ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
58
JADID ADABIYOTI: YANGI DUNYOQARASH VA PEDAGOGIK YONDASHUV
Qurbonboyeva Mohidil
Annotatsiya:
Ushbu maqolada jadid adabiyotining yangi dunyoqarash shakllanishidagi o‘rni,
milliy uyg‘onish davri yozuvchilari tomonidan ilgari surilgan ilg‘or g‘oyalar hamda ularning
o‘quvchilarga tarbiyaviy va estetik ta’siri yoritiladi. Jadid adiblarining pedagogik qarashlari,
adabiyotga olib kirgan yangi mavzular, uslublar va ma’rifiy ruh tahlil qilinadi. Shuningdek,
bugungi ta’limda jadid adabiy merosidan foydalanishning metodik yo‘llari ko‘rib chiqilib,
ularning yosh avlod tafakkurini shakllantirishdagi ahamiyati yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
Jadid adabiyoti, ma’rifatchilik, yangi dunyoqarash, pedagogik yondashuv, jadid
adiblar, milliy uyg‘onish, badiiy tahlil, estetik tarbiya, ta’limda jadid merosi, o‘quvchi tafakkuri,
adabiy-ma’naviy qadriyatlar
XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Turkiston o‘lkasida vujudga kelgan
jadidchilik harakati
nafaqat ijtimoiy-siyosiy, balki madaniy-ma’naviy va adabiy hayotda ham chuqur iz qoldirdi.
Jadid adiblarining asarlari orqali xalq ongida yangi dunyoqarash, erkin fikr, ilm-fanga intilish,
adolatparvarlik, Vatanga muhabbat kabi tushunchalar shakllana boshladi.
Jadid adabiyoti – bu faqatgina badiiy ijod emas, balki xalqni uyg‘otish, millatni ilm va
tafakkurga yetaklash harakati edi. Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdulla Avloniy, Munavvarqori
Abdurashidxonov, Abdurauf Fitrat, Cho‘lpon kabi adiblar o‘z asarlari orqali xalqni o‘zligini
anglashga, jaholatdan voz kechib, ilm va ma’rifatga intilishga undadilar.
Ularning asarlarida ilgari surilgan g‘oyalar hozirgi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan.
Jadid adabiyotining asosiy maqsadi – xalqni jaholatdan qutqarish, ta’lim orqali ma’naviy
yuksaltirish bo‘lgan. Shuning uchun bu adabiy merosni faqat tarixiy manba emas, balki bugungi
yoshlarni tarbiyalashda qo‘llanishi lozim bo‘lgan pedagogik resurs sifatida baholash zarur.
Shu bois, mazkur maqolada jadid adabiyotining asosiy tamoyillari, uning yosh avlod tafakkuriga
ta’siri, ta’lim jarayonida qo‘llash imkoniyatlari va metodik yondashuvlar tahlil qilinadi. Bu
yondashuv orqali jadid adabiyoti nafaqat o‘quvchi bilimini, balki ma’naviy-axloqiy dunyosini
ham boyitish vositasi sifatida ko‘rib chiqiladi.
Mazkur tadqiqotda tahliliy-tavsifiy, tarixiy-qiyosiy, pedagogik kuzatuv va badiiy matn tahlili
uslublari asosida jadid adabiyotining mazmun-mohiyati, pedagogik g‘oyalari va ularning ta’lim
jarayonidagi qo‘llanilishi o‘rganildi. Ushbu maqola yozilishida quyidagi metodik
yondashuvlarga asoslanildi:
Jadid adiblarining asarlarini tematik tahlil qilish – Behbudiy, Fitrat, Avloniy, Cho‘lpon,
Munavvarqori singari yozuvchilarning adabiy va publitsistik merosi orqali ma’rifiy va tarbiyaviy
g‘oyalar aniqlab olindi.
Tarixiy-madaniy kontekstda yondashuv – Jadid adabiyotining ijtimoiy tarixiy sharoitda
shakllanganligi, unga sabab bo‘lgan ijtimoiy omillar (jaholat, savodsizlik, milliy ezilish)
o‘rganildi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
59
Ta’lim jarayonida qo‘llash tajribasi – adabiyot darslarida jadid asarlarini o‘rganish bo‘yicha
mavjud dars ishlanmalari, metodik qo‘llanmalar tahlil qilindi, darslarda qo‘llanishi mumkin
bo‘lgan interfaol usullar baholandi.
Didaktik tahlil – jadid asarlarining o‘quvchilarda dunyoqarash, fuqarolik ong va ma’naviy
immunitetni shakllantirishga xizmat qiluvchi pedagogik imkoniyatlari o‘rganildi.
Tadqiqot va tahlillar natijasida quyidagi muhim xulosalarga kelindi:
1.
Jadid adabiyoti – bu yangi tafakkur va erkin fikr g‘oyalarining badiiy timsolidir. U
millatning o‘zligini anglash, ma’naviy uyg‘onishi, ta’limga bo‘lgan ehtiyojini shakllantirishda
muhim rol o‘ynagan.
2.
Jadid adiblarining pedagogik qarashlari zamonaviy ta’lim konsepsiyalari bilan
uyg‘unlashadi.
o
Avloniyning “Turkiy guliston yoxud axloq”, Fitratning “Oqilli bolalar”,
Behbudiyning “Padarkush” kabi asarlari bugungi kunda ham yoshlar tarbiyasida amaliy vosita
sifatida ishlatilishi mumkin.
3.
Ta’limda jadid merosidan foydalanish – o‘quvchilarning milliy ongini, ijtimoiy faolligini,
ma’naviy qarashlarini shakllantirishda samarali vosita bo‘lib xizmat qiladi.
4.
Badiiy matn asosida tarbiyalash yondashuvi jadid adabiyotida o‘zining eng yuksak
ifodasini topgan.
o
Jadid adabiyoti shunchaki o‘qish uchun yozilgan matn emas, balki har bir satrida
xalqning og‘ir taqdiriga, uning farovon kelajagiga bo‘lgan daxldorlik ifodalangan.
5.
O‘quvchilarda mustaqil fikrlash, ijtimoiy faollik, muloqot madaniyati va badiiy-estetik
tafakkurni rivojlantirishda jadid asarlari asosida tashkil etilgan darslar yuqori samara beradi.
Jadid adabiyoti — bu o‘zbek milliy tafakkurida tub burilish yasagan, xalqni ilm-ma’rifat,
tafakkur va taraqqiyot sari yetaklagan
madaniy uyg‘onish harakati
dir. Jadid adiblar o‘z asarlari
orqali zamondoshlarini ilm olishga, o‘zligini anglashga, jaholat va zo‘ravonlikka qarshi
ma’naviy kurashga chorladilar. Ularning asarlaridagi ma’rifiy va pedagogik g‘oyalar bugungi
ta’lim-tarbiyada ham nihoyatda dolzarbdir.
Behbudiy, Avloniy, Fitrat, Cho‘lpon kabi jadidlar nafaqat adib, balki
o‘qituvchi, murabbiy,
ma’naviy yo‘lboshchi
sifatida faoliyat yuritganlar. Ular adabiyot orqali o‘quvchiga fikrlash,
tahlil qilish, jamiyatdagi o‘z o‘rnini anglash, xalqparvarlik va Vatanga muhabbatni singdirishga
intilganlar. Jadid adabiyotidagi dramatik asarlar, publitsistik matnlar va she’riy g‘azallar bugungi
yoshlar tafakkurini tarbiyalashda katta pedagogik imkoniyatga ega.
Muhokama jarayonida shuni ham ko‘rish mumkinki, jadid adabiy merosini maktab adabiyot
darslariga integratsiya qilish orqali:
o‘quvchilarda
mustaqil fikrlash
,
ijtimoiy mas’uliyat
,
milliy qadriyatga hurmat
,
va
adabiyot orqali tarbiyalanuvchi ma’naviy immunitet
shakllanishiga erishish
mumkin.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
60
Jadid asarlari darslarda nafaqat badiiy tahlil, balki
tarbiyaviy suhbat, bahs-munozara, rolli
o‘yin, insho
orqali tahlil qilinsa, u yanada samarali bo‘ladi. Bu esa adabiyotni hayot bilan
bog‘laydi, yoshlarni faqat kitob o‘quvchisiga emas, balki fikr yurituvchi shaxsga aylantiradi.
Jadid adabiyoti — o‘z davrida milliy uyg‘onish g‘oyasini ilgari surgan va bugungi yoshlar
tarbiyasida ham dolzarb bo‘lgan boy adabiy merosdir.
Jadid adiblarning pedagogik qarashlari ta’limning asosiy ustunlarini — bilim, tarbiya, ijtimoiy
ongni uyg‘unlashtiradi.
Maktab adabiyot darslarida jadid asarlarini faollashtirish orqali o‘quvchilarning ijtimoiy va
ma’naviy tafakkurini kengaytirish mumkin.
Jadid merosi o‘quvchilarni insoniylik, mehnatsevarlik, Vatanga sadoqat, adolatparvarlik kabi
fazilatlar bilan tarbiyalaydi.
O‘quvchilarda tanqidiy tafakkur va hayotiy masalalarni badiiy fikr orqali tahlil qilish qobiliyatini
shakllantirishda jadid adabiyoti beqiyos pedagogik vosita bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Behbudiy, M.
Padarkush
,
Rus maktabi yoki islomiya
. – Toshkent: Ma’naviyat, 2005.
2.
Avloniy, A.
Turkiy guliston yoxud axloq
. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2016.
3.
Fitrat, A.R.
Oqilli bolalar
. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nashriyoti, 2003.
4.
Cho‘lpon, A.
Kecha va kunduz
,
Turkiston kayfiyati
. – Toshkent: O‘zbekiston, 2018.
5.
Rajiyev, B.
Jadid adabiyoti va pedagogik tafakkur
. – Samarqand: SamDU, 2020.
6.
Boboxonov, Sh.
Milliy uyg‘onish va jadidlar
. – Toshkent: Fan, 2015.
7.
Karimov, I.A.
Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch
. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008.
8.
Abdullayeva, M.
Jadidlar ma’rifatparvarligi
. – Buxoro: BDU nashriyoti, 2022.
9.
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi.
Adabiyot (9–11-sinflar) darslik va
o‘qituvchilar uchun qo‘llanma
.
