ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
43
MEVA SABZAVOTLARNI QURITISHNING INNOVATSION TEXNOLOGIYALARI.
Xoldarov Shuhratjon Tursunali o‘g‘li
Abdurasulova Maxfuza Abduvoxid qizi
Andijon qishloq xo’jaligi va agrotexnologiyalar instituti assistenti
Andijon qishloq xo’jaligi va agrotexnologiyalar instituti talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada meva sabzavotlarning quritish jarayonlari keltirilgan,hamda
ulardagi quritishdan keyingi holatda qanday o‘zgarishlar sodir bo‘lishi va zamonaviy quritish
texnologiyalari , shuningdek yuqori bosim ostida quritish jarayonlari haqida bir qancha
ma’lumotlar keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
meva , sabzavot, meva quritgich, texnologik jarayonlar,quritish qurilmalari, sun’iy
quritish qurilmalari,quritish uchun sarflangan vaqt miqdori,avtomatik boshqarish,elektro ko’prik..
Annotation:
This article contains information about the drying processes of fruits and
vegetables and their changes after drying, drying technologies, as well as drying processes under
high pressure.
Key words
: fruit, vegetable, fruit dryer, technological processes, drying devices, artificial drying
devices ,car management,electric bridge,amount of time spent.
Meva va sabzavotlarni inson salomatligi uchun ahamiyati juda kattaligidan habarimiz bor va shu
sababdan aholini muntazam oziq ovqatga bo’lgan ehtiyojini qondirish maqsadida ilgari
zamonlardan buyon saqlashning innavatsion tehnologiyalari bo’lmaganligi sababli quritib
foydalanilgan.Shu sababdan meva va sabzavotlarni ozuqaviy muhitini to’laqonli bo’lmasada
lekin sifatli quritishning ahamiyati juda ham yuqoridir. avvalo, meva va sabzavotlarni sifatli
quritishni tashkil qilish bilan bog‘dorchilik va sabzavotchilikka ixtisoslashgan fermer
xo‘jaliklarining ishlab chiqarish rentabelligini oshirishga, ularning raqobatbardoshligini
oshirishga,yuqori rastalardan o’rin egallashiga va yanada iqtisodiy jihatdan taraqqiy etishiga
erishiladi. Chunki meva va sabzavotlarni quritishni tashkil qilish qishloq xo‘jalik mahsulotlarini
qayta ishlash sohasining eng tannarxi arzon, sodda va hammabop va hamyonbop
yo‘nalishlaridan biridir.
Ikkinchidan, quritilgan meva va sabzavotlar ularning yangi holidagiga nisbatan ichki bozorda
ham, eksport qilishda ham ancha yuqori narxlarda realizatsiya qilinadi.
Uchinchidan, meva-sabzavotlarni quritish bilan ularning saqlanuvchanligini oshirish va
mavsumdan tashqari vaqtlarda aholini ushbu mahsulotlarga bo‘lgan talabini to‘la qondirish
imkoniyati yuzaga keladi.
To‘rtinchidan, yurtimizda yozgi davrda ko‘pgina mevalar to‘kilib ketib, isrof bo‘ladi. ( o‘rik,
olxo‘ri va hakozo). Quritishni tashkil qilish esa ushbu mahsulotlarni tezkor quritish hisobiga,
to‘kilib nobud bo‘lib ketishini oldini olishga imkonini beradi.
Mevalar va sabzavotlarni saqlash—hoʻl va sersuv mahsulotlarni isteʼmol qilish yoki qayta
ishlashga qadar saqlanishiga yordam beradigan tadbirlar majmuidir.
Yilning qaysi faslidan, vaqtidan qat'iy nazar, odam doimo vitaminlarga muhtoj. Ammo, afsuski
faqatgina yoz va kuz oylaridagina biz uchun yangi meva va sabzavotlar mavjud.
Markaziy Osiyo Respublikalarida tabiiy iqlim sharoitning qulayligi sabzavotlarni shamollatib
va oftobda quritishning imkonini beradi. Meva va Sabzavotlarni quritishimizdan maqsad
ularning namligini qochirib, mikroorganizmlar rivojlanmaydigan hamda har xil biologik
jarayonlar ro‘y bermaydigan holga keltirishdir. Quritishning shunday bir meyori borki, namlik
miqdori o‘sha darajadan pasaysa mikroorganizm rivojlana olmaydi. Bu minimal darajadagi
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
44
bakteriyalar uchun 30% ni, achitqi bakteriyalar uchun 15-20% ni tashkil qiladi. Shu sababli
quritishdan keyin sabzavotlarning namligi 15-25% bo‘lsa, ularni chiritmay sifatli saqlash
mumkin. Sabzavotlar oftobda quritilishidan tashqari, sun’iy issiqlikdan foydalanib ham quritiladi.
Bunda quritish shkaflaridan, tunel, uzluksiz ishlaydigan tarmoqlardan foydalaniladi.
Sabzavotlarni quritish ikki bosqichdan, quritishga tayyorlash va quritish bosqichlaridan iborat.
Birinchi bosqich: o‘lchamiga qarab kalibrovkalash, yuvish, sifatiga qarab tanlash, tozalash,
maydalash, lanshirovkalash va qayta ishlash.
Ikkinchi bosqich: sabzavotlarni quritishdan iborat. Meva va sabzavotlarni quritish mashinasi
issiq havo aylanishi printsipidan foydalangan holda meva va sabzavotlarni hamda oziq-ovqat
mahsulotlarini quritish uchun javob beradi.
Quritish sabzavot va mevalarni saqlashning eng qadimgi usullaridan biri bo‘lib, uni nafaqat
odamlar, balki ba'zi hayvonlar ham qo‘llaydi. Va bu tasodif emas. Axir, quritilgan meva va
sabzavotlar organizm uchun zarur bo‘lgan vitaminlar va mikroelementlar omboridir.Shuning
uchun quritish ovqat pishirish va tayyorlashning eng sog‘lom va ekologik toza usullaridan biridir.
Sabzavotlar va mevalar quyoshda, shuningdek sun'iy quritish uchun maxsus qurilmalarda
quritiladi. Ammo ko‘pincha ular birinchi va ikkinchi usullarni birlashtiradi. Birgalikda quritish
usuli kelgusida foydalanish uchun tayyorlangan oziq-ovqat tarkibidagi ko‘p miqdordagi
ozuqaviy moddalarni saqlab qolishda muhim ahamiyatga ega.
Quruq meva va sabzavotlar yangi sabzavot va mevalarda mavjud bo‘lgan vitaminlar va boshqa
oziq moddalarning ko‘p qismini saqlaydi. Bunday mahsulotlar vitamin etishmasligi, depressiya,
anemiya, yurak qon tomir kasalliklarini oldini olishda yaxshi yordam beradi va qish mavsumida
tabiiy vitaminlarning ajoyib manbalari hisoblanadi. Quritish paytida saqlovchi ta'sir namlikni
kamaytirish va quruq o‘simlik xom ashyosida mikrofloraning rivojlanishini sekinlashtirish orqali
erishiladi. Tabiiy quritish uzoq davom etadi, ob-havoga bog‘liq va quyoshdan radiatsiyasining
salbiy ta'siri tufayli quruq modda miqdori va o‘simlik moddalarining sifati pasayadi. Har bir
quritish usuli texnologik o‘ziga xos xususiyatlariga egadir, ular turli xil quritgichlarda amalga
oshiriladi va quritgichlar dizayni, narxi va sovutish suyuqligini quritish uchun murakkab
qo‘shimcha asbob uskunalari bilan bir-biridan farq qiladi.
Bugungi kunning yana bir dolzarb vazifasi meva-sabzavot mahsulotlarini saqlash va qayta
ishlash bo‘lib, buning natijasida tez tayyorlanadigan va saqlash uchun qulay bo‘lgan yarim
tayyor mahsulotlar tayyorlanishi kerak.. Bundan tashqari, qayta ishlangan mahsulotlarni sanoat
miqyosida tashish va saqlash mahsulot ishlab chiqaruvchidan iste'molchigacha bo‘lgan
muddatning
bosqichlari xarajatlarini sezilarli darajada kamaytirish zarur. Lekin, ushbu
texnologiyalarni qo‘llash sohalarining rivojlanishi va kengayishi bilan texnologlarning o‘ziga
ham, ularni amalga oshiruvchi uskunalarga ham talablar kuchaymoqda. Zamonaviy texnologik
jarayonlarni olib borish va quritish uskunalariga qo‘yiladigan eng muhim talablardan biri quritish
jarayonining energiya intensivligini minimallashtirish va kam vaqt sarfiga bo’lgan talabdir. Bu
ish elektr energiyasi narxi sezilarli darajada kelgusi yillarda oshishi munosabati bilan ayniqsa
dolzarb bo‘lib qoldi. Bundan tashqari, keyingi yillarda qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini quritish
zavodlariga texnologik jarayonning ishlab chiqarish qobiliyatini, texnik xizmat ko‘rsatuvchi
xodimlarning mehnatini harajatlarini kamaytirish hamda qo‘l mehnati bilan bog’liq amaliyot
jarayonlarini kamaytirish kabi talablar ham qo‘yildi. Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini ishlab
chiqarish va qayta ishlash sanoatining zamonaviy rivojlanishi meva-sabzavotlarni quritish uchun
past energiya sarfi va tayyor mahsulot sifatining yuqoriligi bilan ajralib turadigan yangi avlod
uskunalarini ishlab chiqish zaruratini tug‘dirdi. Suvsizlangan meva-sabzavot xomashyosidan
innovatsion texnologik usullar-namlikni ikki bosqichli olib tashlashdan foydalangan holda oziq-
ovqat qiymati yuqori, sifati yaxshilangan va saqlash muddati uzoqroq bo‘lgan oziq-ovqat
qo‘shimchalarini olish texnologiyasini takomillashtirishning maqsadga muvofiqligi birinchi
marta ilmiy asoslangan va eksperimental jihatdan tasdiqlangan. gazsimon karbonat angidrid
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
45
bilan oraliq namlik holatiga va keyinchalik vakuumli mikroto‘lqinli ishlov berish orqali xom
ashyodan namlikni to‘liqroq olib tashlashga erishildi .Meva-sabzavot xomashyosining
suvsizlanish tezligining CO2 bug 'bosimi qiymatiga bog‘liqligi aniqlandi. O‘simlik materiallarini
suvsizlantirish uchun suyuq karbonat angidriddan foydalanishning nazariy asoslari
berilgan.Tajriba uchun Tamanskaya qovun bo‘laklaridan foydalangan holda ikki bosqichli
suvsizlantirish usuli bilan xom ashyo tarkibidagi C vitamini va namlikning dinamikasini bashorat
qilish uchun birinchi marta mahalliy bo‘lmagan vaqt regressiyasi modeli olindi. bu termobarik
suvsizlanish rejimi va qayta ishlashning har bir bosqichi uchun xom ashyoning sifat
ko‘rsatkichlari o‘rtasidagi munosabatni o‘rnatadi sabzavotni quritish paytida vitaminlar
yo‘qotilishini kamaytirish Kombinatsiyalangan CO2-superkritik va vakuumli mikroto‘lqinli
quritish jarayonining regressiya modelini yaratish dasturi ishlab chiqildi, sabzavotni quritish
paytida vitaminlar yo‘qotilishini kamaytirish uchun CO2-o‘ta kritik va vakuumli mikroto‘lqinli
quritish jarayonini diskret optimallashtirish dasturi yaratildi.
Meva qurituvchi mashina doimiy ravishda ko‘p qatlamli quritish tarmog‘i bo‘lib, meva-
sabzavotli piyozli, quritilgan sabzavotlar, xitoylik dorivor materiallar va boshqa qayta ishlash
sanoat materiallarini quritish va quritish ishlarida keng qo‘llaniladi.Meva quritgich mashinasi
ko‘p qatlamli quritish tarmog‘ining bir turi bo‘lib, meva va sabzavotli, quruq suvli sabzavotlar,
xitoylik dorivor materiallar va boshqa qayta ishlash sanoat materiallarini quritish va quritish
ishlarida keng qo‘llaniladigan, quritish uskunalarini doimiy ishlab chiqarishdir. Suvsizlantiruvchi
liniya ixcham tuzilishga ega, oddiy ishlashi, qulay parvarishi va barqaror ishlashi.Isitishning
asosiy usullariga elektr isitish, issiqlik nasosini isitish, bug 'bilan isitish, tabiiy gaz bilan isitish
va boshqalar kiradi (ixtiyoriy).
Quritish mashinasining ishlash printsipi
Material quritish joyiga to‘r kamerasi orqali yetkaziladi.Kamerada ishlaydigan materialning
harorati asta-sekin belgilangan haroratga ko‘tarilganda, nam havo namlikni chiqarib olib tuynuk
orqali kameradan chiqariladi. Issiq havo aylanish tizimi havo quritish maydonining bir
tomonidan oladi va boshqa tomondan material orqali issiqlik almashtirgich orqali bosim ostida
santrifuk font orqali o‘tadi va shu bilan quritish maqsadiga erishiladi. Meva quritadigan mashina
PLC dasturi tomonidan boshqariladigan yagona vertikal boshqaruv shkafi bilan jihozlangan.
Ushbu quritish jarayonini olib borishda optimal rejimni tanlashga va kam issiqlik, energiya
xarajat qilib sifatli maxsulot olishga erishiladi. Bu usul yordamida optimal rejimni aniqlash
qimmat va uzoq vaqt talab qilmaydi Shuning uchun optimal usulni tanlashda eksperimental
hisoblash usulidan foydalanamiz. Bu usullardan biri namlikni kritik gradientini qo`yish usulidir.
Uning kattaliklari bilan quritishning optimal rejimini oshirishimiz
mumkin. Quritish
qurilmalarini va jarayonni avtomatlashtirishning muhum ahamiyat kasb etishi shundaki
avtomatik boshqarishdan qo`yilgan shart quritishning optimal shartlarini saqlash bilan kam
energiya va issiqlik sarf qilgan holda sifatli maxsulot olish hamda jarayonni borishida ishchi
kuchini kamaytirishdan iboratdir. Quritish jarayoni ko`plab faktorlarning ta`siri bilan bog’liq
bo`ladi: Bunda mahsulot o`lchamlari, strukturasi, g’ovaklilik darajasi va maxsulotning
boshlang’ich namligidan, temperaturasidan, namligidan va boshqalardan iboratdir. SHuning
uchun quritish jarayoni eksperiment o`tkazishda olingan faktorlarni boshqarish hisobiga olib
boriladi. Avtomatik boshqarish sxemasi quyidagi sxemada keltirilgan bo`lib, tunelning uzunligi
bo`yicha keladigan issiqlik tashuvchi temperaturasi va bosimini rostlash bilan boradi. Shu bilan
bir qatorda masofadan turib ventilyatorlarning havo trubalarining ventillarini avtomatik
boshqarish ham ko`zda tutilgan.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
46
Quritkichni boshqarishda quyidagi nazorat o`lchov asboblaridan foydalaniladi:
1
universal qo`shgich,
2
tugmali boshqarish punkti,
3
magnitli qo`shgich,
4
ish bajaruvchi mexanizm,
5
ish bajaruvchi mexanizmni elektrodvigateli,
6
bloklaydigan magnitli qo`shgich,
7
magnitli puskatel’ning katushkasi,
8
elektro ko`prik,
9
sarf o`lchagich,
10
manometr,
11
lagomer,
12
qarshilik termometri,
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
47
13
shitni yoritish uchun yoritkich.
Jarayonning vaqt parametrlarini hisoblash uchun quritilyotgan xom ashyodan namlikni olib
tashlashning fizik usulini tahlil qilish asosida ikki bosqichli konvektiv vakuumli impulsli quritish
jarayonining ishlab chiqilgan matematik modeli tavsiya etiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Xayrullayev D., Saidjonov U., Azamatov M. DEVELOPMENT OF LIGHTING CONTROL
SOFTWARE FOR “SMART CLASS” //Universum: технические науки. – 2021. – №. 5-6 (86).
– С. 18-21.
2. Yuldoshev, S., Savriev, S., Мurtazoyev, A., & Khojiev, S. (2022). NUMERICAL
SIMULATION OF
3.https://www.in-academy.uz>article>download. 4.https://uz.jumpfruits.com>fr.
