3,4-DIGIDROKSI-5-NITROBENZALDEGID — KUCHLI KSANTIN OKSIDAZA INGIBITORI: GIPERURIKEMIYA VA PODAGRANI DAVOLASHDA ISTIQBOLLI TERAPEVTIK VOSITA

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241

Volume 8, issue2, Iyul 2025

https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi

worldly knowledge

OAK Index bazalari :

research gate, research bib.

Qo’shimcha index bazalari:

zenodo, open aire. google scholar.

Original article

202

3,4-DIGIDROKSI-5-NITROBENZALDEGID — KUCHLI KSANTIN OKSIDAZA

INGIBITORI: GIPERURIKEMIYA VA PODAGRANI DAVOLASHDA ISTIQBOLLI

TERAPEVTIK VOSITA

Bekmurodova Malika Ruzimurod qizi

Samarqand davlat tibbiyot universiteti, 2-son Davolash ishi fakultetining 5-bosqich talabasi

Pardayeva Azizabonu Ulugʻbek qizi

Samarqand davlat tibbiyot universiteti, 2-son Davolash ishi fakultetining 3-bosqich talabasi

Beknazarov Shahobiddin Fazliddin oʻgʻli

Samarqand davlat tibbiyot universiteti Pediatriya fakultetining 4-bosqich talabasi

Ilmiy rahbar :

Toirov Doston Rustamovich

Samarqand davlat tibbiyot universiteti, Ichki kasalliklar propedivtikasi kafedrasi dotsenti, PhD

+998 90 875 75 68 / bekmurodovamalika15@gmail.com

ANNOTATSIYA:

Giperyurikemiya — qonda siydik kislotasi miqdorining ortishi — podagra

kasalligiga sabab bo‘ladigan klinik muammo bo‘lib, yurak-qon tomir kasalliklari uchun asosiy

xavf omili sifatida qaraladi. Ksantin oksidaza (KO) fermenti purinlar almashinuvi jarayonida

siydik kislotasini hosil qiladi, shuning uchun yangi KO ingibitorlarini kashf etish giperurikemiya

va podagrani davolashda samarali terapiya ishlab chiqish uchun muhim strategiya hisoblanadi.

Ilmiy izlanishlardan shu ma’lim bo’ldiki 3,4-digidroksi-5-nitrobenzaldegid (DGNB) moddasi —

tabiiy birikma boʻlgan protokatexein aldegidining hosilasi — KO faolligini kuchli tarzda

ingibitsiya qilishini aniqlaniladi; uning IC₅₀ qiymati 3 μM ni tashkil etdi. DGNB KO faolligini

ma'lum vaqt mobaynida susaytirdi, bu jihatdan u klinik amaliyotda ishlatiladigan KO ingibitori

allopurinolga oʻxshash edi. DGNB KO fermentiga nisbatan kuchli aralash tipdagi

ingibitsiyalovchi ta’sir ko‘rsatdi va past konsentratsiyada allopurinol bilan birgalikda additiv

ta’sir ko’rsayadi. DGNB moddasining strukturaviy-faollik bogʻliqligi boʻyicha o‘tkazilgan

tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, KO ingibitsiyasi uchun uning aldegid guruhi, katexol guruhi va 5-

nitro-guruh mavjudligi muhim ahamiyatga ega. DGNB KO fermentining molibden markazi bilan

o‘zaro ta’sirlashadi va sekinlik bilan karboksilik kislota shakliga aylanadi, aylanish tezligi 10⁻¹⁰

mol/L/s ni tashkil etadi. Bundan tashqari, DGNB erkin radikal DPPH va reaktiv kislorod turlari

(ROS), jumladan ONOO⁻ va HOCl ni bevosita neytrallaydi. DGNB allantoksanamid bilan

chaqirilgan giperurikemiyali sichqonlarda zardobdagi siydik kislotasi miqdorini samarali

kamaytirdi. Bundan tashqari, katta doza (500 mg/kg) DGNB qabul qilgan sichqonlarda hech

qanday nojo‘ya ta’sirlar kuzatilmadi, holbuki allopurinol bilan davolangan sichqonlarning 42

foizi nobud bo‘lgan va ularning naslida soch to‘kilishi qayd etilgan. Shunday qilib, DGNB

yuqori faollik, past toksiklik, antioksidant xususiyatlar va allopurinoldan farqli kimyoviy

tuzilishga ega boʻlgan yangi avlod KO ingibitori sifatida istiqbolli nomzod bo‘lishi mumkin.

KALIT SO‘ZLAR:

Ksantin oksidaza, 3,4-digidroksi-5-nitrobenzaldegid, allopurinol, siydik

kislotasi, giperurikemiya, febuksostat, protokatexein aldegid, katexol birikmasi

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241

Volume 8, issue2, Iyul 2025

https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi

worldly knowledge

OAK Index bazalari :

research gate, research bib.

Qo’shimcha index bazalari:

zenodo, open aire. google scholar.

Original article

203

KIRISH:

Siydik kislotasi purin katabolizmi natijasida hosil bo‘ladigan mahsulot bo‘lib, u

organizmdan siydik orqali chiqariladi. Odam organizmida siydik kislotasining ortiqcha ishlab

chiqilishi yoki uning buyrak orqali yetarlicha chiqarilmasligi giperurikemiya va podagraga olib

keladi. Bu holat siydik kislotasining kristallari bo‘g‘imlar va ularni o‘rab turgan to‘qimalarda

to‘planib qolishi bilan yuzaga keladi. Ko‘pchilik boshqa sut emizuvchilardan farqli ravishda,

insonlarda urikaza fermenti mavjud emas. Bu ferment siydik kislotasini oson eruvchan bo‘lgan

allantoin moddasiga aylantiradi. Podagra rivojlangan mamlakatlardagi kattalar aholisining 1–2

foizida uchraydi va erkaklarda eng keng tarqalgan yallig‘lanishli artrit hisoblanadi. Bundan

tashqari, giperurikemiya va podagra gipertenziya, qandli diabet, metabolik sindrom, shuningdek,

buyrak va yurak-qon tomir kasalliklari bilan bog‘liq bo‘lgan surunkali kasalliklar bilan ham

kechadi.

Ksantin oksidaza (KO) — bu molibden flavoprotein bo‘lgan ksantin oksidoreduktaza (KOR)ning

bir shakli bo‘lib, purin almashinuvining yakuniy bosqichida muhim rol o‘ynaydi .KO dastlab

gipoksantinni ksantinga, so‘ng ksantinni siydik kislotasiga oksidlaydi. Siydik kislotasining

ortiqcha ishlab chiqilishi giperurikemiyaning asosiy sababi bo‘lgani bois, KO ushbu holatni

davolash uchun eng istiqbolli maqsad hisoblanadi. Hozirda allopurinol va febuksostat kabi

dorilar KO faoliyatini bostirish orqali qon zardobidagi siydik kislotasi darajasini pasaytirish

uchun qo‘llaniladi. Allopurinol podagraning surunkali shaklini davolashda eng ko‘p

ishlatiladigan vosita bo‘lib, u 40 yildan ortiq klinik amaliyotda qo‘llanib kelinmoqda. Biroq, bu

preparatga nisbatan yuqori sezuvchanlik, nojo‘ya ta’sirlar yoki konservativ davo yordam

bermagan holatlarida allopurinolni qo‘llash mumkin emas. Kamdan-kam uchrasa-da, allopurinol

hayot uchun xavfli bo‘lgan gipersensitivlik sindromini chaqirishi mumkin. Bu holat isitma, terida

toshmalar, eozinofiliya, gepatit va buyrak toksikligi bilan kechadi va o‘lim holati 20% gacha

yetadi.

Yana bir bor podagrani davolash uchun ishlatiladigan modda-febuksostat nopurinli KO ingibitori

Yevropa Ittifoqi va AQSHda podagrani davolash uchun tasdiqlangan. Biroq, febuksostat bilan

bog‘liq ko‘plab nojo‘ya ta’sirlar qayd etilgan . Har ikki dori — allopurinol va febuksostat

belgilarisiz giperurikemiyani davolash uchun tavsiya etilmaydi, chunki ularning bir nechta salbiy

ta’sirlari sanaladi. Bundan tashqari, so‘nggi tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, belgilarisiz

giperurikemiya yurak-qon tomir kasalliklari bilan bog‘liq yoki hatto ularning rivojlanishiga

sabab bo‘lishi mumkin. Shu boisdan, allopurinol va febuksostatdan farqli ravishda aniqroq ta’sir

qiluvchi, kamroq nojo‘ya ta’sirga ega yangi KO ingibitorlarini ishlab chiqish podagra va

giperurikemiya bilan bog‘liq yurak kasalliklarini davolashda dolzarb bo‘lib qolmoqda. Yaqinda

olib borilgan tadqiqotlarda KO faoliyatini bostiruvchi tabiiy moddalardan — flavonoidlar va

boshqa o‘simlik kelib chiqishidagi birikmalargacha — keng qamrovli qidiruvlar olib borildi.

Masalan, nitrolein kislotasi purin oksidlanishini allopurinoldan kuchliroq to‘xtatadi. Kafein

kislotasi esa turlicha KOning ingibitorlik faoliyatini ko’rsatib beradi.

Ushbu tadqiqotda biz quyidagi talablarga javob beruvchi yangi KO ingibitori haqida to’xtalishga

maqsad qildik: Tabiiy moddalardan olingan, kuchli faol; kam toksiklikka ega; kimyoviy

tuzilmasi allopurinol va febuksostatdan farq qiladigan vosita.

Biz ko’rsatmoqchi bo’lgan vosita allopurinol va febuksostatga toqat qilmaydigan yoki ularning

davosidan foyda ko‘rmagan bemorlar uchun muqobil bo‘lishi, ushbu dorilar bilan birgalikda

qo‘llanilganda samaradorlikni oshirishi va toksik ta’sirini kamaytirishi, shuningdek, belgilarisiz

giperurikemiyada ham yurak-qon tomir kasalliklarining oldini olishda qo‘llanilishi maqsad

qilingan.

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241

Volume 8, issue2, Iyul 2025

https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi

worldly knowledge

OAK Index bazalari :

research gate, research bib.

Qo’shimcha index bazalari:

zenodo, open aire. google scholar.

Original article

204

Protokatexein aldegid Salvia miltiorrhiza Bunge (gulli o’simlikga mansub dorivor o‘simlik),

Stenoloma chusanum Ching barglari hamda Ilex chinensis Sims o‘simligining barglaridan ajratib

oliniladi. Protokatexein aldegid yalligʻlanishga qarshi taʼsir ko‘rsatadi va koronar arteriyalarda

qon oqimini oshiradi. U Ilex chinensis Sims barglarining stenokardiyani davolashdagi eng faol

komponenti hisoblanadi, shuningdek Oddiy Edelveys o‘simligining nefritni davolashdagi asosiy

tarkibiy qismidir. Protokatexein aldegid shuningdek, turli antibiotiklar va yalligʻlanishga qarshi

dorilar sintezida muhim oraliq birikma sifatida xizmat qiladi.

Mazkur tadqiqotda 15 ta katexol birikmasining ksantin oksidaza (KO) faolligiga taʼsirini

o‘rganib chiqiladi va shuni aniqlandiki, protokatexein aldegidning KO faolligini

ingibitsiyalovchi taʼsiri cheklangan. Ammo uning 5-nitro hosilasi — 3,4-digidroksi-5-

nitrobenzaldegid (DGNB) hujayrasiz tizimda kuchli KO ingibitor sifatida namoyon bo‘ladi.

Ushbu tadqiqotda biz DGNB moddasining hujayrasiz tizimdagi KO faolliginining taʼsir kuchi va

potentsial ingibitorlik mexanizmini, giperurikemiya modeli bo‘yicha tajriba sichqonlarida

o‘rganiladi. Shu bilan birga, moddaning organizmdagi toksikligi (in vivo) ham baholanadi.

Tadqiqot natijalariga ko‘ra, DGNB podagra va giperyurikemiyani davolash uchun istiqbolli

yangi terapevtik vosita bo‘lishi mumkin.

MATERIALLAR VA USULLAR:

Kimyoviy moddalar va reagentlar:

Ksantin oksidaza (KO) (sigir sutidan olingan), ksantin,

allopurinol, 3,4-digidroksibenzaldegid (DGB-CHO), gallik kislotasi, fosfat-buferli fiziologik

eritma (PBE), kaliy nitrit (KNO₂), polietilen glikol 400, natriy karboksimetilsellyuloza (KMS-

Na), natriy fosfotungstat gidrat, marganes(IV) oksid (MnO₂), dietilen-triamin-pentaatsetik kislota

(DTPK), EDTA, ferro-ammoniy sulfat, vodorod peroksid (H₂O₂), natriy gipoxlorit, DPPH, 5,5’-

ditio-bis(2-nitrobenzoik kislota) (DTNB), natriy borogidrid, kaliy persulfat, askorbin kislotasi,

hamda (±)-α-tokoferol, 3,4-digidroksi-5-nitrobenzaldegid (DGNB), 3,4-dimetoksibenzil spirti

(DMB-CH₂OH), 3,4-digidroksifeniletanol (gidroksitirozo), kafeik kislota, 3,4-digidroksibenzil

spirti (DGBA), 3,4,5-trigidroksibenzaldegid gidrat (TGB-CHO), 4-gidroksi-3-metoksibenzil

spirti, vanillin, 3,4-digidroksibenzoy kislotasi (DGB-COOH) va digidrorodamin, 3,4-digidroksi-

6-nitrobenzaldegid (DG6NB), entakapon, 3,4,5-trigidroksibenzil spirti (TGB-CH₂OH),3,4-

digidroksi-5-nitrobenzil spirti (DGNB-CH₂OH) Allantoksanamid (HPLC tozaligi >98%) .

Ksantin oksidazani ingibitsiyalash testi:

Ksantin oksidaza faolligi uzluksiz spektofotometrik

tezlik o‘lchovlari usuli yordamida aniqlangan. Reaksiya aralashmasi 67 mM fosfat bufer (pH

7.4)da erigan urat kislotasi, 20 nM KO (5 mU/mL faollikda) va istalgan holda DGNB hosilalari

bilan tayyorlanadi. Aralashma 25 °C da 1–5 daqiqa davomida oldindan inkubatsiya qilinadi,

so‘ng reaksiya boshlanishi uchun 50 μM ksantin qo‘shiladi. Hosil bo‘lgan urat kislotaning 295

nm to‘lqin uzunligidagi absorbtsiyasi o‘lchanadi. Allopurinol ijobiy nazorat sifatida ishlatiladi.

Enzim kinetikasi uchun ksantinning past konsentratsiyalari ishlatiladi. Sinovdagi barcha

moddalar, shu jumladan allopurinol, suv yoki suvli eritmalarda eritiladi. Shuning uchun H₂O

manfiy nazorat sifatida tanlanadi.

DGNB moddasining KO orqali mahsulotlarga aylanishi:

KO bilan DGNB reaksiyasining

kinetikasi har xil pH qiymatlarida spektofotometrik usulda o‘lchanadi. Reaksiya aralashmasi 30

nM KO va 30 μM DGNB dan iborat bo‘lib, fosfat buferda (pH 6.5–8.5) tayyorlandi. DGNB ning

327 nm dagi so‘rilish koeffitsienti 15 600 M⁻¹·cm⁻¹ bo‘lib, shunga asoslanib reaksiya kuzatiladi.

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241

Volume 8, issue2, Iyul 2025

https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi

worldly knowledge

OAK Index bazalari :

research gate, research bib.

Qo’shimcha index bazalari:

zenodo, open aire. google scholar.

Original article

205

Mass-spektroskopiya va YUXG (HPLC) yordamida mahsulot tahlilini o‘tkazish uchun 0.3 birlik

KO 4 mg DGNB bilan 1 mL fosfat buferda (pH 7.4) 3 kun davomida inkubatsiya qilinadi. HPLC

(Bio-Rad BioLogic DuoFlow, Hercules, CA) apparatida 250 × 4.6 mm o‘lchamdagi, 5 mikronli

Phenomenex C-18 (2) Luna kolonka yordamida, 40% asetonitril/suv mobil fazasida tahlil

qilinadi. DGNB va uning hosilalari mos ravishda 327 nm va 279 nm da aniqlanadi.

Ultra Yuqori Unumli Suyuq Xromatografiya / Mass-spektrometriya (UPLC/MS):

Salbiy

elektrosprey ionlash (ESI-MS) va tandem MS-MS usullari yordamida KO bilan DGNB

o‘rtasidagi reaksiyada hosil bo‘lgan mahsulotlar aniqlanib, tasdiqlanadi. Mass-spektrometrik

tajribalar API 3200-Qtrap (Applied Biosystem/MDS SCIEX, Foster City, CA) uchli kvadrupol

massaspektrometrida, turboIonSpray™ manbai bilan o‘tkaziladi.

Asosiy ishchi parametrlari quyidagicha sozlanadi:



Ion purkash kuchlanishi: –4.5 kV,



Ion manbai harorati: 600 °C,



Gaz 1 va gaz 2: 40 paskal.

HOCl ni neytrallash testi (skavengerlik testi):

HOCl (gipoxlorit kislotasi) har safar ishlatishdan

oldin yangi tayyorlangan: 1% (v/v) natriy gipoxlorit (NaOCl) eritmasining pH darajasi 0,6 M

sulfat kislotasi yordamida pH 6.2 gacha sozlanadi. Keyin bu eritmaning konsentratsiyasi 235 nm

to‘lqin uzunligida spektofotometrik usulda, ε = 100 M⁻¹·cm⁻¹ bo‘yicha aniqlanadi. 5-tio-2-

nitrobenzoik kislota (TNB), 5,5’-ditio-bis(2-nitrobenzoik kislota) (DTNB) ning natriy borogidrid

bilan fosfat buferda qaytarilishi natijasida tayyorlanadi. HOCl skavengerlik testi HOCl

ishtirokida TNB ning oksidlanib yana DTNB ga aylanishini ingibitsiyalash printsipiga asoslanadi

Peroksinitritni neytrallash testi:



Maqsad: Peroksinitrit (ONOO⁻) ni neytrallash qobiliyatini baholash.



Usul: Dihidrorodamin (DHR 123) oksidlanishini 500 nm da kuzatish orqali.



Solishtirma: Vitamin C bilan taqqoslanadi.

Superoksid anionni neytrallash testi:



Maqsad: Superoksid radikal (O₂⁻) ni neytrallash faolligini aniqlash.



Usul: Ksantin–XO tizimida NBT ning 560 nm da so‘rilishi asosida.



Solishtirma: GSH (glyutatson) va vitamin C bilan solishtiriladi.

DPPH erkin radikalni neytrallash testi:



Maqsad: DPPH radikalini tozalash qobiliyatini aniqlash.



Usul: 429 nm da absorbtsiya kamayishini kuzatish.



Solishtirma: Vitamin C va E bilan.

Giperurikemiyali sichqon modeli:



Maqsad: DHNB ning giperyurikemiyaga qarshi in vivo samaradorligini baholash.



Usul: Allantoksanamid yordamida giperyurikemiya chaqirilib, DHNB va allopurinol

bilan solishtirilgan.



Tahlil: Serumdagi urat kislotasi fosfotungstat usuli bilan o‘lchanadi.

O‘tkir toksiklik testi (sichqonlarda):



Maqsad: DHNB va allopurinolning xavfsizligini aniqlash.



Usul: 28 kun davomida umumiy sog‘lig‘i, nobudlik, vazn o‘zgarishi va naslning tuk

holati kuzatiladi.

Statistik tahlil

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241

Volume 8, issue2, Iyul 2025

https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi

worldly knowledge

OAK Index bazalari :

research gate, research bib.

Qo’shimcha index bazalari:

zenodo, open aire. google scholar.

Original article

206



Usul: O‘rtacha ± SD bilan ifodalanib, Student t-testi (ikki tomonli) qo‘llanilgan.



Mezon: P < 0.05 bo‘lsa, statistik jihatdan ahamiyatli deb hisoblanadi.

NATIJALAR:

DGNB tirik hujayra bo’lmagan sharoitda KO faolligini samarali darajada

susaytiradi:

KO fermenti faolligini baholash testida 15 ta strukturaviy jihatdan o‘xshash

birikmalarni o‘rganildi. KO fermenti ketma-ket ortib boruvchi konsentratsiyadagi allopurinol,

DGNB, DG6NB, DGBA yoki THB-CHO bilan aralashtirilganda, urat kislotasi hosil bo‘lishining

dastlabki tezligi nazorat bilan solishtirganda sezilarli darajada pasayadi, bu esa KO faolligining

kamayishini ko‘rsatdi. DGNB KO fermenti faolligini sezilarli darajada susaytiradi, IC₅₀ qiymati

3 μM ni tashkil etadi, bu qiymat allopurinolga (IC₅₀ = 1.8 μM) yaqin. DGBA va DG6NB

moddalari uchun IC₅₀ qiymatlari mos ravishda 76 μM va 96 μM bo‘lib, KO faolligini ancha

kuchsiz darajada bostiruvchi xususiyatga ega ekanligi aniqlandi. THB-CHO uchun esa IC₅₀

qiymati aniqlanmaydigan darajada yuqori bo‘ladi.

Ferment kinetikasini tahlil qilishda, Ks (Km) qiymatiga yaqin bo‘lgan past konsentratsiyadagi

ksantin ishlatiladi. DGNB tomonidan KO faolligining ingibatsiyasi bo‘yicha barqaror holat

kinetikasining Lineweaver–Burk grafigi (1/v ga nisbatan tuzilgan. Ksantin konsentratsiyasi

ortishi bilan urat kislotasining dastlabki hosil bo‘lish tezligi maksimal qiymat – 0,125 μM/sek

gacha yetadi. Biroq, DGNB 1.3, 3.3, 5.0 va 6.7 μM konsentratsiyalarda bo‘lganida Vmax

qiymati mos ravishda 0.083, 0.052, 0.033 va 0.031 μM/sek gacha kamayadi; Km esa 1.8 dan 2.7,

3.6, 4.9 va 6.7 μM gacha ortadi. Bu sharoitda DGNB ning ingibatsion ta’sirini ksantin

substratining konsentratsiyasini oshirish bilan bartaraf etish imkoni bo‘lmaydi.

Bu natijalar DGNB ning KO faolligini kuchli aralash tipdagi inhibatsiya orqali bostirishini

ko‘rsatadi. Bundan tashqari, DGNBning KO fermenti faolligiga ta’sirida pH muhitining

ahamiyati ham o‘rganiladi. Neytral yoki biroz kislotali pH sharoitlari DGNB ning ingibatsion

ta’sirini kuchaytirishi aniqlanadi.

DGNB va unga o‘xshash birikmalarda KO ingibatsiyasi tuzilma–faollik bog‘liqligiga ega:

KO

faolligiga ta’sirini baholash uchun DGNB, DG6NB, DGB-CHO, TGB-CHO, DGBA va

entakapon kabi birikmalar tahlil qilinadi. Ularning umumiy xususiyati — katexol yadrosi, ammo

funksional guruhlari turlichadir. –CHO (aldegid) guruhi mavjud bo‘lgan moddalarda, masalan

DGNB, DG6NB va TGB-CHO da KO ni bostirish ta’siri seziladi. Vanillin ham –CHO ga ega

bo‘lsa-da, ta’sir ko‘rsatmaydi. DGBA esa –CHO bo‘lmasa ham, o‘rtacha ingibitsiya ko‘rsatadi.

Ammo –COOH yoki –CH2OH guruhlariga ega moddalarda (masalan, gallik kislotasi, kafeik

kislotasi, gidroksitirozo l va boshqalar) ingibatsiya kuzatilmaydi. Shuningdek, entakapon

tarkibida DHNB kabi fragment mavjud bo‘lsa-da, KO ni bostira olmaydi.

DGNB KO fermentini qaytmas tarzda va vaqtga bog‘liq ingibitsiya qiladi:

DGNB KO

fermentini vaqt o‘tishi bilan kuchayuvchi tarzda ingibitsiyaladi — bu xususiyati allopurinolga

o‘xshash. DGNB (6.67 μM) va GO oldindan inkubatsiya qilinganda, uning ta’siri sezilarli

darajada oshadi. Inkubatsiya muddati ortgani sari KO faolligi pasaydi: masalan, 2 daqiqa

davomida DGNB bilan ishlov berish KOni 75% ga bostiradi. Bu xususiyat boshqa aldegidli

moddalarda ham kuzatiladi (masalan, DG6NB, TGB-CHO), ammo DGBA va boshqa

birikmalarda inkubatsiya ta’siri bo‘lmaydi. Bu DGNB ning qaytmas ingibitor ekanini ko‘rsatadi.

Bundan tashqari, DGNB ta’siri qaytaruvchi modda (GSH, ditiotreitol) bilan ham bekor

qilinmaydi, bu esa ingibatsiyaning mustahkamligini ko‘rsatadi.

Yakuniy tajribada, DGNB va allopurinol birga qo‘llanganda, har biri 21% atrofida KO faolligini

bostirdi — bu ularning additiv ta’sirga ega ekanini bildiradi.

KO DGNBni asta-sekin kislotali shaklgacha oksidlaydi:

DGNBning KO faolligiga ta’sir

mexanizmini aniqlash maqsadida,30 μM DGNB ni 30 nM KO bilan fosfat buferida (pH 7.4)

inkubatsiya qilindi va reaksiya boshlanishi uchun ksantin qo‘shildi. KO faolligi 20 soat

davomida bostirilgan bo‘lsa-da, undan so‘ng tiklana boshlanadi. Bu DGNB kO fermentini

butunlay inaktivlashtirmasligini ko‘rsatadi.

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241

Volume 8, issue2, Iyul 2025

https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi

worldly knowledge

OAK Index bazalari :

research gate, research bib.

Qo’shimcha index bazalari:

zenodo, open aire. google scholar.

Original article

207

Ksantinsiz tizimda (30 μM DHNB + 30 nM XO) 12 soat davomida spektral tahlil o‘tkaziladi.

Har soatda olingan namunalar ko‘rsatadiki, 327 nm da DGNB ning so‘rilishi kamayib, 279 nm

da yangi cho‘qqi paydo bo‘ladi, bu esa yangi mahsulot hosil bo‘layotganini bildiradi. Reaksiya

tezligi juda past bo‘lib (~10⁻¹⁰ mol/L/s), pH oshgani sari tezlashadi. KO yo‘qligida esa DGNB

barqaror bo’ladi.

UV-spektr, HPLC va MS tahlillariga ko‘ra, KO tomonidan DGNB dan hosil bo‘lgan yangi

birikma DGNB ga nisbatan ko‘proq qutbli bo‘lib, m/z 198 molekulyar ion cho‘qqisini ko‘rsatadi.

Bu DGNB ning m/z 182 cho‘qqisidan farq qiladi. Mass-spektrlar asosida bu mahsulot 3,4-

digidroksi-5-nitrobenzoat kislotasi ekanligi aniqlanadi. Demak, KO fermenti DGNB ni

karboksilat kislotaga aylantirib, asta-sekin uning inhibatsion ta’sirini yo‘qotadi. Shuningdek,

ilgari KO tomonidan aldegidlarning kislotali shaklga oksidlanishi orqali ingibatsiya sodir

bo‘ladi— bu kuzatuvlar bilan mos keladi.

DGNB allopurinolga nisbatan xavfsizroq hisoblanadi:

DGNB ning umumiy toksikligi haqida

juda kam ma’lumot mavjud. Faqatgina sichqonlarda og‘iz orqali berilganda eng past letal doza

312 mg/kg ekani ma’lum . Ushbu tadqiqotda DGNBning ehtimoliy toksik ta’siri baholanib, uni

allopurinol bilan solishtiriladi.

Har bir guruhga 12 ta sichqon ajratiladi. Ular 100, 200 yoki 500 mg/kg DGNB yoki 500 mg/kg

allopurinolni og‘iz orqali qabul qiladilar. Nazorat guruhi faqat erituvchi olinadi. Barcha

hayvonlar 28 kun davomida har kuni kuzatiladi. DGNB olgan sichqonlarda umumiy zaharlanish

alomatlari kuzatilmagan; ularning tana og‘irligi va xatti-harakatlari nazorat guruhidan farq

qilmagan.

28-kun oxirida bir nechta sichqon o‘ldirilib, jigar, buyrak, yurak va o‘pka kabi muhim organlar

gistologik tahlil qilinadi. Hech qanday patologik o‘zgarish aniqlanilmaydi. Qolgan sichqonlar

juftlanib nasl berishga qo‘yiladi va ularning bolalari sog‘lom, shu jumladan, tuklari ham normal

bo‘ladi.

Aksincha, allopurinol (500 mg/kg) olgan sichqonlardan 12 dan 5 tasi 3 kun ichida o‘ladi (42%

o‘lim). Tirik qolgan 7 sichqon 19 ta bola tug‘adi, ulardan 8 tasi 2 kun ichida nobud bo‘ladi. Eng

qiziqarlisi — tirik qolgan bolalar 2 haftadan keyin tuk to‘kishni boshlanadi va 3–4 haftalikda

orqa tanasining ko‘p qismini yo‘qotadi. Ammo ota-onadan ajratilgach, bu bolalarning tuklari

yana o‘sa boshlaydi va 6–7 haftada sog‘lom ko‘rinishga kiradi.

Shunga qaramay, ushbu ota-onalar keyinchalik ikki marta yana nasl beradi — birinchi

tug‘ilishda 100%, ikkinchisida 50% bola tuk to‘kadi. Umumiy hisobda 6 marta tug‘ilish nazorat

qilinadi va har safar taxminan 60% bolalarda tuk to‘kilishi qayd etiladi. Ushbu holat boshqa

uchta alohida tajribada ham tasdiqlangan.

Yuqoridagilardan xulosa qiladigan bo’lsak DGNB sichqonlarda sinovdan o‘tkazilganda

allopurinolga qaraganda ancha xavfsiz ekani aniqlanadi.

XULOSA:

Ushbu tadqiqotda DGNB (3,4-digidroksi-5-nitrobenzaldehid) birikmasi ksantin

oksidaza (KO) fermentini samarali tarzda ingibitsiya qilishi, ya’ni faoliyatini pasaytirishi

aniqlandi. Tadqiqotda DGNB ning KOga nisbatan ingibitiv ta’siri allopurinolga juda yaqin (IC₅₀

= 3 μM) bo‘lib, aralash turdagi ingibitsiya mexanizmi orqali ta’sir qilishi ko‘rsatildi. Bu, DGNB

fermentning faollik markaziga ham, allosterik sohalariga ham bog‘lanishi mumkinligini

anglatadi. Shuningdek, DGNB ning strukturasidagi −CHO (aldegid) va −NO₂ (nitro) guruhlari

uning ingibitiv xususiyatlarida hal qiluvchi ahamiyatga ega ekani aniqlandi. Ayniqsa −CHO

guruhining mavjudligi DGNB ni KO bilan kovalent aloqaga kirishishiga imkon yaratadi. −NO₂

guruhining pozitsiyasi esa elektrofilik xususiyatlarni kuchaytirib, XO bilan kuchliroq bog‘lanish

imkonini beradi. DGNB ning bu xususiyatlari uni faqat KO faoliyatini sekinlashtiruvchi emas,

qisman qaytarilmas inhibitor sifatida ham baholash imkonini beradi. Kinetik tahlillar shuni

ko‘rsatdiki, DGNB ning ingibitiv ta’siri vaqt o‘tishi bilan kuchayadi, bu esa uni vaqtga bog‘liq

ingibitor sifatida tavsiflaydi. Shu bilan birga, ferment DGNB ni sekinlik bilan karboksilat

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241

Volume 8, issue2, Iyul 2025

https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi

worldly knowledge

OAK Index bazalari :

research gate, research bib.

Qo’shimcha index bazalari:

zenodo, open aire. google scholar.

Original article

208

(karbonsirka kislota) shakliga oksidlab, o‘z faoliyatini qayta tiklay oladi. Bu esa DGNB ning

fermentni butunlay buzmasligini, ya’ni reversibl holatga o‘tish ehtimoli borligini ko‘rsatadi. In

vivo tajribalarda DGNB sichqonlarda giperyurikemiya modelida serum urat darajasini samarali

kamaytirdi va allopurinolga nisbatan kamroq toksiklikka ega bo‘ladi. Allopurinol 500 mg/kg

dozada zich toksik ta’sir (42% mortalitet, nasldorlikdagi muammolar va tuk to‘kilishi)

ko‘rsatgan bo‘lsa, DGNB esa 500 mg/kg gacha dozada ham o‘ta xavfsiz deb baholanadi — tana

og‘irligi, xulq-atvor, organlar holati va nasldorlikda salbiy o‘zgarishlar kuzatilmagan. Bundan

tashqari, DGNB Parkinson kasalligida ishlatiladigan entakapon dori vositasining metaboliti

hisoblanib, u COMT (catechol-O-metiltransferaza) fermentini ham ingibitsiya qiladi. Bu esa

DGNB ni ikki tomonlama terapevtik potentsialga ega moddaga aylantiradi — ya’ni u

giperurikemiya va ehtimol Parkinson kabi neyrodegenerativ kasalliklarda ham foydali bo‘lishi

mumkinligini ko’rsatadi.

Umumiylashtirib shuni aytish mumkinki: DGNB — bu yangi avlod ksantin oksidaza inhibitori

bo‘lishga nomzod, u:



Yuqori samaradorlikka (allopurinolga teng darajada);



Kam toksiklikka (in vivo xavfsizlik sinovlarida);



Struktura-spetsifik ta’sirga (−NO₂ va −CHO guruhlari sababli);



qo‘shma terapevtik istiqbollarga (KO va COMT inhibiyasi) ega.

Shu sababli, DGNB ni giperurikemiya va podagra bilan bog‘liq kasalliklarda klinik foydalanish

uchun istiqbolli nomzod deb baholash mumkin. Biroq, uning inson organizmidagi

farmakokinetikasi, uzoq muddatli ta’siri va dori vositalari bilan o‘zaro ta’siri kabi jihatlar

bo‘yicha qo‘shimcha klinik tadqiqotlar o‘tkazilishi zarur.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:

1. Richette P., Bardin T. Gout // Lancet. — 2010. — Vol. 375. — P. 318–328.

2. Vitart V., Rudan I., Hayward C., Gray N.K., Floyd J., Palmer C.N., et al. SLC2A9 is a newly

identified urate transporter influencing serum urate concentration, urate excretion and gout //

Nature Genetics. — 2008. — Vol. 40. — P. 437–442.

3. Eggebeen A.T. Gout: an update // American Family Physician. — 2007. — Vol. 76. — P.

801–808.

4. Drapkina O.M., Mazurov V.I., Martynov A.I., Gaidukova I.Z., Duplyakov D.V., Nevzorova

V.A. i dr. «В фокусе гиперурикемия». Резолюция Совета экспертов // Кардиоваскулярная

терапия и профилактика. 2023;22(4):3564. doi:10.15829/1728‑8800‑2023‑3564

5. Hille R. Molybdenum-containing hydroxylases // Archives of Biochemistry and Biophysics.

— 2005. — Vol. 433. — P. 107–116.

6. Harrison R. Structure and function of xanthine oxidoreductase: where are we now? // Free

Radical Biology and Medicine. — 2002. — Vol. 33. — P. 774–797.

7. Gray C.L., Walters-Smith N.E. Febuxostat for treatment of chronic gout // American Journal

of Health-System Pharmacy. — 2011. — Vol. 68. — P. 389–398.

8. Love B.L., Barrons R., Veverka A., Snider K.M. Urate-lowering therapy for gout: focus on

febuxostat // Pharmacotherapy. — 2010. — Vol. 30. — P. 594–608.

9. Рамеев В.В., Елисеев М.С., Моисеев С.В. «Концепция аутовоспаления в генезе подагры

и гиперурикемии» // Клиническая фармакология и терапия. 2019;2019(2):28–33.

doi:10.32756/0869‑5490‑2019‑2‑28‑33

10. Chao J., Terkeltaub R. A critical reappraisal of allopurinol dosing, safety, and efficacy for

hyperuricemia in gout // Current Rheumatology Reports. — 2009. — Vol. 11, No. 2. — P. 135–

140.

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241

Volume 8, issue2, Iyul 2025

https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi

worldly knowledge

OAK Index bazalari :

research gate, research bib.

Qo’shimcha index bazalari:

zenodo, open aire. google scholar.

Original article

209

11. Dubchak N., Falasca G.F. New and improved strategies for the treatment of gout //

International Journal of Nephrology and Renovascular Disease. — 2010. — Vol. 3. — P. 145–

166.

12 Eliseev M.S., Zhelyabina O.V., Cheremushkina E.V. «Сравнение частоты и количества

употребления в пищу мясных продуктов у пациентов с подагрой и асимптоматической

гиперурикемией (предварительные данные пилотного исследования)» // Вестник

ревматологии. 2022–2023.

13 . Khanna D., Khanna P.P., Fitzgerald J.D., Singh M.K., Bae S., Neogi T., Pillinger M.H., et al.

American College of Rheumatology guidelines for management of gout. Part 2: therapy and anti-

inflammatory prophylaxis of acute gouty arthritis // Arthritis Care & Research. — 2012. — Vol.

64, No. 10. — P. 1447–1461.

14. Köttgen A., Albrecht E., Teumer A., Vitart V., Krumsiek J., Hundertmark C., et al. Genome-

wide association analyses identify 18 new loci associated with serum urate concentrations //

Nature Genetics. — 2013. — Vol. 45, No. 2. — P. 145–154.

15. Молекулярно-генетические предикторы развития подагры: обзор тяжести и

клинического течения заболевания // Научный журнал NA-Journal, 2024.