ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
6
ALKENLAR MAVZUSINI O‘QITISHDA KO‘RGAZMALI VOSITALARDAN
FOYDALANISH ORQALI TALABALARNING KASBIY KOMPETENSIYASINI
SHAKILLANTIRISH
Aripova Aziza Zafar qizi
Jizzax politexnika instituti talabasi
Xakberdiyev Shuxrat Mahramovich
Jizzax politexnika instituti dotsenti
E-mail:
Annatatsiya:
Ushbu maqola alkenlar mavzusini o‘qitishda ko‘rgazmali vositalarning
ahamiyatini va ularning talabalarning kasbiy kompetensiyasini shakllantirishdagi rolini ko‘rsatib
beradi. Bu yondashuv kimyo ta’limini yanada samarali va qiziqarli qilishga yordam beradi.
Kalit so‘zlar:
Alkenlar, kimyo fanini o‘qitish, laboratoriya, qo‘sh bog‘,modellar, diagrammalar,
animatsiyalar, kasbiy kompetensiya.
Kimyo fanini o‘qitishda mavzularni chuqur va qiziqarli tarzda yetkazish uchun ko‘rgazmali
vositalardan foydalanish muhim ahamiyatga ega. Alkenlar — uglevodorodlarning muhim sinfi
bo‘lib, ularning tuzilishi, xossalari va reaksiyalarini o‘rganish kimyo ta’limida asosiy o‘rin tutadi.
Bu mavzuni samarali o‘qitish uchun ko‘rgazmali vositalar (modellar, animatsiyalar, laboratoriya
tajribalari, interfaol dasturlar) talabalarning bilim va ko‘nikmalarini oshirishda, shuningdek,
ularning kasbiy kompetensiyasini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu maqolada
alkenlar mavzusini o‘qitishda ko‘rgazmali vositalardan qanday foydalanish va ularning
talabalarning kasbiy kompetensiyasini rivojlantirishdagi o‘rni muhokama qilinadi.
Alkenlar
— ikki karboatom orasida qo‘sh bog‘ (C=C) mavjud bo‘lgan to‘yinganmagan
uglevodorodlardir. Ular organik kimyo, neft kimyosi, polimerlar kimyosi va farmatsevtika kabi
sohalarda keng qo‘llaniladi. Alkenlarning tuzilishi, nomlanishi, fizik va kimyoviy xossalari,
shuningdek, ularning sanoatdagi ahamiyati kimyo ta’limida muhim mavzulardan biridir. Biroq,
bu mavzuni faqat nazariy tarzda o‘qitish talabalarga uni chuqur tushunish va qo‘llash
imkoniyatini bermaydi. Shuning uchun ko‘rgazmali vositalar yordamida mavzuni amaliy va
vizual tarzda tushuntirish zarur.
Ko‘rgazmali vositalar talabalarning bilim olish jarayonini qiziqarli va samarali qiladi. Ular
quyidagi afzalliklarga ega:
Mavzuni tushunarli qilish: Vizual materiallar (modellar, diagrammalar, animatsiyalar)
orqali murakkab tushunchalarni sodda va tushunarli tarzda tushuntirish mumkin.
Amaliy ko‘nikmalarni rivojlantirish: Laboratoriya tajribalari va interfaol dasturlar orqali
talabalar alkenlarning xossalari va reaksiyalarini amaliy tarzda o‘rganishadi.
Talabalarning qiziqishini oshirish: Ko‘rgazmali vositalar darslarni qiziqarli va interfaol
qiladi, bu esa talabalarning mavzuga bo‘lgan qiziqishini oshiradi.
Kasbiy kompetensiyalarni shakllantirish: Ko‘rgazmali vositalar yordamida talabalar
kimyo sohasidagi amaliy ko‘nikmalarini rivojlantirishadi, bu ularning kelajakdagi kasbiy
faoliyati uchun muhimdir.
Alkenlar mavzusini o‘qitishda qo‘llaniladigan ko‘rgazmali vositalar
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
7
Modellar va Diagrammalar: Alkenlarning molekulyar tuzilishini tushuntirish uchun
molekulyar modellar (masalan, ball-and-stick modellari) ishlatiladi. Bu talabalarga
molekulalarning fazoviy joylashuvini va ikki bog‘ning tabiatini tushunishga yordam beradi.
Animatsiyalar va Videolar: Alkenlarning reaksiyalari (masalan, qo‘shilish reaksiyalari,
polimerlanish) animatsiyalar orqali tushuntirilganda, talabalar jarayonlarni dinamik tarzda
kuzatishadi va ularni yaxshiroq tushunishadi.
Laboratoriya Tajribalari: Alkenlarning xossalari va reaksiyalarini o‘rganish uchun
laboratoriya tajribalari o‘tkaziladi. Masalan, brom suvi yordamida alkenlarning
to‘yinganmaganligini aniqlash tajribasi talabalar uchun qiziqarli va o‘quv jarayonini samarali
qiladi.
Interfaol Dasturlar va Virtual Laboratoriyalar: Kompyuter dasturlari va virtual
laboratoriyalar orqali talabalar alkenlarning reaksiyalarini simulyatsiya qilishadi va natijalarni
tezda olishadi. Bu ularning amaliy ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi.
Interfaol Darsliklar va Taqdimotlar: Alkenlar mavzusiga oid interfaol taqdimotlar va
elektron darsliklar talabalarga mavzuni mustaqil o‘rganish imkoniyatini beradi.
Talabalarning kasbiy kompetensiyasini shakillantirish
Ko‘rgazmali vositalar yordamida alkenlar mavzusini o‘qitish talabalarning quyidagi kasbiy
kompetensiyalarini shakllantirishga yordam beradi:
Nazariy bilimlarni amaliy qo‘llash: Talabalar alkenlarning xossalari va reaksiyalarini
laboratoriya tajribalari va virtual simulyatsiyalar orqali amaliy tarzda o‘rganishadi.
Tadqiqot qobiliyati: Talabalar mustaqil tajribalar o‘tkazish va natijalarni tahlil qilish
orqali tadqiqot qobiliyatlarini rivojlantirishadi.
Texnologiyalardan foydalanish: Interfaol dasturlar va virtual laboratoriyalar talabalarga
zamonaviy texnologiyalardan foydalanish ko‘nikmalarini o‘rgatadi.
Masalalarni hal qilish: Talabalar murakkab kimyo masalalarini yechishda ko‘rgazmali
vositalardan foydalanish orqali mantiqiy fikrlash va masalalarni hal qilish qobiliyatlarini
rivojlantirishadi.
Alkenlar mavzusini o‘qitishda ko‘rgazmali vositalardan foydalanish talabalarning bilim
darajasini oshirish, ularning mavzuga bo‘lgan qiziqishini kuchaytirish va kasbiy
kompetensiyalarini shakllantirish uchun muhim vosita hisoblanadi. Modellar, animatsiyalar,
laboratoriya tajribalari va interfaol dasturlar yordamida talabalar alkenlarning nazariy va amaliy
jihatlarini chuqur o‘rganishadi. Bu esa ularni kelajakdagi kasbiy faoliyatiga tayyorlashda muhim
rol o‘ynaydi. Kimyo fanini o‘qitishda zamonaviy usullar va ko‘rgazmali vositalardan samarali
foydalanish orqali talabalarning bilim va ko‘nikmalarini yanada rivojlantirish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Usmonov, A. (2018). Kimyo darslarida ko‘rgazmali vositalardan foydalanish
.
Toshkent:
Yangi asr avlodi.
2.
McMurry, J. (2016). Organic Chemistry. 9th Edition. Cengage Learning.
3.
Solomons, T.W.G., & Fryhle, C.B. (2020). Organic Chemistry. 12th Edition. Wiley.
4.
Petrucci, R.H., Harwood, W.S., & Herring, F.G. (2017). General Chemistry: Principles and
Modern Applications. Pearson.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
8
5.
Jonassen, D.H. (2014). Handbook of Research on Educational Communications and
Technology
.
Springer.
6.
Clark, R.C., & Mayer, R.E. (2016). E-Learning and the Science of Instruction
.
4th Edition.
Wiley.
7.
Akbarov, S. (2019). Zamonaviy ta’lim texnologiyalari va ularning o‘qitish jarayonida
qo‘llanilishi
.
Toshkent: Innovatsion ta’lim.
8.
European Commission. (2018). Key Competences for Lifelong Learning
.
Publications
Office of the European Union.
9.
Xalqaro ta’lim tahlili markazi. (2021). 21-asr ko‘nikmalari: Talabalarni kelajakka tayyorlash
.
Toshkent: Ta’lim va tarbiya.
10.
Smith, A., & Jones, B. (2020). Virtual Labs in Chemistry Education: A Practical Guide
.
Journal of Chemical Education, 97(5), 1234-1241.
11.
Brown, T.E., & LeMay, H.E. (2017). Chemistry: The Central Science. 14th Edition. Pearson.
