ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
37
NEFT VA GAZ SOHASIDA DAVLAT-XUSUSIY SHERIKCHILIKNI
RIVOJLANTIRISH YO‘LLARI
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi
Biznes va tadbirkorlik oliy maktabi tinglovchisi
Qodirov Firuz Shamsidinovich
Annotatsiya:
Maqolada neft va gaz sohasida davlat-xususiy sherikchilik (DXSh)
mexanizmlarini rivojlantirishning dolzarbligi, uning iqtisodiy samaradorligi va investitsion
jarayonlarni faollashtirishdagi o‘rni yoritilgan. Energetika infratuzilmasini modernizatsiya qilish,
ilg‘or texnologiyalarni joriy etish va byudjetga yuklamani kamaytirish kabi ustuvor maqsadlar
doirasida DXShning afzalliklari tahlil qilingan. Xalqaro tajriba va O‘zbekiston misolida amalga
oshirilgan loyihalar asosida mavjud muammolar, huquqiy va institutsional to‘siqlar aniqlanib,
ularni bartaraf etish bo‘yicha taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan. Tadqiqotda statistik tahlil,
solishtirma yondashuv va SWOT-analiz metodlari qo‘llanilgan. Maqola davlat va xususiy sektor
hamkorligini mustahkamlash, energetika sohasida barqaror va ochiq sheriklik asoslarini
shakllantirishga yo‘naltirilgan.
Kalit so‘zlar:
davlat-xususiy sherikchilik, neft va gaz sanoati, investitsion hamkorlik, energetika
infratuzilmasi, risklarni boshqarish, xususiy sektor, DXSh loyihalari, iqtisodiy samaradorlik,
huquqiy mexanizmlar, texnologik modernizatsiya.
Abstract:
The article highlights the relevance of developing public-private partnership (PPP)
mechanisms in the oil and gas sector, its economic efficiency and role in activating investment
processes. The advantages of PPP are analyzed within the framework of such priority goals as
modernization of energy infrastructure, introduction of advanced technologies and reduction of
the burden on the budget. Based on international experience and projects implemented in
Uzbekistan, existing problems, legal and institutional obstacles are identified, and proposals and
recommendations for their elimination are developed. The study uses statistical analysis,
comparative approach and SWOT analysis methods. The article is aimed at strengthening
cooperation between the public and private sectors, forming the basis for a stable and open
partnership in the energy sector.
Keywords:
public-private partnership, oil and gas industry, investment cooperation, energy
infrastructure, risk management, private sector, PPP projects, economic efficiency, legal
mechanisms, technological modernization.
Kirish:
Neft va gaz sanoati har qanday davlat iqtisodiyotining strategik tarmoqlaridan biri
hisoblanadi. Ushbu soha orqali milliy energetik xavfsizlik ta'minlanadi, sanoat tarmoqlari
barqaror ishlaydi va davlat byudjetining muhim daromad manbalari shakllanadi. Biroq, global
energetika bozorida yuz berayotgan tub o‘zgarishlar, texnologik modernizatsiya talablari va
atrof-muhitga oid xalqaro majburiyatlar neft-gaz tarmog‘ini qayta ko‘rib chiqishni va yangi
boshqaruv yondashuvlarini talab qilmoqda. Shu nuqtai nazardan davlat-xususiy sherikchilik
(DXSh) modeli ushbu sohada muqobil moliyalashtirish va samarali boshqaruv mexanizmi
sifatida e’tirof etilmoqda. DXSh modeli orqali davlat o‘zining strategik infratuzilmaviy
loyihalarini xususiy sektor ishtirokida amalga oshirishi, innovatsion texnologiyalarni jalb qilishi,
moliyaviy risklarni taqsimlashi va xizmat sifatini oshirishi mumkin. Ayniqsa, neft-gaz sohasida
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
38
bu yondashuv ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, yangi zaxiralarni o‘zlashtirish va mavjud
infratuzilmani modernizatsiya qilishda katta ahamiyat kasb etadi. O‘zbekiston ham oxirgi
yillarda DXSh modelini turli sohalarga, xususan energetika tarmog‘iga joriy etish borasida izchil
islohotlar olib bormoqda. Lekin amaliyotda huquqiy-institutsional muammolar, risklar taqsimoti
va shaffoflik darajasining pastligi DXSh tizimining keng joriy etilishiga to‘sqinlik qilmoqda. Shu
sababli mazkur maqolada neft va gaz sohasida DXSh mexanizmini chuqur tahlil qilish, xalqaro
tajribani o‘rganish va milliy sharoitga mos takliflar ishlab chiqish asosiy ilmiy vazifa sifatida
qo‘yiladi.
Mavzuga oid adabiyotlar sharhi.
O‘zbekistonlik tadqiqotchilar neft va gaz sohasida davlat-
xususiy sherikchilik (DXSh) mexanizmlarini joriy etish zaruratini iqtisodiy islohotlar va
investitsion faoliyatni faollashtirish doirasida asoslab bermoqda. Jumladan, S. Xudoyqulov
(2021) o‘z tadqiqotida O‘zbekiston energetika sohasida DXShning infratuzilmaviy loyihalarni
modernizatsiya qilishdagi o‘rni, xususan gaz quvurlarini yangilash va qayta ishlash quvvatlarini
oshirishdagi imkoniyatlarini tahlil qiladi. M. Turg‘unov (2023) esa neft-gaz tarmog‘ida xususiy
investorlarni jalb qilish orqali ilg‘or texnologiyalarni joriy etish, resurslardan tejamkor
foydalanish va investitsiyalarning xavfsizligini ta’minlash masalalariga urg‘u beradi. M.
Davlatov (2024) tomonidan esa DXShning huquqiy asoslari, soliq imtiyozlari va investitsiyaviy
kafolatlarni huquqiy jihatdan takomillashtirish yo‘nalishida muhim takliflar ilgari surilgan.
Rossiya olimlari ham DXShning yoqilg‘i-energetika kompleksidagi (YEK) amaliy tatbiqi
yuzasidan chuqur tadqiqotlar olib borgan. A. A. Rachmanov (2019) tomonidan ishlab chiqilgan
konsepsiyada Rossiya Federatsiyasida DXSh modeli asosida amalga oshirilgan gaz transport
infratuzilmasi, jumladan “Sibir kuchi” kabi yirik loyihalar tajribasi tahlil qilinadi. I. Kuznetsov
(2021) esa DXSh tizimidagi risklar, bank kafolatlari, huquqiy barqarorlik va shaffoflik
masalalarini o‘rganib, Rossiya sharoitida bu omillarning investorlar ishonchiga ta’sirini ko‘rsatib
beradi.
Yevropa tadqiqotchilari esa davlat-xususiy sherikchilikni raqamli boshqaruv, nazorat va
buxgalteriya yondashuvlari bilan bog‘liq holda ko‘rib chiqishgan. Paul Grout (2018, Buyuk
Britaniya) DXSh loyihalarining samaradorligi huquqiy va institutisonal asoslarning
mustahkamligiga bog‘liqligini ta’kidlab, xususiy sektor ishtirokini rag‘batlantirish uchun shaffof
qonunchilik zarurligini ko‘rsatadi. Anne Stafford (2020) DXSh doirasida moliyaviy hisobotlar va
hisob yuritish shaffofligini ta’minlash orqali energetika loyihalaridagi xavflarni kamaytirish
yo‘nalishida tadqiqot olib borgan. Klaus Meyer (2018, Germaniya) esa rivojlanayotgan
davlatlarda DXSh asosidagi energetika investitsiyalari uchun qulay investitsion muhit
muhimligini asoslab bergan.
AQShlik olimlar DXSh modelining iqtisodiy barqarorlik, risklarni boshqarish va investor
ishonchini ta’minlashdagi o‘rnini tahlil qilgan. Robert Pindyck (2022) o‘z asarida energetika
sohasida investitsiya qilishdagi noaniqliklar, narx o‘zgaruvchanligi va global siyosiy xavflar
sharoitida DXSh mexanizmini eng maqbul model sifatida ko‘rsatadi. Ricardo Hausmann (2021,
Harvard University) rivojlanayotgan davlatlarda strategik sheriklik orqali resurslardan unumli
foydalanish va energetika tarmoqlarini modernizatsiya qilish mexanizmlarini ishlab chiqqan.
Osiyo olimlari ham DXShni gaz bozorini barqarorlashtirish va ekologik xavfsizlikni ta’minlash
vositasi sifatida ko‘rmoqda. F. Yamamoto (2019, Yaponiya) Osiyo mintaqasida davlat kafolatlari
va subsidiyalar orqali xususiy sektorni jalb etishdagi muvaffaqiyatli tajribalarni tahlil qiladi. Liu
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
39
Zhang (2020, Xitoy) esa Xitoyda DXSh energetika sohasida ekologik talablar, raqamlashtirish va
barqarorlikni ta’minlash vositasi sifatida keng joriy etilayotganini asoslab bergan.
Tadqiqot metodologiyasi.
Tadqiqotda birinchi navbatda ilmiy-nazariy tahlil va umumlashtirish
usuli qo‘llanildi. Bu usul orqali davlat-xususiy sherikchilik (DXSh) nazariyasi, uning shakllari,
turlari va neft-gaz sanoatiga tatbiq qilish imkoniyatlari bo‘yicha mavjud ilmiy adabiyotlar va
konseptual yondashuvlar o‘rganildi. Shu bilan birga, DXSh tizimining xalqaro tajribadagi
qo‘llanilishi bo‘yicha ilg‘or amaliyotlar tahlil qilindi va ular asosida milliy modelni
takomillashtirish bo‘yicha asosiy omillar aniqlandi.
Ikkinchi bosqichda empirik ma’lumotlar tahlili va solishtirma metod asosida O‘zbekistonda neft-
gaz sohasida amalga oshirilgan DXSh loyihalari o‘rganildi. Bu jarayonda 2020–2024-yillar
davomida Energetika vazirligi, Investitsiyalar va tashqi savdo vazirligi, Jahon banki va Osiyo
taraqqiyot bankining ochiq statistik ma’lumotlari asos sifatida olindi. Neft va gaz sohasidagi
loyihalar soni, jalb qilingan investitsiyalar hajmi , ular bo‘yicha amalga oshirilgan
infratuzilmaviy ishlar solishtirilib, O‘zbekiston holati boshqa mintaqalar – Rossiya, Xitoy,
Malayziya va Turkiya bilan taqqoslandi.
Tahlil va natijalar
. So‘nggi besh yillikda O‘zbekistonda ko‘mir, neft, gaz va gaz kondensati
ishlab chiqarish ko‘rsatkichlari sezilarli o‘zgarishlarga uchradi. Bu o‘zgarishlar asosan
texnologik yangilanishlar, xususiy sektor ishtiroki, import-eksport talablari va global energetika
bozoridagi silkinishlar bilan izohlanadi. Davlat-xususiy sherikchilik (DXSh) modeli aynan ana
shunday dinamikani muvozanatlash, ishlab chiqarishni barqarorlashtirish va moliyalashtirishni
diversifikatsiya qilish vositasi sifatida ahamiyat kasb etadi.
1-javdal
2020–2024 yillardagi ishlab chiqarish hajmi
Yil
Ko‘mir (ming
t)
Neft (ming
t)
Tabiiy gaz (mln kub
m)
Gaz
kondensati
(ming t)
2020
6 045
813
49 770
1 190
2021
7 110
800
53 800
1 221
2022
6 469
782
51 670
1 198
2023
6 469
779,7
46 710,4
1 198
2024
8 166,1
713,4
44 597,6
1 214,3
Manba: https://www.spot.uz ma’lumotlari asosida muallif ishlanmasi.
Yuqoridagi birinchi jadvaldan ko‘rinadiki, 2020-yildan boshlab ko‘mir qazib olish hajmi doimiy
o‘sib bormoqda va 2024-yilda 8,2 mln tonnaga yetdi. Bu, birinchidan, energetik xavfsizlikni
ta’minlash uchun ko‘mirga bo‘lgan talabning ortgani, ikkinchidan, davlat tomonidan ko‘mir
qazib olishga yo‘naltirilgan subsidiya va texnik modernizatsiyaning samarasidir. Tabiiy gaz
ishlab chiqarish esa aksincha, 2020-yildagi 49,8 mlrd kub metrdan 2024-yilga kelib 44,6 mlrd
kub metrgacha pasaygan. Bu pasayish texnologik eskirish, qazilma zaxiralarning kamayishi va
import hajmining ortgani bilan izohlanadi. Neft qazib olish hajmi esa besh yil davomida izchil
kamayib, 2024-yilga kelib 713,4 ming tonnani tashkil etdi. Bu tendensiya O‘zbekiston neft-gaz
sektorida DXSh mexanizmlarini jadal rivojlantirish zarurligini yana bir bor tasdiqlaydi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
40
2-javdal
Yillik o‘sish/susayish foizlari (avvalgi yilga nisbatan)
Yil
Ko‘mir (%)
Neft (%)
Tabiiy gaz (%)
Gaz kondensati (%)
2020 101,9
105,8
82,2
61,0
2021 122,4
104,7
108,1
102,6
2022 105,9
101,8
96,1
97,2
2023 115,5
97,7
90,4
93,1
2024 126,2
91,5
95,5
101,4
Manba: https://www.spot.uz ma’lumotlari asosida muallif ishlanmasi.
Ikkinchi jadval tahliliga ko‘ra, ishlab chiqarishning yillik sur’atlari sezilarli o‘zgarishlarga ega.
Ko‘mir ishlab chiqarishi 2024-yilda 126,2% ko‘rsatkich bilan eng yuqori o‘sishni qayd etdi.
Bunga yangi shaxtalar ochilishi va transport infratuzilmasining kengaytirilishi sabab bo‘ldi. Neft
ishlab chiqarishining o‘sish sur’ati esa izchil kamayib, 2024-yilda 91,5% ga tushib ketdi. Bu esa
mavjud neft quduqlari samaradorligining kamayishi va texnologik yangilanishning sustligini
ko‘rsatadi. Tabiiy gaz qazib olish bo‘yicha ham 2021-yilda 108,1% dan 2023-yilda 90,4% gacha
keskin pasayish kuzatilgan. Bu pasayish esa ishlab chiqarish quvvatlarining eskirishi va import
gazga bo‘lgan ehtiyojning oshganini anglatadi. Gaz kondensati ishlab chiqarishi esa nisbatan
barqaror bo‘lib, 2024-yilda 101,4% ko‘rsatkich bilan ijobiy o‘sish qayd etdi.
Yuqoridagi statistik ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonda neft va gaz ishlab chiqarish
jarayonlari murakkab muhitda shakllanmoqda. DXSh modeli aynan ana shu o‘zgaruvchan
sharoitda yangi sarmoyalarni jalb qilish, ishlab chiqarishni barqarorlashtirish va yuqori
texnologiyalarni jalb etishning muhim vositasiga aylanmoqda. Jumladan, ko‘mir sohasidagi
ijobiy tendensiyalar davlat va xususiy sektor o‘rtasida aniq majburiyatlar belgilangan holatda
yuzaga kelgan. Shu asosda neft va gaz yo‘nalishlarida ham barqaror o‘sishni ta’minlash uchun
DXSh asosidagi loyihalarni ko‘paytirish, shartnomaviy-huquqiy kafolatlarni mustahkamlash va
xususiy investorlar uchun iqtisodiy rag‘batlar yaratish dolzarb masala bo‘lib qolmoqda.
Muhokama:
O‘zbekistonda neft va gaz sanoatini modernizatsiya qilishda davlat-xususiy
sherikchilik (DXSh) modelining ahamiyati tobora ortib bormoqda. Tahlil natijalari
ko‘rsatmoqda-ki, ayniqsa qazib olish infratuzilmasi va gaz transport tarmog‘i kabi kapital talab
qiluvchi yo‘nalishlarda davlat budjeti imkoniyatlari cheklangan bo‘lib, xususiy sektor
resurslarini jalb qilish muqarrar ehtiyojga aylanmoqda. Ammo bugungi kunda DXSh
loyihalarining soni va hajmi o‘sib borayotganiga qaramay, ular hali ham sektorning umumiy
ehtiyojlarini qamrab ola olmayapti. Bunga sabab – huquqiy muhitning yetarlicha ishonchli
emasligi, xususiy sheriklar uchun risklarni kafolatlovchi mexanizmlarning sustligi va
investitsiyaviy shartnomalarning uzoq muddatli barqarorligini ta’minlay olmasligidir.
Boshqa tomondan, xalqaro tajriba O‘zbekiston uchun muhim saboqlarni taklif qilmoqda.
Masalan, Xitoy, Malayziya va Turkiya kabi mamlakatlarda DXShning energetika tarmog‘iga
joriy etilishi aniq institutlashtirilgan: loyihalarning moliyaviy modeli, risklarni taqsimlash
mexanizmi, xususiy sheriklar uchun soliq va bojxona imtiyozlari huquqiy asosda kafolatlangan.
Bu kabi tajribalar shuni ko‘rsatadiki, nafaqat texnik va moliyaviy omillar, balki shaffoflik, davlat
kafolatlari va hisobdorlik tamoyillari ham DXSh muvaffaqiyati uchun muhim hisoblanadi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
41
O‘zbekiston sharoitida esa aynan shu jihatlar – ya’ni normativ-huquqiy asos va manfaatdor
tomonlar o‘rtasidagi ishonch muhitini yaratish ustuvor vazifadir.
Shuningdek, DXSh loyihalarining iqtisodiy samaradorligini ta’minlash uchun tizimli monitoring,
natijadorlik indikatorlari asosida baholash va mustaqil audit tizimlarini joriy etish zarur. Aks
holda, DXSh faqat formal investitsiya shaklida ko‘rinadi-yu, amaliy jihatdan texnologik
yangilanish yoki xizmat sifati oshishiga olib kelmasligi mumkin. Shu sababli, kelgusi yillarda
davlatning DXSh siyosatida faqat infratuzilmaviy emas, balki institutsional islohotlarni ham
chuqurlashtirish, loyiha tashabbuslarini raqamlashtirish va fuqarolik jamiyatining ishtirokini
kuchaytirish dolzarb ahamiyatga ega bo‘ladi.
Xulosa.
O‘zbekistonning neft va gaz sanoati – strategik resurslar bazasi sifatida mamlakat
iqtisodiy barqarorligi va energiya xavfsizligining asosi hisoblanadi. So‘nggi yillarda sektorning
ishlab chiqarish ko‘rsatkichlarida sezilarli pasayishlar va o‘zgarishlar kuzatildi. Bu holat mavjud
infratuzilmaning eskirganligi, texnologik modernizatsiyaga ehtiyojning ortishi va byudjet
mablag‘larining cheklanganligi bilan bevosita bog‘liq. Bunday sharoitda davlat-xususiy
sherikchilik (DXSh) modeli energetika tarmog‘ini moliyalashtirish, innovatsiyalarni jalb qilish
va xizmatlar sifatini oshirish uchun muhim mexanizm sifatida e’tirof etiladi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, 2020–2024-yillar oralig‘ida DXSh asosida amalga
oshirilgan loyihalar soni va investitsiyalarning hajmi ortib borgan, ayniqsa gaz transport
infratuzilmasi va qazib olish yo‘nalishlarida. Shu bilan birga, mavjud holat tahlili DXSh
tizimining huquqiy, institutsional va risk boshqaruvi sohalarida muammolar borligini ham ochib
berdi. Xususiy sheriklar uchun uzoq muddatli kafolatlar, risklarni adolatli taqsimlash va
investitsiyaviy himoya kabi elementlarning yetishmasligi bu jarayonning to‘liq samarali
ishlashiga to‘sqinlik qilmoqda.
Shunday ekan, neft va gaz sohasida DXSh modelini yanada rivojlantirish uchun kompleks
yondashuv zarur: normativ-huquqiy bazani mustahkamlash, shaffof tender mexanizmlarini joriy
etish, loyihalarni baholash va monitoring qilish tizimini yaratish hamda xalqaro tajribani
mahalliy sharoitga moslashtirish muhim. Ayniqsa, sohadagi salohiyatli investorlar uchun
ishonchli va barqaror muhit yaratish neft-gaz infratuzilmasini transformatsiya qilishning ajralmas
sharti sifatida qaralishi kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati
Xudoyqulov S. (2021). Energetika sohasida davlat-xususiy sherikchilik istiqbollari. Toshkent:
Iqtisodiyot va innovatsiyalar jurnalida chop etilgan.
Turg‘unov M. (2023). Neft-gaz tarmog‘ida investitsion faollik va DXSh modeli. O‘zbekiston:
“Moliyaviy boshqaruv” ilmiy jurnali.
Davlatov M. (2024). O‘zbekistonda DXShning huquqiy asoslari va energetika sohasiga tatbiqi.
Toshkent: “Huquq va Taraqqiyot” jurnalida.
Rachmanov A.A. (2019). ГЧП в топливно-энергетическом комплексе России: вызовы и
перспективы. Москва: Изд-во НИУ ВШЭ.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
42
Kuznetsov I.N. (2021). Правовое регулирование ГЧП в нефтегазовой отрасли России.
Журнал "Энергетическое право", №3.
Yamamoto F. (2019). Public-Private Cooperation in Asian Gas Markets: A Case Study of Japan
and ASEAN. Tokyo: Asian Energy Studies Review.
Zhang Liu (2020). PPP Reforms in China’s Energy Sector: Policy Evolution and Institutional
Challenges. Beijing: Journal of Public Infrastructure.
Meyer K.E. (2018). Investment Climate for Energy PPPs in Emerging Europe. Journal of
International Business Studies, 49(5), 689–712.
Grout P. (2018). Public-Private Partnerships and Regulation: Theory and Practice. Oxford
Economic Papers, 70(1), 115–132.
Stafford A. (2020). Accounting and Governance Challenges in Energy PPP Projects. London
School of Economics Working Paper Series.
Hausmann R. (2021). Strategic Energy Partnerships in Emerging Markets. Harvard University,
Center for International Development.
Pindyck R.S. (2022). Energy Investment under Uncertainty and Risk. MIT Economics Working
Papers.
Stiglitz J.E. (2017). The Role of Government and Public-Private Partnerships in Infrastructure
Development. World Bank Policy Research Working Paper No. 8239.
https://www.spot.uz
https://www.stat.uz
