ANTIBIOTIKLARGA REZISTENTLIK: YANGI AVLOD ANTIBAKTERIAL DORI VOSITALARINING FARMAKOLOGIK XUSUSIYATLARI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241

Volume 8, issue2, Iyul 2025

https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi

worldly knowledge

OAK Index bazalari :

research gate, research bib.

Qo’shimcha index bazalari:

zenodo, open aire. google scholar.

Original article

193

ANTIBIOTIKLARGA REZISTENTLIK: YANGI AVLOD ANTIBAKTERIAL DORI

VOSITALARINING FARMAKOLOGIK XUSUSIYATLARI

Siddiqov Olim Abdullayevich

Samarqand davlat tibbiyot universiteti

Annotatsiya:

Antibiotiklarga rezistentlik global salomatlik muammosiga aylangan. Bakteriyalar

tomonidan rezistentlik mexanizmlarining rivojlanishi natijasida ko‘plab mavjud antibiotiklar

samarasiz bo‘lib qolmoqda. Yangi avlod antibakterial vositalarni yaratish va ularning

farmakokinetik, farmakodinamik xususiyatlarini aniqlash orqali klinik amaliyotda yuqori

samaradorlikka erishish mumkin. Ushbu maqolada antibiotiklarga rezistentlikning patogenetik

mexanizmlari va yangi avlod preparatlarining asosiy farmakologik afzalliklari tahlil qilinadi.

Kalit so‘zlar:

antibiotiklar, rezistentlik, yangi avlod, farmakodinamika, farmakokinetika,

superbakteriyalar.

Abstract:

Antibiotic resistance has become a global public health concern. The development of

resistance mechanisms by bacteria has rendered many existing antibiotics ineffective. The

creation of new-generation antibacterial agents and the evaluation of their pharmacokinetic and

pharmacodynamic properties are essential to achieving high clinical efficacy. This article

analyzes the pathogenic mechanisms of antibiotic resistance and highlights the key

pharmacological advantages of new-generation drugs.

Keywords:

antibiotics, resistance, new generation, pharmacodynamics, pharmacokinetics,

superbugs.

Mavzuning dolzarbligi.

So‘nggi o‘n yilliklarda antibakterial terapiyaning eng dolzarb

muammosi sifatida antibiotiklarga rezistentlik masalasi ko‘tarilmoqda. Jahon sog‘liqni saqlash

tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, har yili dunyoda millionlab odam antibiotiklarga

rezistent bo‘lgan bakteriyalar tufayli rivojlangan infeksiyalar oqibatida vafot etadi. Ushbu

muammo nafaqat kasalxonadagi, balki jamiyatdagi infeksiyalarni davolashda ham katta to‘siqdir.

Mikroorganizmlar muttasil evolyusiyalanayotgan bir paytda, mavjud antibiotiklar ularga qarshi

samarasiz bo‘lib qolmoqda. Shu bois yangi mexanizmga ega, keng yoki maxsus spektrli, va

ko‘plab dori-rezistent shtammlarga qarshi faol bo‘lgan yangi avlod antibakterial vositalarni

ishlab chiqish alohida ahamiyatga ega.

XXI asrda dunyo miqyosida eng dolzarb tibbiy-biologik muammolardan biri bu —

antibiotiklarga qarshi rezistentlik (ya’ni mikroorganizmlarning antibakterial dori vositalarga

sezgirlikni yo‘qotishi) hisoblanadi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga

ko‘ra, har yili antibiotiklarga rezistent infeksiyalar tufayli 1.3 milliondan ziyod inson vafot etadi

va bu raqam 2050 yilga borib 10 millionga yetishi mumkin. Rezistentlikning o‘sishi — nafaqat

aniq bir kasallikni davolashni qiyinlashtiradi, balki sog‘liqni saqlash tizimi uchun katta iqtisodiy

yuk ham keltirib chiqaradi. Bunday infeksiyalarni davolashda qo‘llaniladigan zamonaviy dori

vositalarining samarasiz bo‘lib qolishi, faqat yuqori narxli va ehtiyotda saqlanadigan (rezerv)

antibiotiklarga murojaat qilishga majbur qiladi. Mikroorganizmlarda rezistentlikning tez sur’atda

tarqalishiga quyidagi omillar turtki bo‘lmoqda: antibiotiklarning nazoratsiz va o‘zboshimcha

qo‘llanilishi (ayniqsa ambulator zvenoda); inson va veterinariyada antibiotiklarni ortiqcha

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241

Volume 8, issue2, Iyul 2025

https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi

worldly knowledge

OAK Index bazalari :

research gate, research bib.

Qo’shimcha index bazalari:

zenodo, open aire. google scholar.

Original article

194

ishlatish; infeksiyalarni nazorat qilish bo‘yicha samarali strategiyalar yetishmasligi; dori

vositalarini ishlab chiqarishdagi yangi texnologiyalarning sustligi.

Ayniqsa, Pseudomonas aeruginosa, Klebsiella pneumoniae, Escherichia coli, Staphylococcus

aureus, Mycobacterium tuberculosis kabi patogenlarda antibiotiklarga ko‘plab rezistentlik

mexanizmlarining rivojlanishi davolashni ancha qiyinlashtirmoqda. Bunday holatlarda standart

terapiya samarasiz bo‘ladi, infeksiya uzoqqa cho‘ziladi, asoratlar va o‘lim holatlari ko‘payishi

mumkin. Shuningdek, antibiotiklarga rezistentlik jarayonlari butun bir soha — xirurgiya,

onkologiya, reanimatologiya va transplantologiyadagi infeksiya profilaktikasi va davolashni xavf

ostiga qo‘yadi. Bu muammoning o‘ziga xos xususiyati — uning "invizibl", ya’ni ko‘zga

ko‘rinmas va sekin ildamlashuvchi xususiyatidir.

Asosiy qism.

Antibiotiklarga rezistentlikning asosiy mexanizmlari tahlil qilib ko‘rilganda,

mikroorganizmlar antibiotiklarga turlicha usullar bilan rezistentlikka ega bo‘ladi. Quyida eng

muhim mexanizmlar keltirilgan: beta-laktamaza fermentlari ishlab chiqarish (masalan, ESBL,

NDM-1) — beta-laktam antibiotiklarni yo‘q qiluvchi fermentlar; target nuqtalarni o‘zgartirish —

antibiotik mikroorganizm hujayrasidagi maqsad nuqtaga bog‘lana olmaydi; effluks nasoslari —

antibiotikni hujayradan chiqarib tashlash mexanizmi; biofilm hosil qilish — bakteriyalarning

muhofaza to‘sig‘i; genetik modifikatsiya va gorizontal gen almashinuvi — rezistentlik

genlarining boshqa shtammlarga o‘tishi.

Yangi avlod antibiotiklar: loyihalash va maqsad. Yangi avlod antibakterial vositalar quyidagi

maqsadlarga ega: mavjud rezistentlik mexanizmlarini cheklash; selektiv targetli ta’sir ko‘rsatish

orqali normal mikrofloraga kamroq ta’sir qilish; farmakokinetik xususiyatlarni yaxshilash —

to‘qimalarda yuqori konsentratsiya, uzoq ta’sir, biokira olish qobiliyati; farmakodinamika

bo‘yicha T > MIC, Cmax/MIC, AUC/MIC parametrlarini optimallashtirish.

Yangi avlod antibiotiklarning turlari va xususiyatlari

1. seftolozan/tazobaktam - guruh: 5-avlod sefalosporin + beta-laktamaza ingibitori. Faolligi:

Pseudomonas aeruginosa va ESBL ishlab chiqaruvchi Enterobacteriaceae ga qarshi.

Farmakokinetika: IV yuboriladi, yurak va o‘pka to‘qimalarida yaxshi taqsimlanadi. Afzallik:

keng spektr, past rezistentlik hosil qilish potensiali.

2. seftazidim/avibaktam - mexanizmi: beta-laktamaza fermentlarining yangi avlod ingibitori

(avibaktam) qo‘shilgan. Farmakodinamika: AUC/MIC korrelyatsiyasi bilan bog‘liq, doza va

infuziya vaqti muhim.

3. Lefamulin - Guruh: Plevsilinlar (plevromutilin tug‘ishgan). Qo‘llanilishi: pnevmoniya va teri

infeksiyalariga qarshi. Farmakokinetika: Peroral va IV shakllari mavjud; yuqori

bioo‘zlashtiruvchanlikka ega. Ribosomaning 50S sub’yunitasiga bog‘lanib, bakteriya oqsil

sintezini to‘xtatadi.

4. Delamanid va bedakilin qo‘llanilishi: MDR-TB (ko‘p karshilikka ega sil kasalligi) ni

davolashda. Farmakokinetika: Uzoq yarim parchalanish vaqti, jigarda metabolizm.

5. Fidaksomitsin faolligi: Clostridioides difficile infeksiyasiga qarshi samarali. Afzalligi hech

qanday normal ichak florasini buzmaydi, rezident patogenlarga ta’sir qilmaydi.

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241

Volume 8, issue2, Iyul 2025

https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi

worldly knowledge

OAK Index bazalari :

research gate, research bib.

Qo’shimcha index bazalari:

zenodo, open aire. google scholar.

Original article

195

Yangi avlod antibiotiklarning farmakokinetik va farmakodinamik afzalliklari: faol

konsentratsiyani uzoq vaqt saqlaydi (uzoq yarim hayot); to‘qimalarda yaxshi tarqaladi, ayniqsa

o‘pka, termida; MIC (minimal ingibirlovchi konsentratsiya) past bo‘ladi, bu esa yuqori

samaradorlikni anglatadi; periodik infuziya yoki uzoq intervalda qabul qilish imkoni — bu

komplaensni yaxshilaydi.

Yangi antibiotiklardan foydalanishda ehtiyot choralari quyidagilardan iborat: har bir yangi

antibiotik tanlashda PK/PD parametrlar, infeksiya joyi va patogen rezistentlik profili hisobga

olinishi lozim; yangi vositalarni faqat mikrobiologik asoslangan hollarda qo‘llash maqsadga

muvofiq; antibiotik styuardship dasturlari — yangi vositalarni ortiqcha va noto‘g‘ri ishlatishdan

saqlaydi.

Xulosa

. Antibiotiklarga qarshi rezistentlik — XXI asrning global tahdidlaridan biridir. Bu

muammoni hal etishda yangi avlod antibakterial vositalar muhim rol o‘ynaydi. Ular nafaqat

rezistent patogenlarga qarshi faollik ko‘rsatadi, balki yangi mexanizm, yuqori farmakodinamik

samaradorlik va to‘qimalarda optimal tarqalish bilan ajralib turadi. Ammo, ushbu vositalardan

oqilona va klinik asoslangan holda foydalanish orqali ularning samaradorligini uzoq muddat

saqlab qolish mumkin.

Foydalanilgan adabiyotlar.

1. World Health Organization (WHO). (2020). Antibacterial agents in clinical development: an

analysis

of

the

antibacterial

clinical

development

pipeline.

Geneva:

WHO.

https://www.who.int/publications/i/item/9789240000193

2. Theuretzbacher, U., Outterson, K., Engel, A., & Karlén, A. (2020). The global preclinical

antibacterial

pipeline.

Nature

Reviews

Microbiology,

18(5),

275–285.

https://doi.org/10.1038/s41579-019-0288-0

3. Boucher, H. W., Talbot, G. H., Benjamin, D. K., et al. (2013). 10 × ‘20 Progress—

Development of New Drugs Active Against Gram-Negative Bacilli: An Update From the

Infectious Diseases Society of America. Clinical Infectious Diseases, 56(12), 1685–1694.

https://doi.org/10.1093/cid/cit152

4. Zhanel, G. G., Lawson, C. D., Adam, H., et al. (2016). Ceftolozane/tazobactam: a novel

cephalosporin/β-lactamase

inhibitor

combination.

Drugs,

76(4),

377–417.

https://doi.org/10.1007/s40265-016-0530-0

5. Sader, H. S., Castanheira, M., Flamm, R. K., & Jones, R. N. (2015). Antimicrobial activity

of ceftazidime-avibactam tested against Enterobacteriaceae and Pseudomonas aeruginosa with

various resistance phenotypes. Antimicrobial Agents and Chemotherapy, 59(6), 3509–3517.

https://doi.org/10.1128/AAC.00238-15

6. Paukner, S., & Riedl, R. (2017). Pleuromutilins: potent drugs for resistant bugs—mode of

action and resistance. Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine, 7(1), a027110.

https://doi.org/10.1101/cshperspect.a027110

7. Andries, K., Verhasselt, P., Guillemont, J., et al. (2005). A diarylquinoline drug active on

the ATP synthase of Mycobacterium tuberculosis. Science, 307(5707), 223–227.

https://doi.org/10.1126/science.1106753

8. Louie, T. J., Miller, M. A., Mullane, K. M., et al. (2011). Fidaxomicin versus vancomycin

for Clostridium difficile infection. New England Journal of Medicine, 364(5), 422–431.

https://doi.org/10.1056/NEJMoa0910812

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241

Volume 8, issue2, Iyul 2025

https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi

worldly knowledge

OAK Index bazalari :

research gate, research bib.

Qo’shimcha index bazalari:

zenodo, open aire. google scholar.

Original article

196

9. World Health Organization. (2017). Global priority list of antibiotic-resistant bacteria to

guide

research,

discovery,

and

development

of

new

antibiotics.

https://www.who.int/publications/i/item/WHO-EMP-IAU-2017.12

10. Bassetti, M., Peghin, M., & Vena, A. (2019). New antibiotics for bad bugs: where are we?.

Annals of Clinical Microbiology and Antimicrobials, 18(1), 20. https://doi.org/10.1186/s12941-

019-0314-1

11. Сиддиков Олим Абдуллаевич, & Нуралиева Рано Матьякубовна (2021).

РАЦИОНАЛЬНОЕ

ИСПОЛЬЗОВАНИЕ

И

ОПТИМАЛЬНОЕ

ДОЗИРОВАНИЕ

АНТИБАКТЕРИАЛЬНЫХ ПРЕПАРАТОВ ПРИ ЛЕЧЕНИИ ВНЕБОЛЬНИЧНОЙ

ПНЕВМОНИИ. Вопросы науки и образования, (9 (134)), 33-42.

12. Сиддиков

О.

А.

Нуралиева

Рано

Матьякубовна

РАЦИОНАЛЬНОЕ

ИСПОЛЬЗОВАНИЕ И ОПТИМАЛЬНОЕ ДОЗИРОВАНИЕ АНТИБАКТЕРИАЛЬНЫХ

ПРЕПАРАТОВ ПРИ ЛЕЧЕНИИ ВНЕБОЛЬНИЧНОЙ ПНЕВМОНИИ //Вопросы науки и

образования. – 2021. – Т. 9. – С. 134.

13. Сиддиков О. А., Нуралиева Р. М., Даминова Л. Т. Фармакоэпидемиология применения

цефалоспоринов в период обострения хронической обструктивной болезни легких

//ЖУРНАЛ БИОМЕДИЦИНЫ И ПРАКТИКИ. – 2022. – Т. 7. – №. 2.

14. Сиддиков Олим Абдуллаевич, Даминова Лола Тургунпулатовна, & Нуралиева Рано

Матьякубовна

(2023).

ФАРМАКОЭПИДЕМИОЛОГИЧЕСКОЕ

ИЗУЧЕНИЕ

РЕЗИСТЕНТНОСТИ И ЧУВСТВИТЕЛЬНОСТИ STREPTOCOCCUS PNEUMONIAE К

АНТИБАКТЕРИАЛЬНЫМ ПРЕПАРАТАМ. Universum: химия и биология, (8-1 (110)), 17-

21.

15. Daminova Lola Turgunpulatovna, & Siddikov Olim Abdullayevich (2020).

SHIFOXONADAN TASHQARI PNEVMONIYANI DAVOLASHDA EMPIRIK TERAPIYA

UCHUN OPTIMAL ANTIBAKTERIAL PREPARAT TANLASH. Journal of cardiorespiratory

research, 1 (3), 9-13. doi: 10.26739/2181

16. Даминова L. ., & Сиддиков O. (2022). ВЫБОР ОПТИМАЛЬНОГО ПРЕПАРАТА ДЛЯ

ЭМПИРИЧЕСКОЙ

АНТИБАКТЕРИАЛЬНОЙ

ТЕРАПИИ

ПРИ

ЛЕЧЕНИИ

ВНЕБОЛЬНИЧНОЙ ПНЕВМОНИИ. Журнал кардиореспираторных исследований, 1(3),

9–13. https://doi.org/10.26739.2181-0974-2020-3-1