ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
3
ALKANLAR MAVZUSINI O‘QITISHDA GRAFIK ORGANIZERLARDAN
FOYDALANISH
Marqaboyeva Dilnoza Muxammad qizi
Jizzax politexnika instituti talabasi
Xakberdiyev Shuxrat Mahramovich
Jizzax politexnika instituti dotsenti
E-mail:
Annatatsiya:
Ushbu maqola orqali alkanlar mavzusini o‘qitishda grafik organizerlardan qanday
foydalanish mumkinligi va ushbu usullarning samaradorligi haqida umumiy tasavvur hosil qilish
mumkin. Grafik organizerlar o‘quvchilarning bilimlarni tizimlashtirish, vizual tarzda ifodalash
va mavzuni chuqurroq tushunish qobiliyatini oshirishga yordam beradi.
Kalit so‘zlar:
Kimyo fani, zamonaviy, pedagogik usullar, grafik organizerlar, klaster, venn
diagrammasi, alkanlar, uglevodorodlar, o‘qitish.
Kimyo fanini o‘qitishda zamonaviy pedagogik usullardan foydalanish o‘quvchilarning bilim
darajasini oshirish va ularning faniga bo‘lgan qiziqishini kuchaytirish uchun muhim ahamiyatga
ega. Grafik organizerlar – bu mavzuni vizual tarzda ifodalash, bilimlarni tizimlashtirish va
o‘quvchilarning mavzuni yaxshiroq tushunishiga yordam berish uchun ishlatiladigan usullardir.
Ushbu maqolada alkanlar mavzusini o‘qitishda grafik organizerlardan qanday foydalanish
mumkinligi va ushbu usullarning samaradorligi haqida fikr yuritiladi.
Grafik organizerlar – bu mavzuni vizual tarzda ifodalash, bilimlarni tizimlashtirish va ular
o‘rtasidagi bog‘lanishlarni aniqlash uchun ishlatiladigan diagrammalar, jadvallar va chizmalardir.
Grafik organizerlar o‘quvchilarga mavzuni yanada aniq va tushunarli tarzda tushunishga yordam
beradi. Ular o‘quv jarayonida quyidagi vazifalarni bajaradi:
1.
Bilimlarni tizimlashtirish
: Grafik organizerlar orqali o‘quvchilar bilimlarni tizimli
ravishda guruhlash va ular o‘rtasidagi bog‘lanishlarni aniqlash qobiliyatini rivojlantirishadi.
2.
Vizual tushuncha
: Grafik organizerlar mavzuni vizual tarzda ifodalash imkoniyatini
beradi, bu esa o‘quvchilarning tushunchalarini yanada aniqroq qiladi.
3.
Mustaqil fikrlash
: Grafik organizerlar yaratish jarayoni o‘quvchilarni mustaqil fikrlash
va mavzuni o‘zlarining uslubida tahlil qilishga undaydi.
Alkanlar mavzusini o‘qitishda grafik organizerlardan foydalanish usullari
Alkanlar – bu uglevodorodlarning eng oddiy va muhim sinfi bo‘lib, ularning umumiy formulasi
C
n
H
2n+2
. Alkanlar mavzusini o‘qitishda quyidagi grafik organizerlardan foydalanish mumkin:
1.
Klaster diagrammasi
2.
Venn diagrammasi
3.
Jadval shakli
4.
Zanjirli diagrammalar
1. Klaster diagrammasi
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
4
Klaster diagrammasi – bu mavzuni markaziy g‘oya atrofida to‘plam shaklida tashkil etish usuli.
Alkanlar mavzusida klaster diagrammasini quyidagicha tuzish mumkin:
Markaziy g‘oya: "Alkanlar"
Ikkinchi darajali g‘oyalar:
Tuzilishi
Fizik xossalari
Kimyoviy xossalari
Nomenklaturasi
2. Venn diagrammasi
Venn diagrammasi – bu ikki yoki undan ortiq tushunchalarni solishtirish va ularning umumiy
jihatlarini aniqlash uchun ishlatiladigan diagramma. Alkanlar va boshqa uglevodorodlar
(masalan, alkenlar va alkinlar) o‘rtasidagi farqlarni solishtirish uchun Venn diagrammasidan
foydalanish mumkin.
3. Jadval shakli
Jadval shakli – bu mavzuni tizimli ravishda taqdim etish uchun ishlatiladigan usul. Alkanlar
mavzusida jadval shaklini quyidagicha tuzish mumkin:
№
Alkan nomi Molekula formulasi
Gibridlanishi Agregat holati Radikali
1
Metan
CH
4
sp
3
gaz
CH
3
-
2
Etan
C
2
H
6
sp
3
gaz
C
2
H
5
-
3
Propan
C
3
H
8
sp
3
gaz
C
3
H
7
-
4
Butan
C
4
H
10
sp
3
gaz
C
4
H
9
-
4. Zanjirli diagrammalar
Zanjirli diagrammalar – bu mavzuni ketma-ketlikda ifodalash uchun ishlatiladigan usul.
Alkanlarning sintezi va parchalanish reaksiyalarini tushuntirishda zanjirli diagrammalardan
foydalanish mumkin.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
5
Grafik organizerlarning samaradorligi
1.
O‘quvchilarning qiziqishini oshirish
: Grafik organizerlar o‘quvchilarni mavzuga jalb
qilish va ularning qiziqishini oshirishga yordam beradi. Vizual elementlar orqali mavzuni yanada
qiziqarli qilish mumkin.
2.
Bilimlarni mustahkamlash
: Grafik organizerlar yordamida o‘quvchilar bilimlarni
tizimli ravishda mustahkamlash va ularni uzoq muddatli xotiraga joylashtirish imkoniyatiga ega
bo‘lishadi.
3.
Mavzuni chuqurroq tushunish
: Grafik organizerlar o‘quvchilarga mavzuni chuqurroq
tahlil qilish va uning turli jihatlarini o‘rganish imkonini beradi.
4.
Ijodiy fikrlashni rivojlantirish
: Grafik organizerlar yaratish jarayoni o‘quvchilarning
ijodiy fikrlash qobiliyatini oshirishga yordam beradi.
Alkanlar mavzusini o‘qitishda grafik organizerlardan foydalanish – bu o‘quvchilarning bilim
darajasini oshirish, ularning mavzuni chuqurroq tushunishiga yordam berish va ularning ijodiy
fikrlash qobiliyatini rivojlantirishning samarali usuli. Grafik organizerlar orqali o‘quvchilar
nafaqat bilimlarni tizimlashtirish, balki ularni vizual tarzda ifodalash qobiliyatini ham oshirishadi.
Bu usulni kimyo fanida qo‘llash orqali o‘quv jarayonini yanada samarali va qiziqarli qilish
mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Novak, J. D., & Gowin, D. B. (1984). Learning How to Learn. Cambridge University Press.
2.
Buzan, T. (2002). How to Mind Map. Thorsons.
3.
Jonassen, D. H. (2000). Computers as Mindtools for Schools. Prentice Hall.
4.
Бўрибоев, А. А., & Хакбердиев, Ш. М. (2022). Олий таълим муассасаларида
кимёвий лаборатория машғулотларини такомиллаштиришнинг ўрни.
Science and
Education
,
3
(3), 352-355.
5.
Boʼriboev, А. А., & Xakberdiyev, S. M. (2022). Kimyo fanini o’qitishda individual va
differentsial yondashuv.
Science and Education
,
3
(3), 348-351.
6. Aziz Abdumannonovich Boriboev, & Shukhrat Makhramovich Khakberdiyev. (2022).
Technologies of cooperation education in student independent work.
JournalNX - A
Multidisciplinary Peer Reviewed Journal
,
8
(9), 50–54. https://doi.org/10.17605/OSF.IO/G4RHV
