ARAB TILIDA FITONIMLAR BILAN BOG‘LIQ FRAZEOLOGIZMLAR VA ULARNING MA'NOLARI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241

Volume 8, issue2, Iyul 2025

https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi

worldly knowledge

OAK Index bazalari :

research gate, research bib.

Qo’shimcha index bazalari:

zenodo, open aire. google scholar.

Original article

113

ARAB TILIDA FITONIMLAR BILAN BOG‘LIQ FRAZEOLOGIZMLAR VA

ULARNING MA'NOLARI

Baxtiyor Tulkunovich Kamilov

Magistrant, Oriental university, O‘zbekistan

Annotatsiya:

Ushbu maqolada arab tilidagi fitonimlar - ya’ni o‘simlik nomlari asosida

shakllangan frazeologik birliklar tahlil qilinadi. Arab xalqining tilida va madaniyatida o‘simliklar

ramziy, metaforik va emotsional ma’nolarni ifodalashda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi.

Maqolada fitонim asosli frazeologizmlarning leksik-semantik xususiyatlari, ularning

kontekstdagi ma’nolari hamda ularning xalq og‘zaki ijodidagi o‘rni yoritiladi. Shuningdek,

ayrim frazeologizmlar tarjima qilingan holda ularning boshqa tillardagi (jumladan, o‘zbek

tilidagi) ekvivalentlari bilan qiyosiy jihatlari ham ko‘rib chiqiladi. Ushbu tadqiqot natijalari arab

tilining madaniy-lisoniy boyligini yanada chuqurroq tushunishga xizmat qiladi.

Kalit so‘zlar:

arab tili, fitonim, frazeologizm, o‘simlik nomi, leksik-semantik tahlil, ramziy

ma’no, arab madaniyati, frazeologik birlik

Kirish qismi:

Har qanday xalqning tili – uning tarixiy taraqqiyoti, dunyoqarashi, madaniy

merosi va tafakkur tarzining ifodasidir. Tilda yashovchi frazeologik birliklar esa bu xalqning

tafakkuri, e’tiqodi, odatlari va hayot tarzining betakror aksidir. Tilshunoslikda frazeologizmlar

— tayin shakl va mazmunga ega bo‘lgan, leksik jihatdan mustahkam, grammatik jihatdan

barqaror iboralar sifatida qaraladi. Ular ko‘pincha real hayotiy holatlarni obrazli ifodalash, fikrni

yanada ta’sirchan yetkazish uchun xizmat qiladi.

Frazeologizmlarning muhim qatlamlaridan biri bu -

fitonimlar, ya’ni o‘simlik nomlari

ishtirokidagi iboralardir. Arab tilida fitonimlar asosan ramziy ma’no kasb etgan, metaforik

ifodalar yaratishda faol qo‘llanilgan leksik birliklar sirasiga kiradi. Bu esa arab xalqi tabiatga,

ayniqsa, o‘simlik dunyosiga qanday munosabatda bo‘lganini, ularni qanday talqin qilganini

yaqqol ko‘rsatadi. Misol uchun, arab tilidagi "zaytuna" (zaytun) yoki "naxl" (xurmo) kabi

o‘simliklar ko‘plab frazeologik birliklarda uchraydi va ular ko‘pincha ijobiy, baraka va poklik

ramzi sifatida qo‘llanadi.

Ushbu maqolada arab tilidagi fitonim asosidagi frazeologizmlar har tomonlama ko‘rib chiqiladi.

Dastlab bunday iboralarning kelib chiqishi, ularning semantik qatlamlari, majoziy va konnotativ

ma’nolari tahlil qilinadi. Shuningdek, ushbu iboralarning arab tilidagi adabiy matnlarda va

og‘zaki nutqda tutgan o‘rni yoritiladi. Maqolada ba’zi frazeologik birliklar o‘zbek tilidagi

muqobillari bilan qiyosiy tahlil qilinib, tarjima masalalariga ham qisqacha to‘xtalib o‘tiladi.

Tadqiqot natijalari arab tili frazeologiyasining boy va rang-barang manzarasini ochib berish bilan

birga, arab tilini o‘rganayotganlar uchun tilni kontekstda tushunish va uni madaniy asosda talqin

qilishda muhim manba bo‘lib xizmat qilishi mumkin.

Asosiy qism:

Frazeologik birliklar tilshunoslikda mustahkam shaklga ega, ko‘pincha ko‘chma

ma’noda ishlatiladigan iboralar sifatida ta’riflanadi. Ular metafora, metonimiya, ramziy obrazlar

asosida shakllanib, nutqqa ekspressivlik va obrazlilik bag‘ishlaydi. Fitonimlar esa o‘simlik

nomlarini anglatuvchi leksik birliklar bo‘lib, frazeologik iboralarda ko‘pincha o‘zining bevosita

emas, balki ramziy, ko‘chma ma’nosi orqali ishtirok etadi.

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241

Volume 8, issue2, Iyul 2025

https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi

worldly knowledge

OAK Index bazalari :

research gate, research bib.

Qo’shimcha index bazalari:

zenodo, open aire. google scholar.

Original article

114

Arab tilida frazeologik birliklar juda boy va xilma-xildir. Ayniqsa, tabiat bilan bog‘liq obrazlar,

shu jumladan o‘simliklar orqali yaratilgan iboralar xalq tafakkurining bir bo‘lagi sifatida

o‘rganiladi. Arab xalqi yashagan geografik hududlar (cho‘l, voha, o‘rmon), iqlim va flora bu

obrazlarning shakllanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatgan.

Arab tilida o‘simlik nomlari bilan bog‘liq bo‘lgan ko‘plab frazeologik iboralar mavjud. Quyida

ulardan ba’zilarini misol tariqasida ko‘rib chiqamiz:



ةنوتيز ةكرابم

(zaytūna mubāraka - muborak zaytun daraxti): tinchlik, baraka va poklik

ramzi sifatida qo‘llaniladi. Qur’on oyatlarida ham tilga olingan.



اهنأك ةرهز يف ناتسب

(ka’annahā zahratun fī bustān - go‘yo bog‘dagi gul): ayol go‘zalligi

yoki nariqligi ifodalanadi.



ةلخن ةخماش

(nakhla shāmikha - ulug‘ xurmo daraxti): iftixorli, qadri baland insonlarga

nisbatan ishlatiladi.



ةدرو ةلباذ

(warda dhābila - so‘lg‘in gul): g‘amgin, umidsiz, baxtsiz holatni bildiradi.

Bu iboralarning barchasi o‘zida nafaqat majoziy ma’no, balki xalqning estetik qarashlari va

qadriyatlarini ham mujassam etadi.

Arab tilidagi fitonim asosli frazeologizmlar semantik jihatdan turli guruhlarga ajratilishi mumkin:



Pozitiv konnotatsiyali iboralar: zaytun, xurmo, reyhan (rahnoma, poklik, baraka bilan

bog‘liq).



Negativ konnotatsiyali iboralar: so‘lg‘in gul, yovvoyi o‘simlik - yo‘qotish, umidsizlik yoki

begonalikni anglatadi.



Baholovchi xarakterdagi iboralar: g‘ayratli, kuchli, nafis yoki befoyda, chuchmal obrazlar

bilan baho beriladi.

Bu frazeologik birliklar kontekstda tahlil qilinganda, ularning ma’nosi yanada chuqurlashadi,

emotsional va funksional yuklamalari namoyon bo‘ladi.

Arab tilida o‘simliklar nafaqat biologik ob’ekt, balki madaniy-ramziy belgilar sifatida ham

muhim o‘rin tutadi. Masalan:

Zaytun – tinchlik, baraka, mo‘l-ko‘llik ramzi.

Xurmo – arab xalqi hayotining ajralmas qismi, sabr-toqat va mustahkamlik belgisi.

Rayhon (basilika) – poklik va muqaddaslik ramzi.

Bu o‘simliklar Qur’oni karimda, hadislarda va adabiy matnlarda keng yoritilgan, shuning uchun

ularning til vositasi sifatidagi funksiyasi yanada kuchli.

Arab tilidagi fitonim asosli frazeologizmlar tarkibida o‘simlik

nomlari asosiy komponent

sifatida ishtirok etadi. Ular quyidagi leksik birliklar bilan ajralib turadi:



Zaytun (نوتيز) – Qur’onda zikr etilgan, muqaddas daraxt.



Naxl (لخن) – Xurmo daraxti, arablar uchun hayot manbai.



Ward (درو) – Gul, asosan sevgi, go‘zallik ramzi.

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241

Volume 8, issue2, Iyul 2025

https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi

worldly knowledge

OAK Index bazalari :

research gate, research bib.

Qo’shimcha index bazalari:

zenodo, open aire. google scholar.

Original article

115



Rayhān (ناحير) – Xushbo‘y o‘simlik, sof holat belgisi.

Bu o‘simlik nomlari faqat lug‘aviy jihatdan emas, balki majoziy ma’noda qo‘llanilib, frazeologik

birliklarning shakllanishida asosiy komponent hisoblanadi. Masalan:



ةكرابم ةنوتيز(zaytūna mubāraka) – muborak inson, barakali odam.



ةلباذ ةدرو(warda dhābila) – umidsiz, g‘amgin inson.

Fitonim asosli frazeologizmlarning semantik tahlili ularning tashqi shakli bilan ichki ma’nosi

o‘rtasidagi tafovutni ochib beradi. Ular quyidagi semantik toifalarga bo‘linadi:

Semantik yo‘nalish

Frazeologik ibora Ma’nosi

Pozitiv

ةخماش ةلخن

Qadrli, baland martabali inson

Estetik

ةرهز اهنأك

Nafis, chiroyli ayol

Negativ

ةلباذ ةدرو

So‘lg‘in, umidsiz holat

Ramziy

ةكرابم ةنوتيز

Poklik, baraka ramzi

Shuningdek, bir fitonim turli kontekstda turlicha ma’no bera oladi. Masalan, “gül” so‘zi ba’zan

go‘zallik, ba’zan so‘lg‘inlikni bildiradi - bu esa polysemantik xususiyatga ega ekanini ko‘rsatadi.

Quyidagi jadvalda arab va o‘zbek tillaridagi fitonim asosli frazeologik birliklar qiyosiy jihatdan

ko‘rsatiladi:

Arabcha ibora

Ma’nosi

O‘zbekcha muqobili

اهنأك ةرهز (go‘yo gul) Go‘zallik, nafislik

Guldanda, bog‘dagi guldek

ةلباذ ةدرو

So‘lg‘in, g‘amgin

So‘lg‘in guldek

ةخماش ةلخن

Yuksak inson

Daraxtdek ulug‘, balandparvoz

ةكرابم ةنوتيز

Barakali, muborak inson Fayzli, totli, baraka keltiruvchi

Bu taqqoslar shuni ko‘rsatadiki, har ikkala til ham o‘simliklarni obraz yaratish vositasi sifatida

faol qo‘llaydi, biroq ularning semantik yuklamalari va kontekstual qo‘llanilishi madaniy

tafovutlar sababli biroz farq qiladi.

Quyidagi jadvalda arab tilidagi ayrim frazeologizmlar o‘zbek tilidagi ekvivalentlari bilan qiyosiy

ko‘rinishda beriladi:

Arabcha ibora

Ma'nosi

O‘zbek tilidagi ekvivalent

ةخماشلا ةلخنلاك

Qadrli, ulug‘ inson

Daraxtdek yuksak inson

ةلباذ ةدرو

So‘lg‘in, umidsiz

Guli so‘lganday

ناتسب يف ةرهز اهنأك

Go‘zallik, nafislik

Go‘yo bog‘dagi gul

ةكرابم ةنوتيز

Poklik va baraka ramzi

Muborak daraxt

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241

Volume 8, issue2, Iyul 2025

https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi

worldly knowledge

OAK Index bazalari :

research gate, research bib.

Qo’shimcha index bazalari:

zenodo, open aire. google scholar.

Original article

116

Bu qiyoslashlardan ko‘rinib turibdiki, ikkala til ham o‘simliklarni obraz yaratishda faol

foydalanadi. Ammo har bir til o‘ziga xos madaniy konnotatsiyaga ega.

Xulosa qismi:

Arab tili frazeologiyasi - bu xalqning tarixiy, madaniy, diniy va ijtimoiy hayotini

o‘zida mujassam etgan til qatlamidir. Ayniqsa, fitonimlar asosida shakllangan frazeologik

birliklar arab xalqi tafakkurining chuqur ildizlarini ko‘rsatib beradi. Ushbu maqolada olib

borilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, arab tilidagi o‘simlik nomlari ko‘pincha o‘zining to‘g‘ridan-

to‘g‘ri lug‘aviy ma’nosidan tashqari, majoziy, ramziy va emotsional mazmun yuklamalari bilan

ajralib turadi.

Frazeologik birliklarda fitonimlar quyidagi funksiyalarni bajaradi:

Obrazlilik va ta’sirchanlik: O‘simliklar timsolida inson fazilatlari, holatlari va voqealarga baho

beriladi.

Madaniy ramz: Zaytun, xurmo, rayhon kabi o‘simliklar arab madaniyatida muqaddaslik, baraka,

sabr-toqat kabi tushunchalarni ifodalash uchun xizmat qiladi.

Estetik ifoda vositasi: Go‘zallik, noziklik, xushbo‘ylik kabi tushunchalar fitonimlar orqali

san’atkorona tarzda ifodalanadi.

Maqolada, shuningdek, arab va o‘zbek tillaridagi fitonim asosli frazeologizmlar qiyosiy jihatdan

tahlil qilindi. Bu ikki til o‘rtasidagi umumiyliklar va farqlarni ko‘rsatish orqali frazeologik

birliklarning milliy-madaniy asoslarini aniqlash imkonini berdi. O‘zbek tilida ham ko‘plab

o‘simliklar timsolida majoziy ma’nodagi iboralar mavjud bo‘lib, bu holat har ikki tilning tabiatga

bo‘lgan estetik munosabati o‘xshashligini ko‘rsatadi.

Tadqiqot natijalari shuni tasdiqladiki, fitonimlar nafaqat leksik birlik sifatida, balki xalq

tafakkurining ko‘zgusi, madaniy xotira unsuri sifatida ham til tizimida alohida o‘rin egallaydi.

Arab tilini o‘rganishda bunday frazeologik birliklarni tushunish, ularning semantik qatlamlarini

tahlil qilish til egallovchilarning kommunikativ kompetensiyasini yanada chuqurlashtiradi.

Kelgusida arab tilidagi boshqa semantik guruh frazeologizmlari (hayvonot nomlari, ranglar, tana

a’zolari asosidagi iboralar) bilan fitonimlarni taqqosiy o‘rganish ham muhim ilmiy

yo‘nalishlardan biri bo‘lib qoladi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

1.

Baxtiyor Tulkunovich Kamilov. (2024). Lexical-Structural Analysis of Phytonyms in

Arabic. Intersections of Faith and Culture: American Journal of Religious and Cultural Studies

(2993-2599),

2(11),

37–39.

Retrieved

from

https://grnjournal.us/index.php/AJRCS/article/view/6148

2.

Mamatov A. “Arab tilidagi metaforik ifodalar va ularning tarjima muammolari.” // Sharq

tillari va adabiyoti ilmiy jurnali, №2. 2020.

3.

Xudoyberganova D. Leksikologiya va frazeologiya. Toshkent: TDPU nashriyoti. 2015.

4.

Nurdinov A. “Fitonimlar asosidagi frazeologizmlarning qiyosiy tahlili: arab va o‘zbek

tillari misolida.” // Til va Tarix ilmiy to‘plam. 2022.

5.

Al-Khatib M. Culture and Communication in the Arab World. Routledge. 2010.

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241

Volume 8, issue2, Iyul 2025

https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi

worldly knowledge

OAK Index bazalari :

research gate, research bib.

Qo’shimcha index bazalari:

zenodo, open aire. google scholar.

Original article

117

6.

Kasimova S. TRANSLATION OF EXAMPLES OF EASTERN LITERATURE INTO

UZBEKISTAN: ISSUES OF STYLE, CONTENT AND AESTHETIC CONSISTENCY

//International Journal of Artificial Intelligence. – 2025. – Т. 1. – №. 3. – С. 116-119.

7.

Касимова, С. (2019). Традиционная арабская грамматика и изучение европейской

ориентации. Востоковедения, 4(4), 68-77.

8.

Касимова С. Работы великих турецких ученых, писавших об арабских пословицах

и пословицах //Востоковедения. – 2020. – Т. 1. – №. 1. – С. 154-166.

9.

Abdullayeva, Marxabo, and Sarvinos Kasimova. "INGLIZ VA ARAB TILLARINING

O‘RGANILISHIDAGI MURAKKABLIKLAR VA IMKONIYATLAR. IQRO INDEXING, 13

(02), 360-364." 2025,

10.

Akmalovna, S., & Mexriddinovna, M. (2025). PRAGMATIK ELEMENTLAR VA

ULARNING TARJIMADAGI O‘RNI. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and

social sciences, 5(20), 73-76.