ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
298
O‘QUVCHILAR INTELLEKTUAL SALOHIYATINI O‘RGANISHDA J.RAVENNING
"PROGRESSIV MATRITSALAR" TAHLILI
Turakulova Marjona Shokosimova
Termiz davlat universiteti 1-bosqich magistranti, Termiz,O‘zbekiston Respublikasi
e-mail: marjonturakulova@gmail.com
Annotatsiya:
Shaxs intellektining rivojlanishi bir tomondan fan, madaniyat va jamiyat
taraqqiyoti bilan bevosita bog‘liq bo‘lsa, ikkinchi tomondan o‘quvchining individual va
intеllеktual rivojlanishi hamda ta'lim-tarbiya muhiti bilan bеvosita bog‘liqdir. Bu borada,
pеdagoglar va psixologlarning muhim vazifasi o‘quvchilar intellektual salohiyatini oshirsh
va ularni barqaror rivojlantirishga yordam berishdan iborat. O‘smir bolalar intellektual va
ijodiy rivojlanishi nafaqat shaxsiy, balki ijtimoiy ahamiyatga ega. Shu nuqtai nazardan bu
mavzudagi ilmiy ishlar dolzarbdir. Biz magistrlik sissertatsiya ishimizda J. Ravenning
"Progressiv matritsalar" metodikasi tanladik va tahlilini 1-guruh misolida ko`rib chiqamiz. J.
Ravenning "Progressiv matritsalar" metodikasi — bu o‘quvchilarning intellektual salohiyatini
o‘rganish va baholashda keng qo‘llaniladigan psixologik test bo‘lib, u IQ (intellekt koeffitsienti)
darajasini aniqlashga xizmat qiladi
Kalit so‘zlar:
o‘quvchilarda IQ, intellekt, ta`lim-tarbiya, rivojlanish, aqliy salohiyat
Mazkur metodika birinchi marotaba 1938-yilda ingliz psixologi John Raven tomonidan ishlab
chiqilgan bo‘lib, hozirda dunyo bo‘yicha ishonchli va universal intellekt testlaridan biri
hisoblanadi. Ushbu metodikaning asosiy maqsadi – o‘quvchilarning fikrlash qobiliyati,
muammoli vaziyatda mustaqil qaror qabul qilish, mantiqiy tafakkur, naqshlarni tanib olish va
murakkab axborotlarni qayta ishlash qobiliyatlarini baholashdir. Testda ishtirokchilar geometrik
shakllar ketma-ketligida bo‘sh qoldirilgan joyni to‘g‘ri variant bilan to‘ldirishlari kerak bo‘ladi.
Bu esa bolaning vizual-mantiqiy tafakkuri va muammoli vaziyatlarga munosabatini aniqlash
imkonini beradi.
O‘zbekiston ta’lim tizimida ham J. Ravenning bu usuli iqtidorli o‘quvchilarni aniqlash, ularni
alohida dasturlar asosida tayyorlash va qo‘llab-quvvatlashda muhim ahamiyat kasb etmoqda. IQ
darajasi yuqori bo‘lgan bolalarni erta aniqlash orqali ularning qiziqishlariga mos yo‘nalishlarda
rivojlanishini ta’minlash mumkin. Bu esa yurtimizda intellektual salohiyatli, zamonaviy
muammolarni hal eta oladigan yoshlarni voyaga yetkazish, iste’dodli avlodni shakllantirishda
muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Shu bilan birga, Raven testlari O‘zbekiston Respublikasi
Prezidenti tomonidan ilgari surilgan "Yoshlar intellektual salohiyatini rivojlantirish"
konsepsiyasiga hamohang holda ishlatilmoqda. Bu metodikani keng tatbiq etish orqali
yurtimizda iste’dodli o‘quvchilar sonini ko‘paytirish va ularni jamiyat hayotida faol ishtirok
etishga undash mumkin.
J. Raven tomonidan ishlab chiqilgan “Progressiv matritsalar” metodikasi bugungi kunda
o‘quvchilarning intellektual darajasini aniqlashda eng samarali usullardan biri sifatida tan
olingan. Bu metodika, ayniqsa, IQ (intellekt koeffitsienti) darajasini aniqlashga qaratilgan bo‘lib,
tafakkur salohiyati, mantiqiy fikrlash, analiz va sintez qilish qobiliyatlarini baholaydi. Raven
testlari tilga, madaniyatga va ijtimoiy holatga bog‘liq bo‘lmagan universal testlar hisoblanadi. Bu
jihati bilan ular turli ijtimoiy qatlamdagi o‘quvchilar orasida adolatli baholashni ta’minlaydi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
299
Mazkur metodika ayniqsa iqtidorli maktab o‘quvchilari bilan ishlashda katta ahamiyat kasb etadi.
Iqtidorli bolalarni erta aniqlash va ularni qo‘llab-quvvatlash ta’lim tizimining ustuvor
yo‘nalishlaridan biridir. Raven testlari orqali oddiy maktab o‘quvchilari va ixtisoslashtirilgan
maktab (masalan, Prezident maktablari, ijod va sport maktablari) o‘quvchilari orasidagi tafakkur
darajasidagi farqlar aniq namoyon bo‘ladi. Ixtisoslashtirilgan maktab o‘quvchilari odatda
murakkab mantiqiy masalalarni hal qilishda faolroq, algoritmik fikrlashga moyilroq bo‘lib,
Raven testlarida yuqori natijalar ko‘rsatadi. Bu ularning o‘qish jarayonida yuqori intellektual
muhitda rivojlanayotgani bilan bog‘liq.
Oddiy maktab o‘quvchilari orasida ham alohida salohiyatga ega yoshlar mavjud, ammo ular
ko‘pincha vaqtida aniqlanmaydi. Shu nuqtayi nazardan, Raven metodikasini umumta’lim
maktablarida muntazam qo‘llash orqali yashirin iqtidor egalari aniqlanishi va kerakli
rivojlantiruvchi chora-tadbirlar ko‘rilishi mumkin. Bu esa o‘z navbatida O‘zbekiston ta’lim
tizimida iqtidorli o‘quvchilar sonini ko‘paytirish, ularni jamiyatga foydali kadrlar sifatida
shakllantirishga xizmat qiladi.
Hozir esa siz bilan 1-guruh ixtisoslashtirilgan maktab o‘quvchilaridan olingan tahlil natijalarini
ko‘rib chiqamiz.
Tadqiqotimizning 1-guruhi dissertatsiya ishimizda belgilangan Ixtisoslashtirilgan maktab
(keying o’rinlarda IM ) o‘quvchilari hisoblanib, bunda
38 nafar sinaluvchi ishtirok etgan,
shundan 19 nafari qizlar ( 50%), 19 (50%) nafari yigitlarni tashkil qiladi. Tadqiqotimizda biz
J.Ravenning "Progressiv matritsalar" testini.oldik. Bundan koʻzlangan maqsad:
- oʻquvchilar IQ darajasini hisoblash
- test orqali ma'lum shakllarning oʻzaro munosabatlar yigʻindisini idrok qilish qobiliyatini
oʻrganishga
qaratilgan
Sinaluvchilarning jins tafovutlari quyidagi jadvalda keltirilgan. (1-jadval)
Sinaluvchilarning jins tafovutlar
1-jadval
Soni
%
Yigitlar
19
50%
Qizlar
19
50%
Jami
38
100,0
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
300
Sinaluvchilarning jins tafovutlari
Sinaluvchilarning jins tafovutlari
J.Ravenning "Progressiv matritsalar" testi Stydent t mezoni boyicha jins tafovutlari
Shkalalar
Jinsi
N
O’rtacha
qiymat
Standar
og’ish
t
p
Neyrotizm
Ayollar
19
13,6667
3,85364
0,924
0,359
Erkaklar
19
12,8667
2,76347
Metodika natijalarining Bir omilli dispersion tahlil mezoni bo’yicha hududiy tafovutlari.
N=38
Mavjud emas, chunki tadqiqotimizning obyektlari bir hudud doirasida va hozir faqat 1-guruh
sinaluvchilarining natijalari olingan.
J.Raven testining birlamchi statistikasi. N=38
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
301
№
Yuqori
intellekt
Yaxshi
intellekt
Me’yordagi
intellekt
O‘rta
intellekt
O‘rtacha
kuchsiz
intellekt
7
15
8
6
2
19 %
39%
21%
16%
5%
Metodika ko‘rsatkichlarining umumiy tahliliga keladigan bo‘lsak, o‘quvchilardagi intellektual
salohiyat yuqori intellekt 19%, yaxshi intellekt 15%, me`yordagi intellekt 21%, o‘rta intellekt
16%, o‘rtacha kuchsiz intellekt esa 5% ni tashkil etdi. O‘rtacha kuchsiz intellektni tashkil qilgan
o‘quvchilarning aksariyati IMga yangi qabul qilingan va adaptatsiya jarayonidagi o‘quvchilardir.
Xulosa qilib aytganda, J. Ravenning “Progressiv matritsalar” metodikasi intellektual salohiyatni
baholashda zamonaviy, ilmiy asoslangan va samarali vosita bo‘lib, uni to‘g‘ri qo‘llash orqali
iqtidorli yoshlar bilan maqsadli ishlash imkoniyati yanada kengayadi.
Adabiyotlar
1. Ананьев Б.Г. Проблемы способности. – Москва: 1962. – 18 с.
2. A.И.Расулов Тестология. Укув кулланма Тошкент 2019
3. Голубева Э.А. Способности и индивидуальность. - М.: Прометей, 1993. – 114 с.
4. Ғозиев Э. Тафаккур психологияси. -Тошкент: 1990. - Б. 156-184.
5. S.X.Jalilova, N.A.G‘ayibova Umumiy psixodiagnostika Toshkent 2018
