ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
95
GIBRID AVTOMOBILLARI ISHLAB CHIQARISH LOYIHALARINI AMALGA
OSHIRISH ISTIQBOLLARI
Nadjabov Shokir Tursunovich
O‘zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi magistranti
Annotatsiya
: Ushbu maqolada gibrid avtomobillarni ishlab chiqarish loyihalarining istiqbollari,
ularning ekologik va iqtisodiy afzalliklari hamda O‘zbekistonda joriy etish imkoniyatlari
yoritilgan. Gibrid texnologiyalarining zamonaviy avtomobilsozlikdagi o‘rni, xorijiy tajribalar va
milliy rivojlanish strategiyalari asosida tahlil qilingan. Shuningdek, ishlab chiqarishni yo‘lga
qo‘yishdagi mavjud muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari ko‘rib chiqilgan. Maqolada
ushbu yo‘nalishni rivojlantirish bo‘yicha amaliy takliflar keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
gibrid avtomobil, ishlab chiqarish loyihasi, ekologik transport, texnologiya,
investitsiya.
Аннотация:
В данной статье рассматриваются перспективы реализации проектов по
производству гибридных автомобилей, их экологические и экономические преимущества,
а также возможности внедрения в Узбекистане. Проанализирована роль гибридных
технологий в современной автопромышленности на основе зарубежного опыта и
национальных стратегий развития. Особое внимание уделено существующим проблемам
и предложениям по их решению. В статье представлены практические предложения по
развитию этого направления.
Ключевые слова:
гибридный автомобиль, производственный проект, экологический
транспорт, технология, инвестиции.
Annotation:
This article explores the prospects of implementing hybrid vehicle production
projects, emphasizing their environmental and economic benefits, along with the feasibility of
introducing such technologies in Uzbekistan. The role of hybrid systems in the modern
automotive industry is analyzed through international experiences and national development
strategies. Challenges in launching local production and practical recommendations for
overcoming them are discussed in detail.
Keywords:
hybrid vehicle, production project, green transport, technology, investment.
Kirish:
So‘nggi yillarda ekologik muammolar, yoqilg‘i zahiralarining kamayishi va global isish
kabi omillar tufayli avtomobilsozlik sanoatida muqobil energiyali transport vositalariga bo‘lgan
ehtiyoj sezilarli darajada ortmoqda. Shu jarayonda gibrid avtomobillar (Hybrid Electric Vehicles
— HEVs) ekologik toza, energiya tejamkor va iqtisodiy jihatdan samarali transport vositasi
sifatida oldinga chiqmoqda. Ushbu maqolada gibrid avtomobillar ishlab chiqarish loyihalarini
amalga oshirish istiqbollari, ularning texnologik asoslari, afzalliklari, joriy tendensiyalar va
istiqbolli yo‘nalishlari tahlil qilinadi.
Metodika
. Ushbu maqolani tayyorlash jarayonida gibrid avtomobillarni ishlab chiqarish
loyihalarini amalga oshirish istiqbollarini ilmiy asosda o‘rganish maqsadida turli xil tadqiqot
metodlaridan foydalanildi. Tadqiqot quyidagi metodologik yondashuvlarga asoslandi:
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
96
1. Nazariy tahlil usuli
Gibrid avtomobillar texnologiyasi, ularning turlari, ishlash prinsiplari, ishlab chiqarishdagi
afzalliklar va muammolar bo‘yicha mavjud ilmiy adabiyotlar, maqolalar, texnologik tahlillar va
xalqaro tajriba o‘rganildi. Bu usul yordamida mavzuga oid nazariy asoslar shakllantirildi.
2. Statistik tahlil usuli
Dunyo miqyosida va O‘zbekistonda gibrid avtomobillar ishlab chiqarish ko‘rsatkichlari, sarmoya
hajmi, energiya tejamkorlik darajasi va ekologik ta’sir kabi ma’lumotlar statistik ma’lumotlar
asosida tahlil qilindi. Raqamlar asosida loyihalarning iqtisodiy samaradorligi baholandi.
3. Taqqoslash usuli
An’anaviy ichki yonuv dvigateliga ega avtomobillar bilan gibrid avtomobillarning samaradorligi,
energiya sarfi, atrof-muhitga ta’siri, ishlab chiqarish xarajatlari va boshqa mezonlar bo‘yicha
solishtirma tahlil olib borildi.
4. Empirik yondashuv
Amaliy tajribalarga tayangan holda, dunyo bo‘yicha gibrid avtomobillarni ishlab chiqarishdagi
ilg‘or loyihalar, xususan, Yaponiya, AQSh, Xitoy va Janubiy Koreya tajribasi o‘rganildi va
O‘zbekiston sharoitiga moslashtirish imkoniyatlari tahlil qilindi.
5. SWOT-tahlil usuli
Gibrid avtomobillar ishlab chiqarish loyihalarining kuchli va zaif tomonlari, imkoniyatlar va
tahdidlar (SWOT) bo‘yicha tahlil qilindi. Bu esa istiqbolli yo‘nalishlarni aniqlash va strategik
rejalashtirish uchun asos bo‘lib xizmat qildi.
Adabiyotlar sharhi.
Gibrid avtomobillarni ishlab chiqarish va ularni amaliyotga joriy etish masalasi so‘nggi yillarda
global miqyosda ilmiy tadqiqotlarning dolzarb yo‘nalishlaridan biriga aylangan. Adabiyotlar
sharhida mavzuga oid nazariy, empirik, hamda amaliy manbalar tahlil qilinadi.
1. Nazariy adabiyotlar sharhi
Gibrid transport vositalari haqidagi dastlabki nazariy tushunchalar XX asrning ikkinchi yarmidan
boshlab rivojlana boshlagan. E.F. Schumacher va Lovelock tomonidan ilgari surilgan ekologik
va barqaror rivojlanish g‘oyalari, kelajakda an’anaviy energetika vositalariga alternativ transport
turlarini ishlab chiqish zaruratini asoslab bergan.
John German (2015) o‘zining “Hybrid-Electric Vehicles: Past, Present and Future” nomli asarida
gibrid transportlarning texnologik rivojlanish bosqichlarini tahlil qiladi va ularning ekologik
ustunliklarini asoslaydi. Shuningdek, Gao Y. et al. (2017) tomonidan yozilgan texnik sharhlarda
gibrid avtomobillar dvigatellari, akkumulyator tizimlari va boshqaruv modullarining
samaradorligi nazariy jihatdan asoslab berilgan.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
97
O‘zbekistonda esa Yo. Karimov va A. Abduqodirov kabi mutaxassislarning ekologik muhofaza,
transport energetikasi va alternativ texnologiyalar bo‘yicha risolalari asosiy nazariy manbalar
sifatida e’tirof etiladi.
2. Amaliy (empirik) adabiyotlar sharhi
Empirik tadqiqotlar ko‘proq yirik avtomobil ishlab chiqaruvchilarning ilmiy-texnik hisobotlari,
xalqaro agentliklar (IEA, UNEP) va sanoat tahlil markazlarining ma’lumotlari asosida yuritilgan.
Masalan:
Toyota Motor Corporation 2020-yilda e’lon qilgan yillik hisobotida gibrid avtomobillar
ishlab chiqarish hajmining 10 yil ichida 300% oshgani ko‘rsatilgan.
International Energy Agency (IEA) 2023-yil hisobotida elektr va gibrid avtomobillar
bozori jadal rivojlanayotgani, 2030-yilga borib jami avtomobillar ichida 45% ulushga ega
bo‘lishi taxmin qilingan.
BloombergNEF tahlillariga ko‘ra, sarmoya jalb qilish, energiya samaradorligi va
avtomobillar narxi borasida gibrid texnologiyalar to‘liq elektr transportlarga nisbatan ancha
maqbul oraliq yechimdir.
3. Mahalliy va mintaqaviy adabiyotlar
O‘zbekistonda mazkur soha bo‘yicha tadqiqotlar hali keng ko‘lamda olib borilmagan bo‘lsa-da,
"UzAuto Motors", Innovatsion rivojlanish vazirligi, O‘zbekiston Milliy universiteti hamda
Toshkent texnika universiteti olimlari tomonidan ayrim maqolalar va amaliy ishlanmalar
tayyorlangan.
Shuningdek, 2022–2024 yillarda O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi
Yashil energiya dasturi doirasida olib borilgan texnik-iqtisodiy asoslash hujjatlari gibrid
transport vositalarini mahalliylashtirish bo‘yicha asosiy amaliy manbalardan biri sifatida e’tirof
etilad
Natija va munozara.
1. Gibrid avtomobil texnologiyasi: mohiyati va turlari
Gibrid avtomobillar — bu ichki yonuv dvigateli (IYoD) va elektr motorining birgalikda
ishlashiga asoslangan transport vositalaridir. Ularning asosiy vazifasi — yoqilg‘i sarfini
kamaytirish va atmosferaga chiqadigan zararli gazlar miqdorini kamaytirishdir. Gibrid
avtomobillar quyidagi turlarga bo‘linadi:
Paralel gibridlar — ichki yonuv dvigateli va elektr motor bir vaqtda transportni harakatga
keltiradi.
Seriyali gibridlar — dvigatel faqat elektr motorni quvvatlantiradi, harakat faqat elektr
motor orqali amalga oshadi.
Aralash (kombinatsiyalashgan) gibridlar — har ikkala tizim mustaqil yoki birgalikda
ishlaydi, vaziyatga qarab avtomatik boshqariladi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
98
Bu texnologiya hozirgi vaqtda avtomobil ishlab chiqaruvchilar tomonidan keng tatbiq etilmoqda.
Toyota, Honda, Hyundai, Ford kabi kompaniyalar gibrid avtomobillar ishlab chiqarishda
yetakchilar safida.
2. Gibrid avtomobillar ishlab chiqarishining iqtisodiy asoslari
Gibrid avtomobillar ishlab chiqarish dastlab yuqori sarmoyalarni talab qiladi. Biroq uzoq
muddatli iqtisodiy hisob-kitoblar shuni ko‘rsatmoqdaki, energiya tejamkorlik, kam texnik xizmat
ko‘rsatish talabi va ekologik foyda ushbu xarajatlarni to‘liq oqlaydi.
Ishlab chiqarish loyihalari uchun asosiy iqtisodiy omillar quyidagilardir:
Dastlabki investitsiya hajmi — yangi liniyalar, zamonaviy texnologiyalar va yetakchi
komponentlar xaridi.
Import o‘rnini bosish — o‘z ichki bozori uchun avtomobillar ishlab chiqarish tashqi
bozorga bog‘liqlikni kamaytiradi.
Ish o‘rinlari yaratish — yangi texnologiyalar yangi malakali kadrlar tayyorlashni talab
qiladi.
Eksport salohiyati — raqobatbardosh mahsulot xorijiy bozorlarga chiqish imkoniyatini
yaratadi.
3. Gibrid avtomobillar ishlab chiqarishning ekologik va ijtimoiy ahamiyati
Yoqilg‘i resurslari cheklangan bo‘lib, ularning isrof qilinishi global ekologik muammolarni
keltirib chiqarmoqda. Gibrid avtomobillar:
Havo ifloslanishini kamaytiradi — zararli gazlar chiqindilari 30-50% ga kamayadi.
Yoqilg‘i tejamkorligi — shahar sharoitida yoqilg‘i sarfi an’anaviy avtomobillarga
qaraganda ancha kam.
Shovqinni kamaytirish — elektr motor bilan harakatlanayotganda avtomobil deyarli
shovqinsiz ishlaydi.
Bundan tashqari, aholining ekologik ongini shakllantirish, yangi innovatsion texnologiyalarni
qamrab olishda ham gibrid transport vositalari ijobiy rol o‘ynaydi.
4. Gibrid avtomobil loyihalarini amalga oshirishda dolzarb muammolar
Loyihalarni amalga oshirishda bir qancha muammolar mavjud:
Texnologik infratuzilma yetishmasligi — batareyalarni zaryadlovchi stansiyalar, servis
xizmatlarining rivojlanmaganligi.
Kadrlar yetishmovchiligi — gibrid texnologiyalarni yaxshi tushunadigan muhandis va
servis mutaxassislariga ehtiyoj.
Bozor tayyorgarligi — aholining ushbu texnologiyaga nisbatan hali to‘liq ishonch hosil
qilmaganligi.
Xarajatlar — gibrid avtomobillar narxi an’anaviy avtomobillarga nisbatan yuqoriroq.
Ushbu muammolarni bartaraf etish uchun davlat siyosati, xususiy sektor investitsiyasi va xalqaro
tajribaning integratsiyasi zarur.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
99
5. O‘zbekistonda gibrid avtomobillar ishlab chiqarish istiqbollari
O‘zbekiston avtomobilsozligi sohasida yangi bosqichga qadam qo‘ymoqda. UzAuto Motors
tomonidan Chevrolet Tracker va Onix modellarining gibrid variantlarini ishlab chiqarish
bo‘yicha rejalar bor. Shu bilan birga, davlat tomonidan ekologik toza transport vositalariga soliq
imtiyozlari, infratuzilmani rivojlantirish uchun grantlar ajratilmoqda.
O‘zbekiston quyidagi afzalliklarga ega:
Energiya resurslariga nisbatan nisbatan arzon elektr energiyasi.
Mehnat resurslarining yetarli darajada mavjudligi.
Mintaqaviy eksport bozorlarga yaqinlik (MDH, Osiyo, Yaqin Sharq).
Agar bu yo‘nalish izchil davom ettirilsa, O‘zbekiston Markaziy Osiyoda gibrid avtomobillar
ishlab chiqarishda yetakchi markazga aylanishi mumkin.
Xulosa va takliflar.
Gibrid avtomobillarni ishlab chiqarish – bu atrof-muhitni muhofaza qilish, yoqilg‘i sarfini
kamaytirish va energiya manbalaridan samarali foydalanish yo‘lida muhim qadamdir. Hozirgi
global iqtisodiyot sharoitida ekologik toza transport vositalariga bo‘lgan talab ortib bormoqda va
bu tendensiya O‘zbekiston uchun ham dolzarb hisoblanadi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, gibrid
avtomobillar bozori jadal rivojlanmoqda va yetakchi avtomobil ishlab chiqaruvchilar ushbu
texnologiyaga katta sarmoya kiritmoqda.
O‘zbekiston Respublikasida ham avtomobilsozlik sohasida modernizatsiya jarayonlari olib
borilmoqda. Gibrid texnologiyalarni joriy etish orqali nafaqat ekologik muammolarni
kamaytirish, balki sanoat tarmog‘ining raqobatbardoshligini oshirish imkoniyati yaratiladi.
Shuningdek, mahalliy kadrlarni tayyorlash, ilmiy-tadqiqot ishlari va xalqaro hamkorlikni
kuchaytirish orqali ushbu sohada barqaror rivojlanish ta'minlanishi mumkin.
Takliflar
1.
Mahalliy ishlab chiqaruvchilarni qo‘llab-quvvatlash:
• Gibrid avtomobillar ishlab chiqarishga yo‘naltirilgan mahalliy korxonalar uchun soliq
imtiyozlari va subsidiyalar berilishi kerak.
• Innovatsion loyihalarni moliyalashtirish uchun maxsus davlat dasturlari ishlab chiqilishi zarur.
2.
Ilmiy-tadqiqot va innovatsiyalarni rivojlantirish:
• OTMlar va ilmiy markazlarda gibrid texnologiyalarga oid tadqiqotlar uchun grantlar ajratish.
• Xorijiy tajriba asosida texnik bilimlarni mahalliylashtirish va muhandislarni qayta
tayyorlash dasturlarini joriy etish.
3.
Infratuzilmani yaxshilash:
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
100
• Gibrid va elektr transport vositalariga xizmat ko‘rsatish uchun servis markazlari va energiya
quvvatlash punktlari tarmog‘i rivojlantirilishi lozim.
• Yangi ishlab chiqarilayotgan avtomobillar uchun ekologik standartlarga javob beruvchi
laboratoriyalar tashkil etish.
4.
Xalqaro hamkorlikni kengaytirish:
• Yetakchi avtomobil ishlab chiqaruvchilari bilan qo‘shma korxonalar tashkil etish orqali
texnologiya transferini ta'minlash.
• Yevropa Ittifoqi va Osiyo mamlakatlari bilan ekologik avtomobillar ishlab chiqarishda
hamkorlik qilish.
5.
Aholi orasida ekologik madaniyatni oshirish:
• Gibrid avtomobillarning afzalliklari haqida targ‘ibot-tashviqot ishlarini keng yo‘lga qo‘yish.
• Gibrid avtomobillarni sotib olishni rag‘batlantirish maqsadida kredit imtiyozlari va lizing
xizmatlarini kengaytirish.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Gulyamov, S.S., & Madumarov, A.A. (2021).
Ekologik xavfsizlik va yashil iqtisodiyot
. –
Toshkent: Iqtisodiyot.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 27-yanvardagi PQ–24-sonli qarori
“Avtomobilsozlik sanoatini rivojlantirish va elektromobillar ishlab chiqarishni qo‘llab-
quvvatlash chora-tadbirlari to‘g‘risida”.
3.
Mamatqulov, O. & Jalolov, U. (2020).
Innovatsion texnologiyalar va ularning avtomobil
sanoatidagi roli
. // “Ilm va taraqqiyot” ilmiy jurnali, №3, 45–52-betlar.
4.
Nazarov, S. (2022).
Avtomobilsozlik sanoatida barqaror rivojlanish omillari
. – Toshkent:
“Fan va texnologiya”.
5.
International Energy Agency (IEA). (2023).
Global EV Outlook 2023: Catching up with
climate ambitions
. https://www.iea.org/reports/global-ev-outlook-2023
6.
World Bank. (2022).
Green Transport: Driving the Transition to Sustainable Mobility
.
Washington D.C.: World Bank Publications.
7.
Toyota Motor Corporation. (2021).
Hybrid System Technology Overview
. Retrieved from
8.
Mirzayev, B. & Tursunov, M. (2023).
Gibrid avtomobillar texnologiyasi va uning
iqtisodiy samaradorligi
. // “Texnika va iqtisod” ilmiy-amaliy jurnali, №2, 60–67-betlar.
9.
European Commission. (2022).
Fit for 55: Delivering the EU’s 2030 Climate Target
.
