ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
121
AMUDARYO O‘NG SOHILIDAGI QADIMGI SHAHARLAR: LANDSHAFTGA
MOSLASHTIRILGAN ARXITEKTURA VA FAZOVIY REJALASHTIRISH
Bekmuratov Nursultan Erbay o’g’li
O’zbekiston Davlat Sa’nat va madaniyat instituti Nukus filiali
1-Kurs magistranti
Annotatsiya:
Ushbu maqola Amudaryoning o‘ng sohili va Qibla Orolbo‘yi hududida joylashgan
antik shaharlarning landshaftga moslashtirilgan arxitekturasi, fazoviy rejalashtirish tamoyillari,
iqlimiy moslashuv hamda inshootlarning joylashuv logikasini ilmiy tahlil qiladi. Qazilma
materiallar, yer sharoiti, tabiiy xavfsizlik choralari va iqtisodiy faoliyat zonalarining joylashuvi
asosida bu hududdagi qadimgi urbanistik madaniyatning ekologik va madaniy asoslari ochib
beriladi.
Kalit so‘zlar:
Qibla Orolbo‘yi, Amudaryo o‘ng sohili, landshaft arxitekturasi, iqlimga
moslashuv, fazoviy rejalashtirish, ekologik urbanizm, qadimgi shaharlar
1. Kirish
Antik O‘rta Osiyo urbanistikasi, ayniqsa Amudaryo o‘ng sohilidagi shaharlar, iqlim va tabiiy
geografiyaga maksimal darajada moslashtirilgan qurilish madaniyati bilan ajralib turgan. Ushbu
maqola aynan ana shu landshaft arxitekturasini o‘rganadi.
2. Tabiiy relyefdan foydalanish tamoyillari
Shaharlar daryo irmoqlari, qumtepaliklar va baland zaminlar asosida joylashtirilgan. Qoya
etaklaridan foydalanib, harbiy strategik ustunlik va suvdan himoya vazifasi bajarilgan. Sug‘orish
tarmoqlari tabiiy qiyaliklardan oqim sifatida foydalanilgan.
3. Arxitektura va landshaft uyg‘unligi
Har bir inshoot o‘zining atrofidagi tabiiy elementlarga muvofiq qurilgan: devorlar shamol
yo‘nalishidan himoyalovchi tarzda, eshik va derazalar esa quyosh nurlanishiga nisbatan optimal
burchakda joylashtirilgan.
4. Turar-joylar va xo‘jalik maydonlarining joylashuvi
Shaharlarda turar-joylar suv manbalariga yaqin, ammo toshqin xavfidan yiroq hududlarga
qurilgan. Xo‘jalik zonalari esa qurigan daryo irmoqlari bo‘yida joylashtirilib, loy va qumli
tuproqlardan unumli foydalangan.
5. Iqlimiy ehtiyojlarga mos qurilish materiallari
Uylar qurilishida shamol o‘tkazmaydigan qalin loy aralashmali g‘ishtlar, yopiq hovlilar va
issiqlikni saqlovchi past tomli qoplamalar ishlatilgan. Ayazqala va Qoyqirilganqaladagi
qazilmalarda bu holatlar qayd etilgan.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
122
6. Suv manbalariga asoslangan fazoviy rejalashtirish
Sug‘orish kanallari, to‘plagich havzalar, qadamali sardobalar har bir sektor atrofiga strategik
tarzda joylashtirilgan. Aholi manzillari bilan sanoat zonalari orasida tabiiy tampon zonalar
mavjud bo‘lgan.
7. Savdo va almashinuv yo‘llarining hududiy moslashuvi
Karvon yo‘llari, daryo o‘tish joylari va chorrahalar asosida savdo markazlari va bozor
maydonlari qurilgan. Bu hududlar landshaftni buzmagan holda, mavjud relfeyga qo‘shilgan.
8. Qabriston va diniy inshootlarning joylashuvi
Marosim va diniy inshootlar shaharning balandroq va sharqiy qismlarida qurilgan, bu ularning
quyosh bilan uyg‘un joylashuvi va diniy markaz sifatidagi maqomini ta’minlagan. Shilpiq va
Qo‘rg‘onqaladagi maqbaralar buning dalilidir.
9. Arxeologik va kartografik dalillar asosida rekonstruksiya
2020-yillarda olib borilgan yer osti radar tahlillari va raqamli 3D-kartografiya yordamida
Qavatkala, Qoyqirilganqala hududlarida yashash, ibodat, ishlab chiqarish va harbiy sektorlar
hududiy jihatdan tiklandi.
Xulosa
Amudaryo o‘ng sohili va Qibla Orolbo‘yi hududida barpo etilgan qadimgi shaharlar landshaft
arxitekturasi asosida puxta rejalashtirilgan. Tabiiy sharoitlar va iqlimiy ehtiyojlar arxitektura
yechimlariga bevosita ta’sir ko‘rsatgan. Bu hududlar ekologik urbanistik tafakkurning qadimiy
namunalaridan biri sifatida alohida e’tiborga loyiq.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Jalilov, B. (2023). Landshaft va qadimgi urbanizm: Orolbo‘yi namunalari. Nukus.
2.
Berdikulov, S. (2022). O‘ng sohil shaharlarida iqlimiy moslashuv. Buxoro.
3.
Rtveladze, E.V. (2006). Antik Xorazmda fazoviy rejalashtirish. Toshkent.
4.
Salimov, I. (2024). Qadimgi arxitektura va geografik muvofiqlik. Samarqand.
5.
GIS Orol Study Center. (2023). 3D Geo-mapping of Ancient Khorezm. Toshkent.
