ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
133
SOLIQLAR VA DAVLAT XARAJATLARI UYG'UNLIGI: BYUDJET SIYOSATIDA
MUVOZANAT
Dusqulova Amina Ibodullo qizi
Toshkent davlat Iqtisodiyot Universiteti Samarqand filiali
"Moliya, soliq va bank ishi" kafedrasi assistenti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada soliq siyosati va davlat xarajatlari o‘rtasidagi uyg‘unlikning
mamlakat byudjet siyosatidagi ahamiyati yoritiladi. Soliqlardan tushgan daromadlar va davlat
tomonidan amalga oshiriladigan xarajatlar o‘rtasidagi muvozanat fiskal barqarorlikni
ta’minlashda hal qiluvchi omil hisoblanadi. Maqolada fiskal muvozanatga erishish uchun soliq
yig‘imlarini samarali boshqarish, xarajatlarni ustuvor yo‘nalishlarga yo‘naltirish va davlat
moliyaviy siyosatini optimallashtirish kabi masalalar tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
soliq siyosati, xalqaro tajriba, budget daromadlari, soliq turlari, fiscal muvozanat.
Jismoniy va yuridik shaxs
Jahon mamlakatlari amaliyotida iqtisodiy rivojlanishni tartibga solish hamda rag'batlantirish
maqsadida muayyan vaziyatlarga bog’liq holda bevosita va bilvosita soliqlardan foydalanib
kelinmoqda. Aksariyat rivojlangan mamlakatlar soliq ma'murchiligida bevosita soliqlami
hisoblash va undirish mexanizmini takomillashtirib borishga alohida e'tibor qaratilmoqda.
«Yevropa Ittifoqiga kimvchi iqtisodiy rivojlangan mamlakatlar davlat budjeti, asosan, bevosita
soliqlar hisobiga to‘ldiriladi»
. Ekspertlar ma’lumotiga ko‘ra, «Xitoy 2022-yildan boshlab,
bevosita soliqlar ulushini oshirish va bilvosita soliqlar ulushini pasaytirishni navbatdagi asosiy
vazifalardan etib belgilangan»
Jahon amaliyotida soliqqa tortishda to‘g‘ri soliqlar ulushining
yuqoriligi ulami hisoblash va undirish mexanizmini yanada takomillashtirib borishni taqozo
etmoqda.
Davlatning iqtisodiy siyosatidagi asosiy yo‘nalishlardan biri – byudjet siyosatidir. Byudjet
siyosati soliq tushumlari va davlat xarajatlarini muvofiqlashtirish orqali makroiqtisodiy
barqarorlikka erishishga xizmat qiladi. Soliqlar – davlat byudjetining asosiy daromad manbai
bo‘lsa, xarajatlar – davlatning ijtimoiy-iqtisodiy funksiyalarini bajarish vositasidir. Ular
o‘rtasidagi uyg‘unlik fiskal muvozanatni ta’minlashning kalitidir.
Jahon mamlakatlarida global moliyaviy barqarorlikni ta'minlash zarurati kuchayib borayotgan
sharoitda davlat budjeti daromadlarini shakllantirishda to‘g‘ri soliqlaming ahamiyatini
o‘rganishga yo‘naltirilgan ilmiy ishlar amalga oshirilmoqda. To‘g‘ri soliqlami undirishda
progressiv soliq rejimi qo’lashning afzalliklari, korporativ va jismoniy shaxslaming daromadlari
bo‘yicha soliq stavkalarini tartibga solish, iqtisodiy subyektlaming samarali va tejamkor
1
TwxoHOBa A.B. K Bonpocy o Bw6ope npHopHTCTHbrx hopxopob b Hanoroo6jio>KeHHH HacejieHHB //
HajiorH h Hajioroo6jioiKeHHe. - 2021. - J64. - C.19-35. DOI: 10.7256/2454-065X.2021.4.35020 URL:
https://nbpublish. com/library_read_article.php?id=35020
2
Tara k coBepuieHCTBy. Knrafi roTO&HT HOBtie Mexann3Mbi paBHOMepHoro pacnpenejieHiM 6oraTCTBa
cpean HacejieHHH. - https://podrobno.uz/cat/uzbekistan-i-kitay-klyuchi-ot-budushchego/tyaga-k-sovershenstvu-
kitay-gotovit-novyemekhanizmy-ravnomemogo-raspredeleniya-bogatstva-sredi-nas/. 3.02.2022
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
134
faoliyatini rag‘batlantirish, jismoniy va yuridik shaxslaming daromad va foydani ko‘paytirishdan
manfaatdorligini oshirish, budjetni soliq tushumlari bilan to’ldirishga undovchi moslashuvchan
mexanizmni yaratish, to‘g‘ri soliqlarni undirish bilan bog’liq vazifalami izchil hal etish, ya’ni
tadbirkorlik subyektlariga foyda soliqni to’lash tartibini takomillashtirish, ishlab chiqarishni
kengaytirishni rag‘batlantirishda investitsiyaviy chegirmalami belgilash, yakka tartibdagi
tadbirkorlik faoliyati bo‘yicha soliqni hisoblash, jismoniy shaxslar daromad solig‘ini belgilash va
to’lashda yengilliklar berish kabilar bu boradagi ilmiy tadqiqotlaming ustuvor yo‘nalishlaridan
hisoblanadi.
O‘zbekistonda ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotning hozirgi bosqichida soliq to‘lovchilar
zimmasidagi soliq yukini kamaytirish va soliqlami undirish mexanizmlarini soddalashtirish
bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. “Shu bilan birga, soliq tizimida
ishbilarmonlik va investitsiyaviy faollikni oshirish, sog'lom raqobat muhitini shakllantirish,
shuningdek, soliq islohotlarini samarali amalga oshirishga to‘sqinlik qilayotgan bir qator
kamchilik va muammolar saqlanib qolmoqda
. Bu boradagi belgilangan vazifalarni samarali hal
etish yuridik va jismoniy shaxslaming daromadlaridan soliqlami hisoblash, ulami bazasini
aniqlash va undirish bilan bog‘liq davlat soliq siyosatining ustuvor yo‘nalishlariga qaratilgan
ilmiy tadqiqotlarning amalga oshirilishini taqozo etadi.
Jahon tajribasi shuni ko`rsatmoqdaki, soliq islohotlarining amalga oshirishda asosiy
muammolaridan biri bo`lib, samarali soliq stavkalari tanlovini asoslash hisoblanadi. Progressiv
va regressiv soliq stavkalaridan foydalanganda bu muammo ancha murakkablashadi, chunki
proporsional stavkadagi soliqdan farqli o`laroq, bu holda bitta emas, balki bir nechta chegaraviy
stavkalarni tanlashni asoslash lozim.
Aholining umumiy daromadlari miqdori va uning tarkibi
3
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 10-iyuldagi PQ-4389-son “Soliq ma'muriyatchiligini
takomillashtirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qarori. - www.lex.uz
4
Смирнов Р.О. Моделирование выбора параметров шкалы подоходного налога. Вестник
СанктПетербургского университета. ЭКОНОМИКА.№4, 2011.С.141.
5
https://www.stat.uz.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
135
Jumladan, Rossiyada shaxsiy daromad solig`ining proporsional qo`llanilganidan keyin o`n yil
o`tgach, 1990-yildan 2000-yilgacha qo`llanilgan ushbu soliqning progressiv shakliga qaytish
masalasi tobora ko`proq muhokama qilinmoqda. Daromad solig`i shkalasining yuqoridagi
parametrlarini tanlashni asoslash muammosining dolzarbligi Mirrlees ilmiy ishlarida mavjud
bo`lgan optimal daromad solig`i nazariyasining mavjudligi bilan bog`liq bo`lib, bunda daromad
solig`i shkalasi progressiyaning optimal darajasi haqidagi savolga ham, marjinal stavkalarning
o`lchamlari va ularni qo`llash diapazonlari haqidagi savolga ham to`liq javob bermaydi
.
Hududlar kesimida aholi jami daromadining tarkibi, 2020
6
8Mirrlees J. A. An Exploration in the Teory of Optimum Income Taxation // Review of Economic Studies. 1971.
N 38. P. 175–208.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
136
Mamlakatdagi barcha daromad guruhlariga mansub fuqarolar tenglik va adolat tamoyili
doirasida davlat xizmatlaridan foydalanish imkoniyatiga ega bo‘lishlari uchun, boshqa tomondan,
davlat faqat yuqori daromad guruhidan yig‘iladigan resursni o‘tkazishi mumkin. Davlat
xizmatlari sifatida past daromadli guruhlarga soliq solish. Shu doirada soliqqa tortish daromad
guruhlari o‘rtasidagi transfer mexanizmining eng muhim elementi hisoblanadi. Samaradorlik va
tenglik maqsadiga erishishda davlatning eng muhim siyosat quroli bo‘lgan soliqlarni qanday
loyihalash to‘g‘risida optimal soliqqa oid adabiyotlarda har tomonlama muhokama qilingan.
Optimal soliqqa tortish - bu jamiyatning tenglik va iqtisodiy samaradorlik kabi raqobatbardosh
maqsadlari o‘rtasidagi imtiyozlarni aks ettiruvchi va ijtimoiy boylikni maksimal darajaga
ko‘tarish boshlang‘ich nuqtasi bo‘lgan soliqqa tortish. Davlat shaxsning ijtimoiy va iqtisodiy
xususiyatlari to‘g‘risida assimetrik ma’lumotlarga ega bo'lgan bugungi sharoitda daromadlarni
qayta taqsimlash maqsadini buzuvchi soliqlardan foydalanish orqali amalga oshirish mumkin.
Davlat faqat iqtisodiy samaradorlikka yo‘l qo‘yib, buzib ko‘rsatuvchi soliqlardan foydalangan
holda daromad adolatini ta’minlashi mumkin. Shu sababli, optimal soliqqa tortishda asosiy
e’tibor soliq subyekti, soliq stavkasi va soliq bazasiga qaratiladi, bu esa soliq tushumlarining
ma’lum miqdorini ta’minlashda siqilishni minimallashtiradi
.
7
https://www.intechopen.com/chapters/59478
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
137
O‘zbekistondа iqtisodiy isloholotlаrni chuqurlаshtirish jаrаyonidа mаhаlliy hokimiyаtlаr
vаkolаtini kengаytirish аsosidа boshqаruv orgаnlаri fаoliyаtini isloh qilish islohotlаrning muhim
tаrkibiy qismidir. Mаhаlliy hokimiyаtlаrning vаkolаtini kengаytirishning аsosiy yo‘nаlishlаridаn
biri ulаrning budjet jаrаyonidаgi vаkolаtlаrini bevositа oshirish bilаn bog‘liq. Chunki, yuqoridа
qаyd etilgаnidek, hududiy boshqаruv orgаnlаri fаoliyаtining аsosiy moliyаviy negizini mаhаlliy
budjetlаr tаshkil etаdi. Zimmаlаridаgi vаzifаlаr muvаffаqiyаtli bаjаrilishi ko‘p jihаtdаn ulаrning
moliyаviy mаblаg‘lаrgа egаligi bilаn bog‘liq. Hududlаrning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlаnishi
mаhаlliy budjetlаrning moliyаviy mаblаg‘lаri bilаn to‘minlаb borilаdi.Mаhаlliy budjetlаrning
yuqori ijtimoiy аhаmiyаti iqtisodiy sаmаrаdorlikning muhimligi bilаn bog‘liq bo‘lib, uni oshirish
bugungi kundа mаhаlliy dаvlаt hokimiyаti orgаnlаri oldidа turgаn ustuvor vаzifаdir.Huquqiy
bаzаlаrni to‘minlаsh yuridik vа jismoniy shаxslаrgа huquq berish vа ulаrni mаjburiyаtlаrini
belgilаsh vа boshqа sohаlаrdа nаmoyon bo‘lаdi. Аyniqsа, mаhаlliy budjetlаrni sаmаrаli
boshqаrish, huquqiy vа iqtisodiy me’yorlаrni belgilаsh vа korxonаlаrning fаoliyаt ko‘rsаtishlаri
uchun tаrtib qoidаlаrni ishlаb chiqish tegishli dаvlаt tаshkilotlаrining аsosiy vаzifаsi bo‘lib
hisoblаnаdi. Byudjet tuzishdаgi etik tаmoyillаr: Bаrchа dаvlаt xizmаtchilаri ulаrni mаjburiyаtgа
chаqiruvchi qonun vа qoidаlаrgа rioyа qilishi kerаk.
Shuningdek, ulаrgа tegishli bo‘lgаn аxloqiy kodekslаrgа hаm rioyа qilishlаri shаrt. Biroq, byudjet
tаhlilchilаri uchun yuqoriroq stаndаrtlаr qo‘llаnilishi kerаk, deb o‘ylаsh oqilonа. Ulаr dаvlаt
mаblаg‘lаrining tаqsimlаnishi borаsidа kаttа mаs’uliyаtgа egаdirlаr. Shu sаbаbli, ulаrning tаvsiyаlаri
аlohidа аhаmiyаtgа egа. Ulаr o‘z rаhbаrlаrigа shаxsiy fikr tаʼsiridаn xoli bo‘lgаn eng yаxshi tаhlillаrini
tаqdim etishlаri vа keyin rаhbаrlаrning bu tаvsiyаlаrni qаbul qilish, rаd etish yoki o‘zgаrtirish bilаn
qаbul qilish huquqigа hurmаt bilаn yondаshishlаri shаrt. Bu mаs’uliyаt hukumаtdаgi boshqа shаxslаr
zimmаsidа yo‘q.Xuddi shundаy muhim jihаt, byudjet tаhlilchilаri o‘z tаvsiyаlаrini tаshqi tаʼsirlаr
tаʼsiridаn holi rаvishdа berishlаri kerаk. Tаshqi tаshkilotlаr, byudjet foydаlаnuvchilаri vа mаxsus
mаnfааtdor guruhlаr deyаrli hаr doim byudjet tаhlilchisining tаvsiyаlаrigа tаʼsir o‘tkаzishgа hаrаkаt
qilаdilаr. Biroq, byudjet tаhlilchisining burchi o‘z tаvsiyаlаrini fаktlаrning xolis tаhliligа аsoslаngаn
holdа berishdаn iborаt.
Yuqoridа tаʼkidlаngаnidek, qаror qаbul qiluvchilаr tаhlil bilаn kelishmаsliklаri vа boshqа qаror qаbul
qilishlаri mumkin, аmmo byudjet tаhlilchisi shungа qаrаmаy, eng yаxshi tаhlilni tаqdim etishi lozim.
Dаvlаt byudjeti dаromаdlаri holаti tаhlili dаvlаtning dаromаd mаnbаlаrini, soliq turlаrini ,o‘sish
tendensiyаlаrini vа byudjet tаqchilligi kаbi аsosiy jihаtlаrni o‘z ichigа olgаn holdа tаhlil qilib borilаdi.
Soliqlar va davlat xarajatlari o‘rtasidagi uyg‘unlik har qanday mamlakatning barqaror iqtisodiy
rivojlanishida muhim omil hisoblanadi. Byudjet siyosatida muvozanatni saqlash davlatning fiskal
barqarorligini ta’minlab, ortiqcha defitsit va davlat qarzining ko‘payishiga yo‘l qo‘ymaslikka xizmat
qiladi. Soliq tushumlarini oshirish va davlat xarajatlarini samarali rejalashtirish orqali moliyaviy
resurslardan oqilona foydalanish imkoniyati yaratiladi. Ayniqsa, xarajatlarni ustuvor sohalarga
yo‘naltirish va soliq bazasini kengaytirish orqali byudjet siyosati iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-
quvvatlovchi vositaga aylanadi. Shu bois, O‘zbekiston sharoitida ham byudjet siyosatini strategik
yondashuv asosida olib borish, soliqlar va xarajatlar o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlash davlat
moliyaviy boshqaruvining asosiy yo‘nalishlaridan biri bo‘lishi lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
TwxoHOBa A.B. K Bonpocy o Bw6ope npHopHTCTHbrx hopxopob b
Hanoroo6jio>KeHHH HacejieHHB // HajiorH h Hajioroo6jioiKeHHe. - 2021. - J64. - C.19-35.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
138
DOI:
10.7256/2454-065X.2021.4.35020
URL:
https://nbpublish.
com/library_read_article.php?id=35020
2.
Tara k coBepuieHCTBy. Knrafi roTO&HT HOBtie Mexann3Mbi paBHOMepHoro
pacnpenejieHiM 6oraTCTBa cpean HacejieHHH. - https://podrobno.uz/cat/uzbekistan-i-kitay-
klyuchi-ot-budushchego/tyaga-k-sovershenstvu-kitay-gotovit-novyemekhanizmy-ravnomemogo-
raspredeleniya-bogatstva-sredi-nas/. 3.02.2022
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 10-iyuldagi PQ-4389-son “Soliq
ma'muriyatchiligini takomillashtirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qarori. -
4.
https://www.intechopen.com/chapters/59478
