ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
14
“ENERGIYA TEJAMKORLIK” VA “ENERGIYA SAMARADORLIK” ATAMALARI
TAHLILI.
Xidiraliyev Ne’matullox Toxir o‘g‘li
Mustafoqulov Diyorbek Muxtorovich
Amirqulov Faxriddin Hikmatillo o’g’li
Toshkent shahridagi Belarus-O‘zbekiston qo‘shma tarmoqlararo
amaliy texnik kavalifikatsiyalar instituti.
Toshkent xalqaro moliyaviy boshqaruv va texnologiyalar universiteti.
Annotatsiya:
Hozirgi vaqtda O‘zbekiston iqtisodiyotidagi eng dolzarb strategik vazifalardan
biri bu ishlab chiqarish quvvatiga nisbatan energiya sarfini kamaytirish hisoblanadi. Shu
munosabat bilan, ko'pchilik olimlar tadqiqotlari tahlili asosida "Energiya tejamkorlik" va
"Energiya samaradorlik" tushunchalariga ayni bir ta’rif mavjud emas. Ushbu ilmiy maqolada
muallifning "Energiya tejamkorlik" va "Energiya samaradorlik" tushunchalariga ta’rifi va dunyo
olimlari tadqiqotlari tahlili yoritilingan.
Аннотация:
В настоящее время одной из наиболее актуальных стратегических задач в
экономике Узбекистана является снижение энергопотребления по отношению к
производственным мощностям. В связи с этим, исходя из анализа исследований многих
ученых, не существует единого определения понятий «Энергосбережение» и
«Энергоэффективность». В данной научной статье дано авторское определение понятий
«Энергосбережение» и «Энергоэффективность» и проведен анализ исследований мировых
ученых.
Abstract:
Currently, one of the most urgent strategic tasks in the economy of Uzbekistan is to
reduce energy consumption in relation to production capacity. In this regard, based on the
analysis of the studies of many scientists, there is no single definition of the concepts of "Energy
saving" and "Energy efficiency". This scientific article describes the author's definition of the
concepts of "Energy saving" and "Energy efficiency" and the analysis of world scientists'
research.
Kalit so'zlar:
Energiya tejamkorlik, energiya samaradorlik.
Ключевые слова
: Энергосбережение, энергоэффективность.
Key words:
Energy saving, energy efficiency.
Kirish.
Hozirgi vaqtda
O‘zbekiston
iqtisodiyotidagi eng dolzarb strategik vazifalardan biri
energiya sarfini kamaytirishdir. Turli xil energiya resurslariga bo'lgan talab tobora ortib
borayotgan bir sharoitda kamroq sarf etiladigan energiya tejamkor chora-tadbirlarni ishlab
chiqish va joriy etish eng muhim vazifadir.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
15
Energiya tejamkorligi milliy xo'jalikda tabiiy energiya resurslariga aylantirilgan birlamchi
energiyadan oqilona foydalanish va tejamkor sarflashga yo'naltirilgan bo'lib, u texnik, iqtisodiy
va huquqiy usullardan foydalangan holda amalga oshiriladi.
Energiya tejamkorlik davlat siyosatining ustuvor yo'nalishlaridan biri bo'lib, barcha qurilish
obyektlarining faoliyatida muhim yo'nalish hisoblanadi. Bunda, energiya tejamkor
texnologiyalarni joriy etish bo'yicha tadbirlar asosan katta moliyaviy xarajatlarni talab
qilmaydi.[1]
Ayni vazifalar ijrosi yuzasidan bir qator Prezident Qarorlari va farmonlari, Vazirlar Mahkamasi
Qarorlari tadbiq etildi. Jumladan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 10-iyuldagi
PQ-4779-sonli “Iqtisodiyotning energiya samaradorligini oshirish va mavjud resurslarni jalb
etish orqali iqtisodiyot tarmoqlarining yoqilg‘i-energetika mahsulotlariga qaramligini
kamaytirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida” gi qarori [2], O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2022-yil 2-dekabrdagi PQ-436-sonli “2030-yilgacha O‘zbekiston
Respublikasining “yashil” iqtisodiyotga o‘tishiga qaratilgan islohotlar samaradorligini oshirish
bo‘yicha chora-tadbirlar to‘g‘risida” gi qarori [3], O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining 2020-yil 9-oktyabrdagi 640-sonli “O‘zbekiston Respublikasi Energetika
Vazirligi huzuridagi Budjetdan tashqari tarmoqlararo energiyani tejash jamg‘armasi to‘g‘risidagi
nizomni tasdiqlash haqida” gi qarori [4], O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 9-
sentyabrdagi PF-220-sonli “Energiya tejovchi texnologiyalarni joriy qilish va kichik quvvatli
qayta tiklanuvchi energiya manbalarini rivojlantirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar
to‘g‘risida” gi farmoni [5] bunga yaqqol misol bo‘ladi. Ushbu hujjatlarda keltirilgan “Energiya
samaradorlik” va “Energiya tejamkorlik” atamalariga aniqlik kiritish bilan bir qatorda dunyo
olimlari tadqiqotlaridan olingan tahliliy fikrlarini o‘rganish maqsadga muvofiq bo‘ladi.
Asosiy qism.
O‘zbekiston iqtisodiyotida eng dolzarb strategik vazifalardan biri hozirgi vaqtda
energiya sarfini kamaytirishdir. 2030 yilga kelib, mamlakat iqtisodiyoti energiya sarfi 30 foizga
kamayishi kerak, buning uchun energiya samaradorligini oshirish uchun energiya resurslarini
boshqarish tizimini takomillashtirish talab etiladi. Shubhasiz, ushbu muammoni hal qilishning
aniq yo'nalishlarini belgilashdan oldin, energiya tejamkorlik va energiya samaradorlik atamalari
nimani anglatishini tushunish zarur. Ilmiy ma'lumotlar manbalarida "energiya tejamkorlik" va
"energiya samaradorlik" tushunchalari bo'yicha ko'pchilik olimlar tomonidan tanlangan aniq
nuqtai nazar mavjud emas.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 2-dekabrdagi PQ-436-sonli “2030-yilgacha
O‘zbekiston Respublikasining “yashil” iqtisodiyotga o‘tishiga qaratilgan islohotlar
samaradorligini oshirish bo‘yicha chora-tadbirlar to‘g‘risida” gi qarorida o'rnatilgan tushunchalar
bo'yicha ularning ta'riflari quyidagicha talqin tavsiya qilinadi.
– energiyani tejash – energiya resurslaridan foydalanishning tegishli foydali ta'sirini (shu
jumladan ishlab chiqarilgan mahsulot, bajarilgan ishlar, ko'rsatilgan xizmatlar hajmini) saqlagan
holda, foydalanilayotgan energiya resurslari hajmini kamaytirishga qaratilgan tashkiliy, huquqiy,
texnik, texnologik, iqtisodiy va boshqa chora-tadbirlarni amalga oshirish;
– energiya samaradorlik – energiya resurslaridan foydalanishning foydali ta'sirini mahsulotga,
texnologik jarayonga, yuridik shaxsga, yakka tartibdagi tadbirkorga ishlab chiqarilgan
mahsulotlari xarajatlariga nisbatini aks ettiruvchi tavsiflar.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
16
Rossiya va Germaniyaning “Complex ecoenergy” loyihasi doirasida “energiya tejamkorligi” va
“energiya samaradorligi” tushunchalarining quyidagi taʼriflari keltiriladi:
– energiya samaradorlik – energetika resurslaridan samarali (oqilona) foydalanish, texnika va
texnologiya rivojlanishining mavjud darajasida hamda atrof-muhitni muhofaza qilishga doir
talablarga rioya etilgan holda yoqilg'i-energetika resurslaridan foydalanishning iqtisodiy jihatdan
oqlangan samaradorligiga erishish;
– energiya tejash yoki energiyadan samarali foydalanish, yoki “beshinchi yoqilg'i turi” – binolar
yoki ishlab chiqarish jarayonlarida bir xil darajada energiya ta’minotini ta’minlash uchun
kamroq energiya ishlatish.
“Complex ecoenergy” loyihasi ishlab chiquvchilarining xulosasi quyidagicha:
– “energiya samaradorlik” atamasining yagona bir xil talqini yo‘q.
– "beshinchi turdagi yoqilg'i" uchun chiqarilgan narx juda yuqori va ko'p nollik raqamlar bilan
ifodalanadilanadi. [6]
V.V.Efremov "energiya tejamkorlik" va "energiya samaradorligi" tushunchalarining ta'riflarini
o'z nuqtai nazari quyidagicha tahlil qilib beradi. Energiyani tejash deganda energiya resurslari,
elektr va issiqlik energiyasidan foydalanish samaradorligi chora-tadbirlarni amalga oshirishni
anglatadi. Efremov tomonidan energiya samaradorlik texnik jihatdan mumkin deb hisoblanib,
energiya resurslari va energiyadan foydalanishning hozirgi texnologik rivojlanish darajasi
iqtisodiy jihatdan asoslangan bo‘lishi shart. Muallif fikricha "energiya tejamkorlik" va "energiya
samaradorligi" atamalari bir biriga bog‘liq bo‘lib, energiya samaradorligini oshirish orqali
energiya tejashni aniqlash mumkin.[7]
Bizningcha, energiya samaradorlik ko‘rsatkichlarini energiya manbaalariga bog‘lash har doim
ham to‘g‘ri natija bermaydi.
Ukrainalik olimlarning nuqtai nazarida [8]:
– energiya tejamkorlik - davlat organlari, yuridik va jismoniy shaxslarning tashkiliy, ilmiy,
amaliy, axborot faoliyatida yoqilg'i-energetika resurslarini qazib olish, qayta ishlash, tashish,
saqlash, ishlab chiqarish, foydalanish va utilizatsiya qilishda sarfini (yo'qotishlarini) kamaytirish,
shu bilan bir qatorda huquqiy, tashkiliy, ilmiy, ishlab chiqarish, texnik ishlarni amalga oshirish
energiya resurslaridan samarali foydalanish va qayta tiklanuvchi energiya manbalarini iqtisodiy
muomalaga jalb etishga qaratilgan iqtisodiy chora-tadbirlar yig‘indisidir.
– energiya samaradorlik - bu muhandislik, iqtisod, huquq va sotsiologiya sohalari chorrahasida
joylashgan bilimlar majmuidir. Texnik, texnologik va ekologik talablarga rioya etgan holda
mavjud energiya resurslaridan ratsional foydalanib iqtisodiy samaradorlikka erishishni anglatadi.
Energiyani tejash odamlarning xatti-harakatlaridagi o'zgarishlarni, masalan, elektr jihozlarini
ishlash rejimida qoldirish o'rniga ularni o'chirishni o'z ichiga oladi. Energiyadan samarali
foydalanish energiyani tejashga, davlat xizmatlari kommunal to‘lovlarini kamayishiga va atrof-
muhitni muhofaza qilishga olib keladi. Natijada, u energiya sarfini va issiqxona gazlari
chiqindilari kamayishiga sabab bo‘ladi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
17
Xulosa.
Yuqoridagi va boshqa ilmiy manbalarini tahlili asosida muammo, bizningcha,
o'rganilayotgan tushunchalarning mazmuni va ifoda shakllari mumkin qadar belgilansin:
1.
Energiya tejamkorlik
- zarur bo'lgan tovarlarni (sifati, hajmi va xizmat davri) dastlabki
imkoniyatlarini saqlagan holda energiya resurslarini iste'molini kamaytirish bo'yicha chora-
tadbirlar majmuini amalga oshirish usuli.
2.
Energiya samaradorlik
- sarflanadigan energiya resurslarining energiya tejashlarini hisobga
olgan holda muayyan vaqt yoki ma'lum bir davr uchun tovarlarni (sifati, hajmi va xizmat davri)
takomillashtirishga qaratilgan chora-tadbirlar majmuini amalga oshirish usuli.
3. Energiya samaradorligi mezoni energiya resurslarini eng kam sarflagan holda faoliyatning
muayyan xarajatlar evaziga energiya resurslarini ortiqcha iste'mol qilmasdan ma'lum bir natija
yoki eng katta natijaga erishish usulidir.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1. “The Scientific-Practice Journal of Architecture, Construction and Design” Vol.16, Issue 2,
June 2021. Разработка усовершенствованных инженерных решений при повышении
энергоэффективности
зданий.
Профессор
С.САЙФИДДИНОВ,
доцент
У.С.АХМАДИЁРОВ
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 10-iyuldagi PQ-4779-sonli “Iqtisodiyotning
energiya samaradorligini oshirish va mavjud resurslarni jalb etish orqali iqtisodiyot
tarmoqlarining yoqilg‘i-energetika mahsulotlariga qaramligini kamaytirishga doir qo‘shimcha
chora-tadbirlar to‘g‘risida” gi qaror https://lex.uz/docs/-4890081.
3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 2-dekabrdagi PQ-436-sonli “2030-yilgacha
O‘zbekiston Respublikasining “yashil” iqtisodiyotga o‘tishiga qaratilgan islohotlar
samaradorligini oshirish bo‘yicha chora-tadbirlar to‘g‘risida” gi qaror https://lex.uz/docs/-
4. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 9-oktyabrdagi 640-sonli
“O‘zbekiston Respublikasi Energetika Vazirligi huzuridagi Budjetdan tashqari tarmoqlararo
energiyani tejash jamg‘armasi to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida” gi qaror
https://lex.uz/uz/docs/-5038208.
5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 9-sentyabrdagi PF-220-sonli “Energiya
tejovchi texnologiyalarni joriy qilish va kichik quvvatli qayta tiklanuvchi energiya manbalarini
rivojlantirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida” gi farmoni https://lex.uz/uz/docs/-
6. The concept of energy effi ciency [Electronic resource]. Mode of access:
http://comecoen.com/ru/2012-03-04-18-14-31/2012-03-04-18-15-58.html.
7. Efremov, centuries, Markman, G.Z. «Energy» and «energy efficiency»: clarification of
concepts, balanced scorecard energy efficiency // Bulletin of the Tomsk Polytechnic University.
no.
4.
Vol
311.
Tomsk:
TPU,
2007.
