ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
108
ZAMONAVIY TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA JINOYATLARNI OLDINI OLISH:
O‘ZBEKISTONDA AMALIY YONDASHUV
Eshqobilov Bobomurod Eshmamatovich
Muzrabot tumani IIB Jamoat xavfsizligi xizmati
Huquqbuzarliklar profilaktikasi bo‘limi
profilaktika katta inspektori, podpolkovnik
Annotatsiya:
Maqolada
zamonaviy
axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarining
jinoyatchilikka qarshi kurashish va huquqbuzarliklarning oldini olishdagi roli tahlil etilgan.
O‘zbekiston ichki ishlar tizimida olib borilayotgan raqamli islohotlar, xususan videokuzatuv
vositalari, biometrik texnologiyalar, sun’iy intellekt asosidagi monitoring tizimlari va
avtomatlashtirilgan axborot bazalari orqali jamoat xavfsizligini ta’minlash masalalari yoritilgan.
Tadqiqotda Muzrabot tumani IIB tajribasi asosida texnologik yondashuvlarning amaliy
samarasiga alohida e’tibor qaratilgan. Shuningdek, ichki ishlar organlari faoliyatida uchrayotgan
texnik, tashkiliy va huquqiy muammolar tahlil qilingan, ularni bartaraf etish bo‘yicha takliflar
ilgari surilgan. Maqola jinoyatlarni fosh etishdan ko‘ra, ularning oldini olishni raqamli yechimlar
orqali ta’minlashning istiqbollarini ko‘rsatib beradi. Shuningdek, ushbu yondashuvning xalqaro
tajribalar bilan bog‘liqligi va mahalliy sharoitga moslashuvi asosida tahliliy xulosalar keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
jinoyatchilik, huquqbuzarliklar profilaktikasi, ichki ishlar tizimi, zamonaviy
texnologiyalar, videokuzatuv, sun’iy intellekt, biometrik tizimlar, raqamlashtirish, jamoat
xavfsizligi, profilaktika inspektori, axborot tizimlari, “xavfsiz shahar”.
KIRISH
Jinoyatchilikka qarshi kurash va huquqbuzarliklarning oldini olish har qanday demokratik
jamiyatda ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashning muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
Zamonaviy sharoitda jinoyat sodir etilishiga ta’sir etuvchi omillar tobora murakkablashib
borayotgan bir paytda, ularning oldini olish, tezkor aniqlash va zararsizlantirishda texnologik
yechimlardan foydalanish dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Xususan, rivojlangan davlatlar
tajribasi shuni ko‘rsatmoqdaki, sun’iy intellekt, videokuzatuv tizimlari, biometrik identifikatsiya,
katta hajmdagi axborotni tahlil qilishga mo‘ljallangan dasturlar jinoyatchilikka qarshi kurashda
samarali vosita bo‘lib xizmat qilmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining so‘nggi yillardagi qaror va farmonlarida ichki ishlar
organlarining faoliyatini raqamlashtirish, zamonaviy texnologiyalarni joriy etish, fuqarolar
xavfsizligini kafolatlashga qaratilgan islohotlarga ustuvor o‘rin ajratilmoqda. Xususan, "Xavfsiz
shahar" loyihasi, Ichki ishlar vazirligining axborot tizimlari bazasini yangilash, jamoat joylarida
kuzatuv kameralarini keng joriy etish, harakatdagi obyektlarni avtomatik aniqlash tizimlari
(ANPR) orqali nazoratni kuchaytirish — bu sohadagi tub o‘zgarishlarning yaqqol ifodasidir.
Shunga qaramay, mamlakatimizda ayrim hududlarda, xususan chekka tuman va qishloqlarda
ichki ishlar organlarining texnik bazasi yetarli emasligi, axborot texnologiyalaridan foydalanish
darajasi pastligi, qog‘ozbozlik saqlanib qolayotgan hollari ushbu islohotlarning to‘liq samara
berishiga to‘sqinlik qilmoqda. Jinoyatlarni fosh etishda tezkorlik va aniqlik talab etilayotgan bir
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
109
paytda, eskicha hisobot yuritish usullari, ma’lumot almashishning qo‘lda bajarilishi tizim
samaradorligini sezilarli darajada pasaytirmoqda.
Ushbu maqolada jinoyatchilikning oldini olishda zamonaviy texnologiyalardan foydalanishning
nazariy asoslari, amaliy yondashuvlar, ichki ishlar tizimida raqamli yechimlar joriy etilishi,
shuningdek, Muzrabot tumani IIB misolida olib borilayotgan ishlar tahlil qilinadi. Shuningdek,
mavjud kamchiliklar va ularni bartaraf etish yo‘llari bo‘yicha takliflar ilgari suriladi. Maqola
jinoyatga qarshi kurashish jarayonida texnologik taraqqiyotning o‘rni, huquqni muhofaza
qiluvchi organlarning raqamli transformatsiyaga moslashuvi va bu yo‘ldagi istiqbollarni
yoritishga qaratilgan.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Mazkur tadqiqotda jinoyatchilikka qarshi kurashish va huquqbuzarliklarning oldini olishda
zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalanishning holati, muammolari va istiqbollari tizimli
tarzda o‘rganildi. Tadqiqotning asosiy metodik asoslari sifatida kompleks yondashuv, sohalararo
tahlil, solishtirma huquqshunoslik va statistik metodlar qo‘llanildi.
1. Empirik ma’lumotlar tahlili
. Tadqiqotda 2022–2024-yillar oralig‘ida O‘zbekiston
Respublikasi Ichki ishlar vazirligi, Jamoat xavfsizligi departamenti, Maktabgacha va maktab
ta’limi hamda Davlat statistika qo‘mitasi tomonidan e’lon qilingan rasmiy statistik ma’lumotlar
asos qilib olindi. Shu bilan birga, Muzrabot tumani IIB faoliyati doirasida o‘rnatilgan
videokuzatuv tizimlari, texnik vositalar va axborot texnologiyalaridan foydalanish ko‘rsatkichlari
ichki hujjatlar orqali o‘rganildi.
2. So‘rovnoma va suhbatlar
. Tadqiqot jarayonida ichki ishlar tizimida faoliyat yuritayotgan 40
nafar profilaktika inspektori va operativ xodimlar o‘rtasida yozma va og‘zaki shaklda
so‘rovnomalar tashkil qilindi. Ular orqali texnologiyalardan foydalanish samaradorligi, mavjud
texnik imkoniyatlar va tizimdagi to‘siqlar bo‘yicha amaliy fikrlar olindi. Bundan tashqari,
mahalla faollari va jamoatchilik vakillari bilan ham suhbatlar olib borildi.
3. Solishtirma-huquqiy tahlil
. Jinoyatchilikka qarshi kurashda texnologiyalardan foydalanish
bo‘yicha O‘zbekiston tajribasi boshqa mamlakatlar, jumladan, Singapur, Janubiy Koreya, Buyuk
Britaniya va Rossiya kabi davlatlar tajribasi bilan taqqoslab tahlil qilindi. Xususan, “Smart city”
va “Safe city” loyihalarining tarkibiy qismlari, sun’iy intellekt asosida ishlovchi videokuzatuv
tizimlari, shaxsiy biometrik ma’lumotlar bilan ishlash tartiblari, huquqiy asoslar va fuqarolik
erkinliklarini ta’minlash bilan bog‘liq mexanizmlar solishtirildi.
4. Kontent-tahlil
. Ichki ishlar tizimiga oid normativ-huquqiy hujjatlar, Prezident farmon va
qarorlari, Hukumat qarorlari, Ichki ishlar vazirligining yo‘riqnomalari va amaldagi
qonunchilikdagi axborot texnologiyalariga doir normalar kontent-tahlil usulida o‘rganildi.
Shuningdek, ochiq manbalarda chop etilgan ilmiy maqolalar, ekspert tahlillari, soha bo‘yicha
e’lon qilingan xorijiy adabiyotlar ham nazariy asos sifatida tahlil qilindi.
5. Holat tahlili (case-study)
. Muzrabot tumani misolida videokuzatuv vositalarining jinoyatlarni
aniqlashdagi amaliy samarasi, texnologiyalar yordamida xavfli shaxslar ustidan olib borilgan
nazorat va oldini olish choralari bo‘yicha aniq holatlar asosida tahlil o‘tkazildi. Bu metod
texnologik yondashuvlarning real sharoitdagi foydasini aniqlashga xizmat qildi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
110
6. Analitik yondashuv
. Tadqiqot davomida olingan statistik ko‘rsatkichlar, huquqshunoslik
asoslari va amaliy kuzatuvlar tahlili umumlashtirilib, tizimdagi dolzarb muammolar va ularning
yechimiga doir ilmiy xulosalar ishlab chiqildi. Bunda mavjud texnologik kamchiliklarning
sabablari, infratuzilmaviy yetishmovchiliklar va huquqiy ziddiyatli holatlar aniqlanib, ularni
bartaraf etish yo‘llari asoslab berildi.
NATIJALAR
O‘zbekiston Respublikasi ichki ishlar tizimida jinoyatchilikka qarshi kurashish va
huquqbuzarliklarning oldini olishda zamonaviy texnologiyalarni joriy etish borasida izchil chora-
tadbirlar amalga oshirilmoqda. Tadqiqot davomida aniqlanishicha, huquqni muhofaza qiluvchi
organlar faoliyatida raqamlashtirish, tezkor ma’lumot almashinuvi, videokuzatuv vositalaridan
foydalanish va boshqaruv tizimining avtomatlashtirilishi huquqbuzarliklarni aniqlash va ularning
oldini olish samaradorligini oshirishga xizmat qilmoqda.
O‘zbekiston Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi “Ichki ishlar organlari faoliyatini yanada
takomillashtirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qarori, shuningdek, “Xavfsiz
shahar” loyihasi doirasida respublikaning bir qator hududlarida videokuzatuv tizimlarining joriy
qilinayotgani jinoyatlarni sodir etish xavfini kamaytirishda muhim rol o‘ynamoqda. Ayni vaqtda
ushbu tizimlar orqali muhim obyektlar, avtomobil harakati zich joylar va jamoat transporti
atrofidagi xavfsizlik nazorati kuchaytirilmoqda.
Hududiy tahlillar shuni ko‘rsatadiki, texnologik imkoniyatlarning joriy etilishi ko‘proq shahar
markazlarida amalga oshirilgan bo‘lib, tumanlar va chekka hududlarda infratuzilmaviy
kamchiliklar mavjud. Jumladan, ayrim mahallalarda videokameralar o‘rnatilmagan, internet
tarmog‘i to‘liq qamrab olmagan, bu esa texnologiyalarni barqaror ishlatish imkoniyatlarini
cheklamoqda. Biroq mavjud texnik vositalar asosida olib borilayotgan ishlar samarasi, xususan
tezkor aniqlash, holatni video asosida hujjatlashtirish va tergovga yordam beruvchi
ma’lumotlarni to‘plash borasida ijobiy natijalar bermoqda.
Muzrabot tumani misolida olib borilgan tahlil shuni ko‘rsatdiki, tuman IIB tomonidan mavjud
texnik baza imkoniyatlaridan kelib chiqqan holda, jinoyatga moyil shaxslar bilan individual
profilaktik suhbatlar o‘tkazish, ma’lumotlarni ichki elektron tizimda yuritish, mavjud
videokameralardan zarur holatlarda foydalanish kabi ishlar yo‘lga qo‘yilgan. Bu esa,
jinoyatlarning oldini olishda an’anaviy choralarga zamonaviy vositalar qo‘shilib, tizimli
yondashuv shakllanayotganidan dalolat beradi. Shuningdek, huquqbuzarliklarning oldini olish
borasida jamiyatning ma’naviy-ma’rifiy muhitini sog‘lomlashtirishga xizmat qiluvchi raqamli
vositalar — ichki ishlar tizimidagi xizmat yozuvlarini elektron yuritish, xizmat jadvalini
avtomatlashtirish va tezkor buyruq almashinuv tizimlari orqali boshqaruv sifati oshmoqda. Bu,
xususan, xizmat samaradorligi va vaqtni tejash, hujjat aylanishini soddalashtirishda muhim
ahamiyat kasb etmoqda.
Natijalar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston ichki ishlar tizimida zamonaviy texnologiyalarni joriy
etish yo‘nalishida asosli bosqichma-bosqich ishlar olib borilmoqda. Shu bilan birga, mavjud
infratuzilmaviy farqlar, kadrlar malakasini oshirish, texnik vositalar bilan ta’minot masalalari
kelgusida yana ham chuqurlashtirilgan islohotlarni talab etadi. Texnologik yondashuvlar nafaqat
jinoyatga qarshi kurashda, balki fuqarolarning ichki ishlar tizimiga bo‘lgan ishonchini
mustahkamlashda ham muhim vosita sifatida shakllanmoqda.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
111
MUHOKAMA
Bugungi globallashuv davrida jinoyatchilikning oldini olish masalasi nafaqat huquqni muhofaza
qiluvchi organlar, balki jamiyatning barcha qatlamlari uchun dolzarb bo‘lib bormoqda. Xususan,
texnologik taraqqiyot sharoitida jinoyat turlarining shakli va usullari o‘zgarib borayotgan bir
paytda, unga qarshi kurashishda zamonaviy texnologiyalardan foydalanish zarurati tobora
ortmoqda. O‘zbekiston Respublikasida ichki ishlar organlari tomonidan olib borilayotgan
raqamlashtirish siyosati va texnik infratuzilmani takomillashtirish bo‘yicha bosqichma-bosqich
chora-tadbirlar bu yo‘nalishda muhim qadam bo‘lib xizmat qilmoqda.
Ichki ishlar organlari faoliyatida zamonaviy texnologiyalarni joriy etishning eng muhim
jihatlaridan biri — bu huquqbuzarliklarni aniqlash va fosh etish samaradorligining oshishidir.
Videokuzatuv kameralarining jamoat joylariga o‘rnatilishi, xizmat mashinalariga GPS kuzatuv
tizimlarining joriy qilinishi, xodimlarning elektron xizmat jadvali orqali nazorat qilinishi, xizmat
yozuvlarining markazlashgan raqamli tizimda yuritilishi amaliyotda muhim natijalar bermoqda.
Bu esa o‘z navbatida, jinoyat sodir etilganidan so‘ng emas, balki sodir etilishidan oldin uni oldini
olishga yo‘naltirilgan tizimni shakllantirish imkonini bermoqda.
Amaliy holatlarda kuzatilgan natijalar shuni ko‘rsatadiki, texnologik vositalar jinoyatga qarshi
kurashda inson omilining samaradorligini oshirishga xizmat qilmoqda. Masalan, jinoyatga moyil
deb baholangan shaxslar bilan ishlashda, ularning avvalgi ma’lumotlari, yuritilgan profilaktik
suhbatlar, oila yoki turmush tarziga oid raqamli tahlillar orqali salbiy holatlarning oldini olish
imkoniyati oshadi. Shu bilan birga, tezkor ma’lumotlar almashinuvi va markazlashgan bazalarga
kirish imkoniyati huquqni muhofaza qilish jarayonida vaqtni tejaydi, inson xatosi ehtimolini
kamaytiradi va xizmat intizomini mustahkamlaydi.
Tahlillardan ko‘rinadiki, O‘zbekiston hududlarida bu texnologik yondashuvlar turlicha darajada
joriy etilgan. Yirik shahar va markazlarda infratuzilma yaxshi yo‘lga qo‘yilgan bo‘lsa-da, tuman
va chekka hududlarda hali ham texnik bazaning yetarli emasligi, internet qamrovining pastligi,
ba’zan elektr ta’minotidagi uzilishlar sababli mavjud vositalardan to‘liq foydalanish imkoni yo‘q.
Bu esa hududlar o‘rtasidagi raqamli tengsizlik muammosini keltirib chiqaradi. Shu nuqtai
nazardan, texnologiyalarni joriy etishda bir xillik va tizimlilikni ta’minlash muhim hisoblanadi.
Muhim jihatlardan yana biri — texnologiyalar bilan ishlaydigan kadrlarga bo‘lgan ehtiyojdir.
Ichki ishlar xodimlarining raqamli savodxonligini oshirish, texnik vositalarni to‘g‘ri va xavfsiz
ishlatish bo‘yicha amaliy ko‘nikmalarni shakllantirish dolzarb vazifa bo‘lib qolmoqda. Shu bois,
so‘nggi yillarda Ichki ishlar vazirligi tizimida tashkil etilgan malaka oshirish kurslari, elektron
o‘quv platformalari va interaktiv treninglar kadrlar salohiyatini mustahkamlashga xizmat
qilmoqda. Biroq bu jarayonlar ham bosqichma-bosqich olib borilmoqda va ayniqsa hududiy
bo‘linmalar kesimida ayrim farqlar saqlanib qolmoqda. Shu bilan birga, texnologiyalarni keng
joriy etishda fuqarolarning shaxsiy hayoti daxlsizligi, axborot xavfsizligi va maxfiylikni
ta’minlash masalalari ham dolzarbdir. Bu borada milliy qonunchilik bazasi mustahkamlanmoqda.
Xususan, “Shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risida”gi Qonun, O‘zbekiston Respublikasi Ma’muriy
javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksi va Jinoyat kodeksiga kiritilgan o‘zgartirishlar
texnologiyalarning mas’uliyatli qo‘llanilishini huquqiy jihatdan kafolatlamoqda.
Xulosa tariqasida aytish mumkinki, O‘zbekistonda jinoyatchilikka qarshi kurashda zamonaviy
texnologiyalarning joriy etilishi ijobiy natijalar bermoqda. Biroq bu borada infratuzilmaviy
tengsizliklar, malakali kadrlar yetishmovchiligi, huquqiy me’yorlarning doimiy yangilanish
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
112
ehtiyoji, shuningdek, fuqarolarning axborot madaniyatini oshirish masalalari hali ham
dolzarbligicha qolmoqda. Amaliyot ko‘rsatmoqda: zamonaviy texnologiyalar jinoyatga qarshi
kurashish vositasi sifatida emas, balki tizimni takomillashtirish, xizmat intizomini
mustahkamlash va jamoatchilik bilan ochiq muloqotni rivojlantirish uchun strategik
instrumentga aylangan.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–92-sonli qarori. “Ichki ishlar organlari
faoliyatini yanada takomillashtirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida” – 2022-yil 28-
yanvar.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi rasmiy veb-sayti. www.iiv.uz
3.
“Shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risida”gi Qonun. Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy
bazasi, 07.01.2021 yildagi holat.
4.
Xolmatov B., Mahkamova G. “Ichki ishlar faoliyatida zamonaviy texnologiyalar” //
“Huquqiy islohotlar” ilmiy jurnal, 2023, №2, B. 54–60.
5.
Karimov T. “Raqamli xavfsizlik va huquqni muhofaza qilish tizimi” // “Jamoat
xavfsizligi va boshqaruv”, Toshkent, 2022.
6.
“Xavfsiz shahar” loyihasi doirasidagi chora-tadbirlar. O‘zbekiston Respublikasi Axborot
texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi axboroti. www.mitc.uz
7.
O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi statistik hisobotlari, 2023-yil.
8.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 30-noyabrdagi 719-sonli
qarori. “Videokuzatuv tizimlaridan foydalanish tartibi to‘g‘risida”.
9.
Alimov S. “Huquqni muhofaza qilishda raqamli islohotlar” // “Taraqqiyot strategiyasi”
ilmiy-amaliy jurnali, 2023, №1.
10.
Surxondaryo viloyati IIB axborot xizmati hisobot ma’lumotlari, 2023-yil yakunlari.
