ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
434
YASHIL ARXITEKTURA VA EKOLOGIK BARQARORLIK: O‘ZBEKISTON
SHAROITIDA EKOLOGIK DIZAYNNING ISTIQBOLLARI
Hamidova Mohigul Hayot qizi
Buxoro davlat texnika Universiteti
Bino Inshootlar Arxitekturasi yo’nalishi 1-kurs magistranti
Vohidov Shaxzod Kenjayevich
Buxoro davlat texnika Universiteti
Arxitektura tarixi va nazariyasi yo’nalishi1-kurs doktoranti
Annotatsiya:
Ushbu maqola yashil arxitektura (green architecture) tamoyillarining nazariy
asoslari, ularni O‘zbekiston iqlimi va urbanistik sharoitida qanday joriy etish mumkinligi,
shuningdek, mavjud loyihalar va kelajakdagi imkoniyatlar tahliliga bag‘ishlangan. Yashil dizayn
— bu energiya samaradorligi, ekologik xavfsizlik, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va
binoning atrof-muhitga ijobiy ta’sirini ta’minlaydigan yondashuvdir. O‘zbekistondagi
zamonaviy qurilishlarda ekologik jihatlarning aks etishi hali cheklangan bo‘lsa-da, ayrim
mahalliy loyihalar barqaror rivojlanish yo‘nalishida muhim qadamlar tashlamoqda. Maqola
ekologik arxitektura tamoyillarining milliy sharoitga moslashtirilgan modelini ishlab chiqish
zaruratini asoslaydi.
Kalit so‘zlar:
yashil arxitektura, ekologik dizayn, energiya samaradorligi, barqaror qurilish,
tabiiy ventilyatsiya, O‘zbekiston arxitekturasi
So‘nggi o‘n yillikda global arxitektura sohasida ekologik barqarorlik va iqlim o‘zgarishlariga
qarshi kurashish masalasi kun tartibiga chiqdi. Urbanizatsiya jarayoni tezlashar ekan, binolar
nafaqat iste’molchi sifatida, balki atrof-muhitga ta’sir qiluvchi omil sifatida ham muhim rol
o‘ynay boshladi. Ana shu ehtiyojdan kelib chiqib, arxitektura sohasida "yashil arxitektura"
yondashuvi shakllandi.
Yashil arxitektura yondashuvi, asosan, passiv dizayn (ya’ni energiya tejovchi fasadlar, tabiiy
shamollatish, kun nuri bilan yoritish), qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish
(masalan, quyosh panellari, shamol turbinalari) va qayta ishlangan yoki tabiiy materiallardan
foydalanish kabi tamoyillarga tayanadi. Bu esa binolarning uzoq muddatda iqtisodiy, ekologik va
ijtimoiy barqarorligini ta’minlaydi.
Shuningdek, yashil arxitektura inson salomatligi, psixologik holati va umumiy hayot sifati bilan
bevosita bog‘liq. Ventilyatsiyaning tabiiyligi, ichki haroratning barqarorligi, havoning tozaligi va
akustik qulaylik binolarda yashash va ishlash samaradorligini oshiradi.
Bugungi kunda O‘zbekistonda ushbu yondashuvga qiziqish ortib borayotgan bo‘lsa-da, hali
ko‘plab loyihalarda ekologik dizayn asoslari cheklangan ko‘rinishda qolmoqda. Shu sababli,
ushbu maqola — arxitektorlar, shaharsozlar, dizaynerlar hamda ekologik qurilish bilan
shug‘ullanayotgan mutaxassislar uchun nazariy asoslar, amaliy yo‘nalishlar va strategik
tavsiyalarni taklif etadi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
435
Yashil arxitektura — bu faqatgina “yashil rangdagi” bino yoki daraxt ekilgan hovli emas, balki
energiya tejash, ekologik materiallardan foydalanish, tabiiy yoritish va ventilyatsiya, yomg‘ir
suvini yig‘ish tizimi, issiqlik izolyatsiyasi kabi komponentlardan tashkil topgan kompleks
yondashuvdir. Rivojlangan mamlakatlarda bu printsiplar milliy qurilish kodekslariga kiritilgan
bo‘lsa, O‘zbekiston sharoitida bunday yondashuvlar endi shakllanmoqda.
Maqolada yashil arxitektura yondashuvlarining ilmiy asoslari, xalqaro tajribalar va ularning
O‘zbekiston sharoitida amaliyotga tatbiqi muhokama qilinadi.
Tadqiqot quyidagi uslublar asosida olib borildi:
Xalqaro tajriba tahlili (LEED, BREEAM va GBI kabi standartlar o‘rganildi);
Iqlimiy-fizik tahlil: O‘zbekistonning turli hududlarida quyosh nurlanishi, havo harorati, namlik
ko‘rsatkichlari tahlil qilindi;
Mahalliy loyihalar monitoringi: Toshkent, Samarqand, Termizda joriy etilgan ekologik elementli
binolar o‘rganildi;
Soha mutaxassislari intervyusi: quruvchilar, arxitektorlar va muhandislar bilan suhbatlar
o‘tkazildi.
Yashil arxitektura yondashuvi orqali elektr energiyasini 20–40% gacha tejash mumkin (tabiiy
yoritish, shamollatish, passiv sovitish);
Qurilishda loy, g‘isht, hayvon go‘ngi, bambuk kabi ekologik toza materiallardan foydalanish
issiqlik izolyatsiyasini oshiradi;
Samarqanddagi ayrim mehmonxonalar (masalan, Silk Road Samarkand loyihasi) da yomg‘ir
suvini yig‘ish va qayta ishlash tizimlari muvaffaqiyatli ishlamoqda;
Toshkentdagi ba’zi ofis binolari fasadlarida quyosh panellari va energiyani boshqaruvchi
tizimlar joriy etilgan.
Yashil arxitektura bugungi urbanistik muhitda shunchaki tanlov emas — balki zaruratdir.
Ayniqsa, iqlimi quruq, yozda issiq va qishda sovuq bo‘lgan O‘zbekiston sharoitida binolarning
tabiiy sovitish, havoni tabiiy aylantirish, energiya tejovchi tizimlar bilan jihozlanishi iqtisodiy va
ekologik nuqtayi nazardan nihoyatda muhimdir.
Biroq, bunday qurilishlar uchun:
malakali kadrlar (eko-arxitektorlar, muhandislar),
ekologik materiallar bozori,
maxsus standart va normativ hujjatlar,
va eng muhimi, jamiyatda ekologik madaniyat zarur.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
436
Yevropada LEED yoki BREEAM kabi sertifikatlar binolarning qiymatini oshirsa, O‘zbekistonda
hali bu tizimlar keng tan olinmagan. Shu sababli, ekologik qurilish texnologiyalarini joriy
etishda ijtimoiy ong, davlat dasturlari, moliyaviy rag‘batlar va texnologik innovatsiyalar muhim
rol o‘ynaydi.
O‘zbekistonning ekologik xususiyatlari, iqlimiy zonalari va tarixiy qurilish tajribasi yashil
arxitektura uchun katta imkoniyatlarni yaratadi. Agar quyidagi choralar ko‘rilsa, mamlakatda
yashil arxitektura rivoji yangi bosqichga chiqadi:
Qurilish kodekslariga ekologik mezonlar kiritilishi;
Yashil sertifikatlash tizimlarini joriy etish (milliy LEED analogi);
OTMlarda ekologik arxitektura bo‘yicha alohida ta’lim yo‘nalishlari ochish;
Davlat-buyurtma asosida pilot "green campus", "green office" loyihalarini ishlab chiqish;
Eko-arxitektura dasturlarini (masalan, Ecotect, Green Building Studio) amaliyotga tatbiq etish.
O‘zbekiston sharoitida yashil arxitekturaning rivojlanishi nafaqat ekologik barqarorlik, balki
iqtisodiy tejamkorlik, resurslardan oqilona foydalanish, va urban muhitni sog‘lomlashtirish
uchun ham muhim yo‘nalish sanaladi. Hozirgi davrda elektr energiyasi va suv resurslari bilan
bog‘liq global inqirozlar fonida ekologik qurilish tamoyillarini joriy qilish kelajakda muhim
strategik ustunlikka aylanadi.
Davlat va xususiy sektor ushbu yo‘nalishda quyidagi amaliy choralarni ko‘rishi maqsadga
muvofiq bo‘ladi:
ekologik qurilish me’yorlarini ishlab chiqish va qonunchilikka kiritish;
ekologik sertifikatlash tizimini joriy etish (milliy yoki xalqaro asosida);
qurilish sohasida ishlovchi mutaxassislarni ekologik dizayn bo‘yicha qayta tayyorlash;
yirik davlat obyektlarida ekologik yechimlardan majburiy foydalanishni joriy etish;
milliy an’anaviy qurilish tajribasini (masalan, qorong‘i hovli, ravoq, qadimiy materiallar)
ekologik dizayn bilan uyg‘unlashtirish.
Yashil arxitektura — bu kelajak shaharlarining asosiy poydevoridir. O‘zbekiston iqlimi va resurs
sharoitini hisobga olgan holda, mahalliy shartlarga moslashtirilgan ekologik qurilish modeli
ishlab chiqilishi lozim. Bu model orqali mamlakatda barqaror, salomatlikka ijobiy ta’sir
ko‘rsatuvchi, atrof-muhitga nisbatan mas’uliyatli arxitektura makoni vujudga keladi.
O‘zbekiston kelajakda barqaror arxitektura orqali nafaqat energiyani tejaydigan, balki inson
salomatligiga qulay, ekologik toza va madaniy qadriyatlarni saqlovchi shaharlarni barpo eta
oladi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
437
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Kibert, Charles. Sustainable Construction: Green Building Design and Delivery. — Wiley,
2016.
2. LEED Green Building Rating System — www.usgbc.org
3. BREEAM Certification Guidelines — www.breeam.com
4. GBI Malaysia. Green Building Index Manual. — 2021.
5. Olivares, N. Ecological Architecture in Arid Climates. — Elsevier, 2022.
6. Hasanov, I. O‘zbekistonda ekologik qurilish asoslari. — Toshkent: TTPU, 2020.
7. www.archdaily.com – Green architecture case studies
8. Ibragimov, S. Samarqanddagi barqaror qurilish loyihalari. — SamDPI, 2023.
9. Nuritdinov, T. Iqlimiy moslashtirilgan dizayn. — Termiz, 2021.
10. Gensler. Green Cities Report. — Gensler Global, 2020.
11. Shakarov, R. Yashil dizayn va energiya tejash. — Toshkent, 2022.
