиция ёки тажрибага
асосланмасдан, балки назарий ёндашувларга ҳам суянган ҳолда амалга
оширилиши лозим. Бу жараёнда ҳуқуқ нормаларини тўғри талқин қилиш,
манфаатдор томонлар позициясини чуқур англаш, ҳуқуқий оқибатларни
олдиндан баҳолаш муҳим ҳисобланади.
Қарор қабул қилишда тизимли ёндашувни ўқитиш юридик таълимда
алоҳида ўрин тутади. Жаҳон тажрибасида тизимли таҳлилга асосланган
ўқитиш методлари кенг тарқалган. Халқаро миқёсда, айниқса АҚШ,
Германия, Япония ва Буюк Британияда юридик факультетларда ҳолат
таҳлили ("Case study"), масалага асосланган ўқитиш ("Problem-based
learning"), симуляциялик имитацион суд жараёни ("Moot court") каби
интерактив методлар орқали талабалар мураккаб ҳуқуқий муаммоларни
таҳлил қилиб, ечим қабул қилиш кўникмасини ривожлантиради.
Масалан, Гарвард юридик мактабининг ўқитиш методларида
талабалар ҳуқуқий муаммонинг барча жиҳатларини тизимли таҳлил
қилиб, турли манфаатдор томонларнинг позицияларини баҳолашга
ўргатилади. Бу эса уларни нафақат ҳуқуқий билим, балки танқидий
фикрлаш ва стратегик қарор қабул қилиш қобилиятига эга кадрлар
сифатида тайёрлайди.
Ўзбекистонда ҳуқуқий соҳада тизимли таҳлил ва қарор қабул қилиш
билимлари давлат сиёсати, ҳуқуқий ҳужжатлар, таълим ва ижтимоий
тадқиқотлар орқали ривожлантирилмоқда. Бу жараёнлар ҳуқуқий
тизимнинг самарадорлигини ошириш, ижтимоий адолатни таъминлаш ва
халқ манфаатларини ҳимоя қилишга хизмат қилади. Қарор қабул қилиш
жараёнида тизимли таҳлил назариясидан фойдаланиш ҳуқуқий ҳалоллик,
оқилона ёндашув ва натижадорликни таъминлайди. Юридик таълимда
МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК
30
ушбу ёндашувни татбиқ қилиш келажакда етук мутахассисларни
тайёрлашда муҳим омилдир.
Адабиётлар:
1.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 29 апрелдаги
ПФ–5987-сонли «Юридик таълим ва фанни тубдан такомиллаштириш
бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги Фармони.
2.
Назаров, Ш.Ш. (2022). Юридик таълимда замонавий ёндашувлар ва
инновацион методлар. Тошкент: Юриспруденция нашриёти.
3.
Каримов, А.Ж. (2021). Ҳуқуқий қарор қабул қилиш жараёнида
тизимли таҳлилнинг аҳамияти. // “Юрист” илмий-амалий журнали, №4,
45–52-бетлар.
4.
Ackoff, R. L. (1971). Towards a System of Systems Concepts. Management
Science, 17(11), 661–671.
5.
Harvard Law School. (n.d.). Experiential Learning: Case Studies and Moot
Courts. Retrieved from https://hls.harvard.edu/
6.
Dewey, J. (1938). Experience and Education. New York: Macmillan.
7.
Savigny, F. C. von. (1814). Of the Vocation of Our Age for Legislation and
Jurisprudence. (Таржимада қўлланиладиган асосий ҳуқуқ назариялари).
8.
Тошкент давлат юридик университети. (2023). Юридик таълим
методологияси: ўқув қўлланма. ТДЮУ нашриёти.
9.
Бобожонов, З.Т. (2020). Ҳуқуқий ислоҳотлар ва таълим тизимида
инновацион ёндашувлар. Тошкент: Adolat нашриёти.
10.
OECD. (2021). Legal Education in the 21st Century: Challenges and
Perspectives. Paris: OECD Publishing.
