ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI
IYUL
ANDIJON,2025
69
BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARIDA MULOQOT KO‘NIKMALARINI
SHAKLLANTIRISHDA O‘QITUVCHINING ROLI
Qurboniyozova Mardona Fayzulla qizi
Termiz iqtisodiyot va servis Universiteti
Ijtimoiy gumanitar fanlar fakulteti
Boshlang'ich ta'lim yo'nalishi talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida muloqot ko‘nikmalarini
rivojlantirish masalasi yoritilgan. Xususan, o‘qituvchi nutqiy faollikni rag‘batlantiruvchi
interaktiv usullar, guruhli mashg‘ulotlar, rolli o‘yinlar va kommunikativ vazifalardan qanday
foydalanishi haqida fikr yuritiladi. O‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini shakllantirish,
tinglay olish va fikr almashish madaniyatini o‘rgatish orqali ularning shaxsiy rivojlanishiga
erishish yo‘llari tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
muloqot ko‘nikmalari, boshlang‘ich ta’lim, og‘zaki nutq, o‘qituvchi, interaktiv
metodlar, rolli o‘yinlar, guruhli ish.
Boshlang‘ich ta’lim inson shaxsining asosiy jihatlari shakllanadigan bosqich bo‘lib, bu davrda
faqat akademik bilim emas, balki shaxslararo muloqot, ijtimoiylashuv, nutq madaniyati kabi
hayotiy ko‘nikmalar ham rivojlanishi lozim. Muloqot ko‘nikmalari – bu bolaning atrofdagilar
bilan samarali aloqa o‘rnatish, o‘z fikrini ifodalash, boshqalarni tinglash va ularga moslashish
qobiliyatidir.
Afsuski, ba’zida dars jarayoni faqat o‘qituvchining monologiga aylanishi, o‘quvchilar esa
passiv eshituvchilarga aylanib qolishi mumkin. Bunday yondashuv muloqot faolligini
cheklaydi. Shu bois, darsni tashkil etishda o‘quvchilarni faol suhbatdosh, fikr almashuvchi va
bahs ishtirokchisi sifatida shakllantirish juda muhim.
O‘qituvchining asosiy vazifalari:
1.
Erkin fikr bildirish muhitini yaratish. O‘quvchilar har qanday savolga javob berishda
xato qilishdan cho‘chimaydigan, o‘z fikrini erkin ayta oladigan muhit bo‘lishi kerak. Bu ijobiy
muloqotning asosi.
2.
Og‘zaki va yozma nutqni rivojlantirish. Hikoya qilish, og‘zaki izoh berish, matn yozish,
hisobot tuzish kabi topshiriqlar orqali o‘quvchining fikrni izchil ifodalash qobiliyati rivojlanadi.
3.
Savol-javob va fikr almashish faoliyatlari. Har darsda savol berish, fikr so‘rash,
muhokama qilish imkoniyatlari yaratilishi o‘quvchilar nutqini rivojlantiradi.
4.
Rolli o‘yinlar va sahnalashtirish. Ma'lum ssenariy asosida kichik sahna ko‘rinishlarini
ijro etish o‘quvchilarda emotsional ifoda, muloqot va nutqiy o‘zini tutish ko‘nikmalarini
shakllantiradi.
5.
Jamoaviy topshiriqlar. Guruhli ishlarda o‘quvchilar fikr almashadi, kelishadi, bir-biriga
izoh beradi. Bu esa tabiiy muloqot muhiti yaratadi.
6.
Kommunikativ mashqlar. “Intervyu olish”, “Savol-zanjir”, “Qanday o‘ylaysan?” kabi
mashqlar orqali bolalar do‘stona muloqotga o‘rganadi.
Pedagogik strategiyalar:
ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI
IYUL
ANDIJON,2025
70
O‘qituvchi o‘quvchilarga savollar berishda ochiq, tahlilga asoslangan yondashuvni
tanlaydi.
Nutqni boyituvchi so‘z va iboralar doirasini muntazam kengaytiradi.
Baholashda faqat javobning to‘g‘riligi emas, balki fikrni ifoda qilish uslubi, dalillash
qobiliyati ham e’tiborga olinadi.
O‘quvchilarning muloqot faoliyati ko‘p jihatdan o‘zini qanday his qilishiga bog‘liq.
O‘qituvchining iliq munosabati, do‘stona muhit, o‘quvchilarning bir-birini hurmat qilishi
muloqot madaniyatini shakllantiradi. Shu sababli o‘qituvchi darsda emotsional barqarorlikni
ta’minlashi kerak.
Tajriba va kuzatishlar shuni ko‘rsatadiki, muloqotga faol jalb qilingan o‘quvchilar quyidagi
ko‘nikmalarga ega bo‘ladi:
Fikrni izchil ifodalash;
Boshqalarning fikrini tinglab, tushunish;
Tushunarli savollar berish;
Nutqiy faoliyatda qatnashishdan tortinmaslik;
Guruhda ishlashga layoqatlilik.
Boshlang‘ich ta’limda muloqot ko‘nikmalarini shakllantirish – bu o‘quvchining butun ta’lim
jarayonida va kelajak hayotida muvaffaqiyatli bo‘lishining asosidir. O‘qituvchi muloqotni
faollashtiruvchi metodlarni qo‘llagan taqdirdagina bolada o‘z fikrini ifodalash, eshitish,
tushunish va hurmat qilish madaniyati rivojlanadi. Bu esa o‘z navbatida, dars sifatini oshiradi,
o‘quvchilarda ishonch va ijodiy faollik uyg‘otadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Mavlonova R.X. Nutqni rivojlantirish metodikasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2021.
2.
Hasanboyeva O.B. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida kommunikativ kompetensiyani
shakllantirish. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2020.
3.
Abdullaeva D.M. Boshlang‘ich ta’lim metodikasi. – Toshkent: “Fan va texnologiya”,
2020.
4.
Vygotsky L.S. Tafakkur va nutq. – Moskva: Prosveshchenie, 2003.
5.
Woolfolk, A. Educational Psychology (13th Ed.). – Pearson, 2013.
6.
Harmer, J. The Practice of English Language Teaching. – Pearson, 2015.
7.
OECD. Developing Students’ Social and Emotional Skills. – OECD Publishing, 2021.
8.
Brookhart, S.M. Teaching Students to Communicate Effectively. – ASCD, 2012.
