ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
145
BOLA ASRAB OLISHNING SHAR’IY VA HUQUQIY ASOSLARI
Turdiyev Xidayatulloh Abdulatibdjanovich
O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasi
“Islomshunoslik” ta’lim yo‘nalishi talabasi
+998 90 525 68 21
Annotatsiya:
Shar’iy jihatdan bola asrab olishda nasabni himoya qilish va bola haqidagi
hukmlar, shuningdek, asrab oluvchi ota-onaning huquqiy majburiyatlari o‘rganiladi. Maqola,
islomiy huquqda bola asrab olishning muhim tamoyillarini, jumladan, asrab olishning shaxsiy
huquq va nasab nuqtai nazaridan ko‘rsatilgan cheklovlarni yoritadi. Shuningdek, maqolada
islomning huquqiy tizimida bola asrab olishning o‘rni va zamonaviy huquqiy tizimlar bilan
solishtirish ham keltiriladi.
Kalit so‘zlar:
Shar’iy, huquqiy masalalar, huquqiy tizim, prinsip, shaxsiy, moddiy va psixologik
jihatlar, nikoh.
Bola asrab olish — bu o‘z biologik ota-onasidan ajralgan yoki ulardan mahrum bo‘lgan bolaga
qarash, uni tarbiyalash va unga ota-onalik mas’uliyatini olish jarayonidir. Bu masala ko‘plab
dinlarda, shu jumladan, islomda ham o‘ziga xos tartib va qoidalar asosida yoritiladi. Islomda
bola asrab olishning shar’iy asoslari juda muhim bo‘lib, bu jarayonning ahamiyati nafaqat bolaga,
balki jamiyat va insoniyat farovonligiga ham ta’sir qiladi.
Islomda bola asrab olishning shar’iy jihatlari juda aniq belgilangan. Bola asrab olishda, asrab
olishning shartlari, usullari va bola bilan bog‘liq huquqiy masalalar alohida ahamiyatga ega.
Islomda bola asrab olish, avvalo, bolaning nasabini (avlodini) himoya qilishga qaratilgan bo‘lib,
uning biografiyasi va huquqlarini buzmasdan amalga oshirilishi kerak. Shu sababli, bola asrab
olishda bir qator diniy qoidalar va ahkomlar mavjud, masalan, asrab oluvchi ota-onaning o‘zaro
qarorlar va bola bilan aloqalarining qoidalari.
Shar’iy jihatlarni hisobga olish bilan birga, zamonaviy huquqiy tizimlarda ham bola asrab olish
jarayoni tartibga solinadi. Har bir mamlakatda bola asrab olishning huquqiy asoslari o‘ziga
xosdir, ammo umumiy ravishda bola asrab olish, uning huquqlari va manfaatlarini himoya
qilishga qaratilgan qoidalarga asoslanadi. Shuningdek, zamonaviy huquqiy tizimda bola asrab
olishda adolat, bola huquqlari va uning kelajagi uchun mas’uliyatli yondashuvlar muhim o‘rin
tutadi.
Ushbu maqolada bola asrab olishning shar’iy va huquqiy asoslari, ularning jamiyatdagi o‘rni,
tarbiyaviy va huquqiy ta'sirini tahlil qilishga harakat qilinadi. Shuningdek, bola asrab olishning
zamonaviy huquqiy tizimlar bilan qanday uyg‘unlashganligi, shar’iy va huquqiy jihatlar
o‘rtasidagi bog‘liqliklar ham o‘rganiladi. Bu maqola bola asrab olishning diniy va huquqiy
jihatlarini chuqurroq tushunishga yordam beradi va bu masalani zamonaviy jamiyatda qanday
qo‘llash kerakligi haqida foydali ma’lumotlar taqdim etadi.
Islomda bola asrab olishda, avvalo, nasabni (avlodni) himoya qilish tamoyili muhimdir. Bola,
asrab olingan bo‘lsa ham, biologik ota-onasidan ajralgan deb hisoblanmaydi. Islomda nasabni
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
146
himoya qilish – bu juda qimmatli prinsip bo‘lib, bola asrab oluvchi ota-onaning o‘zini asrab
olingan bolaning ota-ona sifatida tanitishi mumkin emas. Bola, asrab olingan oilada yashasa-da,
nasabni hisobga olishda uning haqiqiy ota-onalari bilan aloqalarini saqlab qolish kerak.
Islomda bola asrab olishda, bolaning huquqlari alohida e’tiborga olinadi. Asrab olish jarayonida
bola barcha huquqlariga ega bo‘lishi kerak. Bola, asrab olingan bo‘lsa ham, o‘z ota-onasidan
ajralganida, uning nasabi va mol-mulki bo‘yicha barcha huquqlari himoya qilinadi. Shuningdek,
asrab olingan bola, jamiyatda teng huquqlarga ega bo‘lishi kerak, bu esa uning tarbiyasi va
rivojlanishiga yordam beradi.
Asrab olishda ota-ona o‘z farzandiga qarash va uning tarbiyasi uchun mas’uliyatni o‘z
zimmasiga oladi. Islomda, asrab oluvchi ota-ona o‘z farzandiga mehr va muhabbat ko‘rsatish,
unga yaxshi ta'lim va tarbiya berish vazifasini o‘z zimmasiga oladi. Buning evaziga bola o‘z
huquqlarini himoya qilinishini kutishi mumkin.
Zamonaviy huquqiy tizimlar ham bola asrab olishni tartibga solish bo‘yicha o‘z qonunlarini
ishlab chiqgan. Hukumatlar, bola huquqlari va uning farovonligini ta’minlashni o‘z oldiga
maqsad qilib qo‘yadi. Quyidagi jihatlar huquqiy asoslarning ba’zilaridir:
Zamonaviy huquqiy tizimlarda bola asrab olish tartibi aniq belgilangan. Odatda, bola asrab olish
jarayonida bir nechta huquqiy va rasmiy bosqichlar mavjud. Bu jarayon, asrab olishni istagan
shaxslarning shaxsiy, moddiy va psixologik jihatlarini baholashni o‘z ichiga oladi. Shuningdek,
bolaning manfaatlari himoya qilinadi va ularning biologik ota-onalarining roziligi talab qilinadi.
Bola asrab oluvchi ota-ona va davlat o‘rtasidagi huquqiy majburiyatlar ham mavjud. Ota-ona
bola farovonligi uchun mas’uliyatni o‘z zimmasiga olishadi, shu bilan birga davlat asrab olish
jarayonining to‘g‘ri va qonuniy amalga oshirilishini nazorat qiladi. Bu jarayonda bola
manfaatlarini himoya qilish, shuningdek, uning huquqlarini amalga oshirishda davlatning roli
juda katta.
Zamonaviy huquqiy tizimlarda bola asrab olishda bolaning huquqlari alohida e'tiborga olinadi.
Bola, asrab olingan bo‘lsa ham, o‘z haq-huquqlaridan, shu jumladan, ta'lim olish, sog‘liqni
saqlash, va ijtimoiy himoya olish kabi huquqlardan foydalana oladi. Shuningdek, u barcha diniy,
milliy va etnik guruhlarga xos huquqlarga ega bo‘lishi kerak.
Shar’iy va huquqiy tizimlar o‘rtasidagi farqlarni tahlil qilish, bola asrab olishning amaliy
jihatlarini yaxshiroq tushunishga yordam beradi. Islomda asrab olishning maqsadi bolaning
nasabini himoya qilish va uning huquqlarini saqlab qolish bo‘lsa, zamonaviy huquqiy tizimda
asrab olish jarayoni odatda rasmiy va tartibga solingan huquqiy bosqichlar orqali amalga
oshiriladi. Shu bilan birga, ikkala tizimda ham bola huquqlarini himoya qilish, uning farovonligi
va jamiyatda teng huquqlarga ega bo‘lishiga alohida e'tibor qaratiladi.
Bola asrab olish masalasi, shuningdek, jamiyatda adolatni ta’minlash, inson huquqlarini himoya
qilish va o‘z farzandini asrab olishning mas’uliyatini o‘z zimmasiga olishda muhim ahamiyatga
ega. Islomiy va huquqiy tizimlar bu jarayonda muayyan prinsiplar asosida yondashgan bo‘lsa-da,
ularning har biri bolaning farovonligi va huquqlari uchun umumiy maqsadni ko‘zlaydi.
Bola asrab olishning shar’iy va huquqiy asoslari jamiyatda muhim o‘rin tutadi. Islomda bola
asrab olish, nasabni himoya qilish va bolaning huquqlarini himoya qilishga qaratilgan bo‘lsa,
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
147
zamonaviy huquqiy tizimlarda bu jarayon yanada tartibga solingan va bolaning manfaatlari
asosida amalga oshiriladi. Har ikki tizimda ham bola farovonligini ta’minlash, uning huquqlarini
hurmat qilish va adolatli munosabatni ta’minlash muhim ahamiyatga ega.
Bola asrab olish — bu insoniyat uchun dolzarb va muhim masala bo‘lib, u har ikki, ya’ni shar’iy
va huquqiy nuqtai nazarlardan ham ko‘rib chiqilishi lozim. Islomda bola asrab olishning shar’iy
jihatlari juda aniq belgilangan bo‘lib, asosiy prinsiplardan biri bolaning nasabini himoya qilishdir.
Islomda asrab olingan bola o‘zining haqiqiy ota-onasining nasabidan ajralmaydi, bu esa bola
asrab olishning diniy ahamiyatini va muhimligini belgilaydi. Shar’iy nuqtai nazardan, bola asrab
oluvchi ota-ona o‘z farzandiga o‘z nikohidan olingan bola sifatida emas, balki bir qarindosh
sifatida mehr-muhabbat ko‘rsatishi lozim va uning huquqlari hurmat qilinishi kerak.
Zamonaviy huquqiy tizimlar esa bola asrab olishni tartibga solishga yo‘naltirilgan bo‘lib, ular
bolaning manfaatlari, huquqlari va farovonligini ta'minlashga katta e’tibor qaratadi. Har bir
mamlakatda bola asrab olish jarayonining aniq huquqiy asoslari mavjud bo‘lib, ular asrab
olishning shaxsiy va ijtimoiy jihatlariga oid aniq me’yorlarni belgilaydi. Huquqiy tizimlarda,
bola asrab oluvchi ota-onaning mas’uliyatlari, asrab olingan bolaning huquqlari va uning
jamiyatdagi o‘rni haqida qat’iy qoidalar mavjud. Zamonaviy huquqiy tizimda, asrab olingan
bolaga teng huquqlar berish, uning har tomonlama rivojlanishi uchun barcha imkoniyatlarni
yaratish talab etiladi.
Shar’iy va huquqiy tizimlar o‘rtasidagi farqlarni tahlil qilish, bola asrab olishning maqsadini
to‘g‘ri tushunishga yordam beradi. Islomda bolaning nasabi himoya qilinishi kerak bo‘lsa,
huquqiy tizimlarda esa bolaning manfaatlari, huquqlari va rivojlanishi ta’minlanadi. Shu sababli,
bola asrab olishning shar’iy va huquqiy jihatlari o‘rtasida o‘zaro bog‘lanish va moslashuv
zarurati mavjud.
Bola asrab olish jarayonida diniy va huquqiy tamoyillarga sodiq qolgan holda, bolaning
huquqlari himoya qilinishi, uning farovonligini ta’minlashga qaratilgan birgalikda ishlash muhim
ahamiyatga ega. Islomiy va zamonaviy huquqiy nuqtai nazarlar o‘rtasidagi integratsiya, bola
asrab olishning adolatli va hamohang tarzda amalga oshirilishini ta’minlaydi, bu esa jamiyatda
bolalarning to‘liq rivojlanishini va ularning huquqlari himoya qilinishini kafolatlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Atayev M. Islomda bolalar huquqi. – Toshkent: O‘zbekiston nashriyoti, 2021.
2.
Alimov U. Go‘zal odob farzand iqboli. – Toshkent: Movarounnahr, 2013.
3.
. Rahimjonov D., Abduhalimov B., Qayumov A., Hasanov S. Ma’rifat – tinchlik asosi. –
Toshkent: Toshkent islom universiteti nashriyoti, 2007.
4.
Ubaydullayeva B. O‘zbeklarning yosh avlod tarbiyasi borasidagi an’analar va
zamonaviylik. – Toshkent: Yangi nashr, 2018.
5.
Usmonov I. Islomda sog‘lom bola tarbiyasi.. – Toshkent: Movarounnahr, 2014
