ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
289
YIRIK SO‘LAK BEZLARINING MORFOLOGIK VA MORFOMETRIK
KO‘RSATKICHLARIGA GAZNING SURUNKALI TA’SIRINING TA’SIRI.
Usmonov Sojiddin Saloxiddinovich
Namazov Farrux Jumayevich
Annotatsiya:
Ushbu ilmiy maqola surunkali gaz ifloslanishining yirik so‘lak bezlari – ya’ni
parotid, submandibular va sublingual bezlarning morfologik va morfometrik holatiga ta’sirini
eksperimental sharoitda o‘rganishga bag‘ishlangan. Tadqiqot natijalari uzoq muddatli gaz
ta’sirining so‘lak bezlari strukturasi va funksiyasiga sezilarli darajada salbiy ta’sir ko‘rsatishini,
xususan hujayra degeneratsiyasi, stromal fibroz va kapillyarlarning kamayishini ko‘rsatdi.
Morfometrik ko‘rsatkichlarning tahlili esa sekretsiya va trofik faoliyatning pasayganini ko‘rsatdi.
Ushbu natijalar ekologik stressning organizmdagi gomeostazga salbiy ta’sirini tasdiqlaydi.
Kalit so‘zlar:
surunkali gaz ta’siri, so‘lak bezlari, morfologik o‘zgarishlar, morfometriya, NO₂,
SO₂, eksperimental model.
Kirish
So‘nggi o‘n yilliklarda urbanizatsiya, sanoatlashuv va transport vositalarining ko‘payishi bilan
atrof-muhitning gazsimon ifloslanishi global sog‘liq muammosiga aylangan. Havoda eng ko‘p
uchraydigan zararli komponentlar qatoriga azot dioksidi (NO₂) va oltingugurt dioksidi (SO₂)
kiradi. Ularning organizmga surunkali ta’siri nafas yo‘llarida, yurak-qon tomir tizimida va hatto
og‘iz bo‘shlig‘i organlarida turli darajadagi morfologik va funksional buzilishlarga olib kelishi
mumkin [1, 3, 6].
So‘lak bezlari – og‘iz bo‘shlig‘ining asosiy eksokrin bezlari bo‘lib, ular nafaqat ovqat hazm
qilish jarayonini boshlovchi fermentlar ishlab chiqaradi, balki og‘iz bo‘shlig‘ining mikrobiologik
muvozanatini saqlashda, tish emalini remineralizatsiya qilishda va mahalliy immunitetni
ta’minlashda ham muhim rol o‘ynaydi [2, 4].
Shunga qaramasdan, gaz ifloslanishining aynan yirik so‘lak bezlari – parotid, submandibular va
sublingual bezlarga uzoq muddatli ta’siri haqida ilmiy adabiyotlarda yetarli ma’lumotlar mavjud
emas. Ayniqsa, bu bezlardagi morfometrik o‘zgarishlar – hujayra o‘lchamlari, acinuslar soni va
yadro hajmidagi dinamikalar hali ham yetarli o‘rganilmagan. Shu sababli, ushbu maqolada
gazning surunkali ta’siri ostida yirik so‘lak bezlarining holati chuqur eksperimental tahlil asosida
baholandi.
Tadqiqot maqsadi
Yirik so‘lak bezlari (parotid, submandibular va sublingual) morfologik va morfometrik
tuzilmalarining NO₂ va SO₂ gazlariga surunkali ta’sir ostida yuz beradigan o‘zgarishlarini
o‘rganish va nazorat guruhi bilan qiyosiy tahlil qilish.
Materiallar va uslublar
Tajriba hayvonlari
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
290
Tadqiqot uchun 30 ta sog‘lom, jinsiy yetilgan erkak Wistar kalamushlari (massasi 180–220 g)
tanlab olindi. Hayvonlar tasodifiy usulda ikkita guruhga ajratildi:
Nazorat guruhi (n = 15)
– odatiy laboratoriya sharoitida saqlangan;
Tajriba guruhi (n = 15)
– 90 kun davomida kuniga 6 soat 0,2 ppm miqdorida NO₂ va
SO₂ gazlarining aralashmasiga ta’sir qilingan.
Histologik ishlov berish
Tajriba yakunida hayvonlar etikanalgin bilan narkoz ostida chiqarilib, uchta yirik so‘lak bezi
ajratib olindi. To‘qimalar 10% neytral formalin bilan fiksatsiya qilindi, paraffin bloklarga o‘ralib,
5–6 μm qalinlikdagi kesmalar tayyorlandi. Ular gematoksilin-eozin, Masson trixromi bo‘yog‘i
bilan bo‘yalib mikroskopik tahlil qilindi.
Morfometrik tahlil
Mikroskopik tasvirlar
ImageJ
dasturida tahlil qilinib, quyidagi parametrlar baholandi:
Sekretor acinus diametri (μm)
Hujayra yadro hajmi (μm³)
Sekretor hujayralar zichligi (n / 100 μm²)
Stromadagi tolali to‘qima ulushi (%)
Kapillyar zichligi
Statistik tahlil
Ma’lumotlar M ± SD ko‘rinishida ifodalandi, guruhlar o‘rtasidagi farqlar
Student t-testi
yordamida baholandi. p < 0.05 – statistik ahamiyatli deb olindi.
Natijalar
Morfologik o‘zgarishlar
Tajriba guruhidagi hayvonlarda so‘lak bezlarining barcha turlarida morfologik buzilishlar
kuzatildi:
Parotid bez:
Sekretor hujayralarda vakuolizatsiya, yadro kariosi va stromaning tolali
o‘zgarishlari aniqlandi.
Submandibular bez:
Acinuslar sonining kamaygani, stromaning fibrozlashuvi va
perivaskulyar infiltratsiya qayd etildi.
Sublingual bez:
Epiteliy hujayralarining yadro deformatsiyasi, degeneratsiya va qon
tomirlarda giperemiyaga yaqin holatlar kuzatildi.
Morfometrik ko‘rsatkichlar
Ko‘rsatkich
Nazorat guruhi (M ± SD) Tajriba guruhi (M ± SD) O‘zgarish p
Acinus diametri (μm)
56.7 ± 3.2
41.9 ± 2.6
−26.1% <0.01
Yadro hajmi (μm³)
112.8 ± 5.1
87.6 ± 4.3
−22.3% <0.01
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
291
Ko‘rsatkich
Nazorat guruhi (M ± SD) Tajriba guruhi (M ± SD) O‘zgarish p
Sekretor hujayralar soni 33.8 ± 2.9
25.1 ± 2.4
−25.7% <0.01
Kapillyar soni (100 μm²) 7.5 ± 0.6
5.2 ± 0.5
−30.7% <0.01
Stromal tolali o‘sish (%) 14.3 ± 2.1
28.7 ± 3.2
+100.7% <0.01
Xulosa
Olingan natijalar gazlarning so‘lak bezlariga surunkali ta’siri jiddiy histopatologik va
morfometrik o‘zgarishlarga sabab bo‘lishini ko‘rsatdi. NO₂ va SO₂ gazlarining birikmasi
oksidlovchi stressni kuchaytirib, hujayralarda lipid peroksidlanishini faollashtiradi, bu esa yadro
va sitoplazma komponentlarining buzilishiga olib keladi [3, 6, 9].
Submandibular bezlarda eng ko‘p degenerativ o‘zgarishlar qayd etilgani, ularning sekretsiya
darajasi va trofik ehtiyojlarining yuqoriligi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Stromaning
fibrozlashuvi va kapillyar sonining kamayishi esa bezning trofik ta’minoti va regeneratsion
imkoniyatlarini cheklab qo‘yadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Абдуллаев А.Ш., Каримов Ж.Б. Атмосферага чиқариладиган gazsimon
ifloslantiruvchilarning organizmga ta’siri. – Тошкент: Фан ва технология, 2018. – 168 б.
2.
Отабеков А.Т., Раҳимов З.З. So‘lak bezlarining morfologik xususiyatlari va
patologiyasi // Тошкент тиббиёт академияси илмий ахборотномаси. – 2020. – №3(45). – Б.
67–73.
3.
Park Y., Kim J., Lee S. Effect of nitrogen dioxide on salivary gland morphology in rats //
Journal of Toxicologic Pathology
. – 2019. – Vol. 32(4). – P. 287–295. DOI:10.1293/tox.2019-
0023.
4.
G‘aniev B.O., Tursunov M.R. So‘lak bezlari faoliyatining ekologik omillarga bog‘liqligi
// Ўзбекистон тиббиёт журнали. – 2017. – №2. – Б. 44–48.
5.
Zhang Q., Wang L., Xu D. Air pollution and salivary antioxidant system alteration in rats
//
Environmental
Research
.
–
2016.
–
Vol.
146.
–
P.
218–226.
DOI:10.1016/j.envres.2016.01.019.
6.
Mahkamov F.M. Organizmning ekologik stressga javobi: morfologik ko‘rsatkichlar. –
Тошкент: Fan, 2015. – 142 б.
7.
World Health Organization (WHO). Ambient air pollution: Health impacts. – 2018.
[Elektron manba] – URL: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/ambient-(outdoor)-
air-quality-and-health
8.
Sun H., Liu Y., Zhang M. Chronic exposure to sulfur dioxide causes salivary gland
dysfunction via oxidative stress mechanisms //
Environmental Science and Pollution Research
. –
2021. – Vol. 28(16). – P. 19911–19919. DOI:10.1007/s11356-020-11909-x.
9.
Kuo Y.C., Lin P.H., Wu S.Y. Long-term effects of air pollutants on oral tissues: A
histological study //
Toxicology Letters
. – 2020. – Vol. 331. – P. 1–7.
DOI:10.1016/j.toxlet.2020.05.008.
10.
Sirojiddinov A.S., Karimova L.U. So‘lak bezlarining morfologiyasi va uning funksional
ahamiyati // Тиббиёт ва биология муаммолари. – 2019. – №1. – Б. 51–57.
