ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
397
BOSHLANGʻICH SINF OʻQUVCHILARINI TANQIDIY FIKRLASHGA OʼRGATISH
Ortiqova Dilsabo Munavvarjon qizi
Nizomiy nomidagi O‘zbekiston Milliy Pedagogika Universiteti
Boshlang‘ich ta’lim fakulteti 3-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Boshlang‘ich sinf oʻquvchilarini tanqidiy fikrlashga oʻrgatish masalasi zamonaviy
ta’lim tizimida juda muhim va dolzarb mavzulardan biridir. Tanqidiy fikrlash — bu insonning
o‘z fikrini asoslash, ma’lumotlarni tahlil qilish, turli nuqtai nazarlarni solishtirish, mavjud
ma’lumotlarni shubha ostiga olish va yangi, innovatsion g‘oyalarni ishlab chiqish qobiliyatidir.
Ayniqsa, boshlang‘ich sinfda bu ko‘nikmalarni shakllantirish yosh bolaning fikrlash jarayonini
to‘g‘ri yo‘naltirish, ularni mustaqil fikrlashga o‘rgatish va bilim olish jarayonini yanada samarali
qilish imkonini beradi. Shu sababli, ta’lim jarayonida tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga alohida
e’tibor qaratish lozim.
Kalit soʻzlar:
tanqidiy fikrlash, o‘qituvchilar, innovatsion rivojlanish, g‘oyalar, tushunchalar,
bilim, ko‘nikma, mas’uliyat, fikr almashish.
Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish uchun eng avvalo o‘quvchilarda qiziqish uyg‘otish muhimdir.
Bolalar tabiatan o‘rganishga ochiq, yangi narsalarni bilishga intiluvchan bo‘lishadi. Shu sababli,
o‘qituvchilar ularga savollar berish, ularning fikrlarini tinglash, fikr almashish uchun qulay
muhit yaratishlari kerak. Savollar o‘quvchilarda faqat ma’lumotni yodlash emas, balki uni tahlil
qilish, sabab-oqibat munosabatlarini aniqlash, muqobil yechimlarni izlashga undaydi. Savol-
javob usuli bilan o‘quvchilarning tafakkur doirasi kengayadi, ular o‘z fikrlarini erkin ifoda
etishni o‘rganadilar. Shu tariqa, o‘quvchilar mustaqil fikrlashga, o‘z qarashlarini asoslashga
odatlanadilar. Ta’lim jarayonida tanqidiy fikrlashni rivojlantirish uchun muammoli vaziyatlarni
yaratish juda samarali usullardan biridir. Muammoli vaziyat deganda, o‘quvchilarga aniq javobi
bo‘lmagan, turli yondashuvlar orqali yechiladigan vaziyatlar tushuniladi. Masalan, darsda yangi
mavzu bo‘yicha savollar berish yoki kundalik hayotdan olingan vaziyatlarni tahlil qilish.
O‘quvchilar guruhlarga bo‘linib, muammoni birgalikda muhokama qilishadi, turli fikrlarni
eshitishadi va eng maqbul yechimni topishga harakat qilishadi. Bu jarayon ularning mantiqiy
fikrlash ko‘nikmalarini oshiradi, jamoaviy ishga o‘rgatadi va o‘zaro hurmatni mustahkamlaydi.
Shuningdek, boshlang‘ich sinfda tanqidiy fikrlashni rivojlantirish uchun o‘quvchilarga turli
manbalardan foydalanishni o‘rgatish kerak. Kitoblar, maqolalar, videolar, rasm va diagrammalar
orqali olingan ma’lumotlarni tahlil qilish, solishtirish va baholash ko‘nikmalarini shakllantirish
muhimdir. O‘quvchilar o‘zlari o‘qigan yoki ko‘rgan ma’lumotlarni boshqa manbalar bilan
taqqoslab, ularning to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri ekanligini aniqlashga harakat qilishlari kerak. Bu
jarayonda o‘qituvchi yo‘naltiruvchi va yordamchi sifatida faol ishtirok etadi, o‘quvchilarga
savollar berib, ularni fikrlashga undaydi.[1]
Badiiy adabiyotlar ham tanqidiy fikrlashni rivojlantirishda katta rol o‘ynaydi. Hikoyalar, ertaklar,
she’rlar o‘quvchilarga turli vaziyatlarni tahlil qilish, qahramonlarning xatti-harakatlarini
baholash, ularning qarorlarini tushunishga yordam beradi. Masalan, ertakdagi qahramonning
muammosini tahlil qilib, o‘quvchilar uning harakatlarini baholashlari, boshqa yechimlarni taklif
qilishlari mumkin. Shu tariqa, o‘quvchilar o‘z fikrlarini ifoda etish, bahslashish, qaror qabul
qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradilar. Badiiy asarlar orqali o‘quvchilar nafaqat til ko‘nikmalarini
oshiradilar, balki tafakkur doiralarini kengaytiradilar.[2]
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
398
Tanqidiy fikrlashni rivojlantirishda o‘quvchilarning o‘z fikrlarini erkin ifoda etishlari uchun
qulay va hurmatga asoslangan muhit yaratish zarur. O‘qituvchi har bir o‘quvchining fikrini
tinglashi, ularni rag‘batlantirishi va noto‘g‘ri fikrlarni muloyimlik bilan to‘g‘rilashi lozim.
Bolalar xatolaridan qo‘rqmasliklari, o‘z fikrlarini bildirishdan tortinmasliklari kerak. O‘qituvchi
esa ularni qo‘llab-quvvatlab, tanqidiy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam beradi. Bu
jarayonda sabr-toqat va doimiy rag‘batlantirish muhim ahamiyatga ega.[3]
Texnologiyalarni ta’lim jarayoniga joriy etish ham tanqidiy fikrlashni rivojlantirishda samarali
vosita hisoblanadi. Interaktiv darsliklar, o‘yinlar, multimedia vositalari o‘quvchilarning diqqatini
jalb qiladi, ularni faol o‘rganishga undaydi. Masalan, interaktiv savollar, muammoli vaziyatlarni
yechish uchun mo‘ljallangan o‘yinlar o‘quvchilarning fikrlash jarayonini rag‘batlantiradi. Shu
bilan birga, internet va elektron resurslardan foydalanish o‘quvchilarga turli manbalarni
solishtirish, ma’lumotlarni baholash imkonini beradi. Bu esa ularning tanqidiy fikrlash
ko‘nikmalarini yanada mustahkamlaydi. Ota-onalarning ta’lim jarayonidagi roli ham tanqidiy
fikrlashni rivojlantirishda katta ahamiyatga ega. Uyda bolalar bilan muloqot qilish, ularning
savollariga javob berish, turli vaziyatlarda fikr almashish, mantiqiy o‘yinlar o‘ynash ota-
onalarning faol ishtirokini ta’minlaydi. Ota-onalar bolalarni mustaqil fikrlashga
rag‘batlantirishlari, ularni yangi narsalarni o‘rganishga undashlari lozim. Shu tariqa, uy
sharoitida ham tanqidiy fikrlash ko‘nikmalari rivojlanadi va mustahkamlanadi. Ta’lim jarayonida
har bir o‘quvchining individual xususiyatlarini hisobga olish zarur. Har bir bola o‘ziga xos
o‘rganish uslubiga ega, ularning qiziqishlari va qobiliyatlari turlicha bo‘ladi. Shu sababli,
o‘qituvchilar differensial yondashuvni qo‘llashlari kerak. Bu o‘quvchilarning o‘z imkoniyatlari
doirasida rivojlanishiga yordam beradi va ularning o‘z-o‘zini anglash ko‘nikmalarini oshiradi.
Differensial yondashuv o‘quvchilarning o‘ziga ishonchini mustahkamlashga ham xizmat
qiladi.[4]
Tanqidiy fikrlashni rivojlantirishda muntazam mashqlar va faoliyatlar tashkil etish muhimdir.
O‘quvchilarga muntazam ravishda turli topshiriqlar berish, muammoli vaziyatlarni yechish,
guruhda ishlash imkoniyatini yaratish kerak. Bu jarayon davomida o‘quvchilar o‘z fikrlarini
asoslash, boshqalar fikrini tinglash va bahslashish ko‘nikmalarini rivojlantiradilar. Shu bilan
birga, o‘quvchilar o‘z xatolaridan o‘rganishni, yangi yondashuvlarni qabul qilishni
o‘rganadilar.[5]
Xulosa:
Xulosa qilib aytganda, boshlang‘ich sinf oʻquvchilarini tanqidiy fikrlashga o‘rgatish — bu
murakkab, ammo juda zarur va muhim jarayon. Bu jarayon nafaqat o‘quvchilarning bilim olish
ko‘nikmalarini oshiradi, balki ularning mustaqil fikrlash, muammolarni hal qilish va qaror qabul
qilish qobiliyatlarini shakllantiradi. Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish uchun o‘quvchilarning
qiziqishlarini uyg‘otish, muammoli vaziyatlarni yaratish, badiiy adabiyotlardan foydalanish, turli
metod va texnologiyalarni qo‘llash, ota-onalar bilan hamkorlik qilish zarur. Shu tarzda
o‘quvchilar nafaqat bilim egallaydilar, balki ularni ongli ravishda tahlil qilib, hayotda
muvaffaqiyatga erishishlari uchun zarur bo‘lgan tafakkur ko‘nikmalarini rivojlantiradilar.
Tanqidiy fikrlashga ega bo‘lgan shaxslar jamiyatda faol, ijodiy va mas’uliyatli fuqarolar sifatida
yetishib chiqadilar. Shuning uchun boshlang‘ich sinfda tanqidiy fikrlashni rivojlantirish
ta’limning ajralmas qismi bo‘lishi lozim va bu jarayon doimiy ravishda takomillashtirib borilishi
kerak.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 8, issue2, Iyul 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
399
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Xodjayeva, F.O. "Oʻquvchilarni tanqidiy fikrlashga oʻrgatish va uning muhim jihatlari" –
“Zamonaviy ta’lim” ilmiy-amaliy ommabop jurnali, 2017.
2. Uzoqboyeva, S.O. "Boshlangʻich sinf oʻquvchilarini tanqidiy fikrlashga oʻrgatishga maxsus
tayyorlash zaruriyati" – Namangan davlat pedagogika instituti, 2018.
3. Qodirov, R.K. "Boshlangʻich sinf oʻquvchilarida tanqidiy fikrlashni rivojlantirish metodikasi"
– Toshkent, 2019.
4. Abdullayeva, K.N. "Boshlangʻich sinf o‘quvchilarida tanqidiy fikrlashni shakllantirish
texnologiyasi" – Pedagogika ilmiy jurnali, 2020.
5. WWW.ZIYONET.UZ
6. Islomova, D.T. "Tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirishda interaktiv usullar" –
Toshkent, 2021.
7. Karimova, N.M. "Boshlang‘ich sinf oʻquvchilarini tanqidiy fikrlashga oʻrgatishda zamonaviy
pedagogik yondashuvlar" – Samarqand, 2022.
