ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
139
STEFAN F.DEYLNING “THE GARDEN OF THE EIGHT
PARADISES”(SAKKIZ JANNATLAR BOGʻI)
ZAHIRIDDIN MUHAMMAD BOBUR VA BOBURIYLAR SALTANATI MADANIYATI
OʻRTA OSIYO, AFGʻONISTON VA HINDISTONDA(1483-1530) ASARI XORIJDA
YARATILGAN MUHIM MANBA
Ahmadjonov Alisher Akmaljon oʻgʻli
Bobur nomli xalqaro jamoat fondi yoshlar bo’limi a’zosi
+998 93 331 77 03
Nosirjonov Faxriddin Muxiddin o’g’li
Ilmiy rahbar:Respublika yosh olimlar kengashi a’zosi,
Bobur nomli xalqaro jamoat fondi yoshlar bo’limi rahbari
Annotatsiya:
Maqolada Stefan Fredrik Deylning “Sakkiz jannatlar bogʻi” asari va uning
manbaviy asoslari, Zahiriddin Muhammad Bobur va Bobururiylar saltanati, Oʻrta Osiyo,
Afgʻoniston va Hindiston madaniyati haqida maʼlumotlar berilgan.
Kalit soʻzlar:
Bobur, Temuriylar, Deyl, Afgʻoniston, Qobul, she’riyat, yurt, bog’, madaniyat,
tarixiy.
Muallifning kitob muqaddimasida takidlashicha koʻp yillar davomida ushbu loyihaga boʻlgan
ishtiyoqini baham koʻrgan koʻplab doʻstlari boʻlgan,Ulardan eng dastlabkilari orasida Carole J.
Dale ham bor, u markaziy Osiyo dashtlarida Boburning 500 yillik tugʻilgan kunini nishonlash
uchun ziyofat tashkil qilgan. Alam va Parvin Payind esa koʻp suhbatlar va kechki ovqatlar
davomida Uning Afgʻoniston madaniyati va oshxonasi haqidagi bilimlarini boyitishga yordam
berishgan. Beth Russell esa, ehtimol juda koʻp hollarda, Boburning hayoti va Markaziy Osiyo,
Afgʻoniston va Hindiston tarixining nozik jihatlari haqidagi munozaralarimga diqqat bilan quloq
solgan. Oʻzbekistonga soʻnggi safari davomida koʻplab oʻzbek doʻstlari va hamkasblari uni juda
mehribonlik bilan kutib olishdi va yordam berishdi. Ulardan Samarqand Davlat Universiteti
professori Shermatov Akram, Oliy Majlis deputati va Bobur nomli xalqaro jamoat fondi raisi
professor Zokirjon Mashrabov, Andijon. Tashqi iqtisodiy aloqalar Vazirligi vakili Kozimjon
Turdaliyev va Andijon Davlat Universiteti professori Sayfiddin Jalilovni aytib oʻtish mumkin.
Andijon Rivojlanish Markazidan Ted Elder ham Andijonda qolgan vaqtida unga yordam berish
uchun qoʻlidan kelgancha yordam bergan.Nihoyat, Oʻzbekiston Arxeologiya Instituti xodimi
Anarbayev Abdulhamid qadimgi Ahsi shahri joylashgan joydagi qazishmalar haqida tushuntirish
uchun vaqt ajratgan.
Deyl ushbu loyihani ijtimoiy fanlar boʻyicha ilmiy kengashning saxovatli granti bilan
boshlagak, bu esa menga Sovet Ittifoqi davridagi Oʻzbekistonga birinchi safarini amalga oshirish
imkonini berdi. Keyinchalik Vashingtondagi Vudro Vilson markazida bir yil davomida Bobur
sheʼriyatini oʻrganish imkoniyatiga ham ega boʻlgan, bu yerda Ümit Ganguly va Tapan
Raychaudhurining doʻstligi U uchun juda muhim edi. Princetondagi Ilgʻor Tadqiqotlar Instituti
stipendiyasi esa Unga qoʻlyozmaning bir necha boblarining dastlabki qismlarini yozish uchun
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
140
vaqt va yordam berdi. Institutda boʻlib oʻtgan Temuriylar seminari ushbu tarjimai hol uchun
baʼzi gʻoyalarni shakllantirishda ayniqsa qimmatli maydon boʻldi. Oʻzbekiston Davlat
Universitetining Gumanitar fanlar kolleji bir necha marta ilmiy taʼtil va ushbu jilddagi rasmlarni
nashr etishni qoʻllab-quvvatlovchi grant bilan Uni qoʻllab-quvvatlagan. Xaritalar Oʻzbekiston
Davlat Universitetidan Ron Mclean tomonidan chizilgan.
Deyl kitobning birinchi bobida Boburning shaxsiyati va hukmdorlik fe’l-atvori haqida so‘z
yuritadi. Mirzo Bobur oddiy bosqinchi emas, balki intellektual shaxs bo‘lgan. Uning shaxsiy
kundaliklari va "Boburnoma"dagi yozuvlari uning o‘z hayoti va atrof-muhitni sinchkovlik bilan
kuzatganini ko‘rsatadi.
Zahiriddin Muhammad Boburning hukmdor sifatidagi boshqaruv uslubini boshqa
tarixiy shaxslar bilan solishtiradi. U o‘zini Temuriylarning merosxo‘ri deb bilgan, biroq uning
hukmronligi Temuriylardan ko‘ra mo’g‘ullarga xos edi deydi muallif.
Mirzo Bobur Temuriylar sulolasining vakili sifatida yetishgan, ammo siyosiy
notinchliklar bu davrga kelib avj olgani, Temuriy davlatining kuchi pasayib borayotgani,
Samarqand uchun olib borilgan urushlar, Shayboniylar bilan bo‘lgan to‘qnashuvlar Mirzo
Boburning tug‘ilib o‘sgan yurtdan voz kechib ketishiga sabab bo‘ldi.
Temuriylarning inqirozi va Bobur mirzoning o‘z taxtini mustahkamlashga bo‘lgan
urinishlarini tahlil qiladi. Uning fikricha, Bobur mirzoning muvaffaqiyatsizliklari unga harbiy
tajriba va siyosiy masalalarni chuqur anglash imkonini bergan.
Zahiriddin Muhammad Bobur nafaqat hukmdor, madaniyatga qiziqqan shaxs hamda Shoir
edi. U fors adabiyoti, islomiy san’at va Markaziy Osiyo me’morchiligi bilan qiziqqan.
Deyl, Bobur mirzoning quyidagi jihatlarini o‘rganadi:
- She’riyat va adabiyotga muhabbati;
- Tabiat va bog‘lar haqidagi fikrlari;
- O‘z asarlarida madaniyat va san’atga bo‘lgan munosabati.
Muallif Bobur mirzoning shaxsiy yozuvlariga asoslanib, uning hukmdor sifatidagi emas, balki
ijodkor sifatidagi portretini chizadi. Bobur mirzo o‘zining siyosiy faoliyatida Qobulni muhim
strategik markazga aylantirgan. Va katta bogʻ qurdirgan. U bu yerda o‘z hokimiyatini
mustahkamlashga erishdi va Hindiston sari yurish qilish uchun tayyorgarlik ko‘rdi. U Qobulni
nafaqat harbiy markaz, balki madaniy rivojlanish maydoniga aylantirgan.
Zahiriddin Muhammad Boburning adabiy merosi uning hukmronligi kabi muhimdir.
“Boburnoma” asari nafaqat tarixiy manba, balki biografik va adabiy jihatdan ham qimmatli
asardir.
Deyl Bobur mirzoning adabiy ijodini tahlil qiladi. Uning fikricha, Bobur mirzo o‘z
davrining eng nozik didli yozuvchilaridan biri bo‘lib, uning she’rlari va nasriy matnlari realistik
tasvir va hissiy chuqurlikka ega.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
141
Bobur hazratlarining eng muhim siyosiy g‘alabasi 1526-yilda Panipat jangida Hindistonni
egallash bo‘ldi. Bu jang Boburiylar saltanatining boshlanishiga zamin yaratdi.
S.F.Deyl Bobur mirzoning Hindistondagi yurishlarini va uning harbiy strategiyalarini tahlil
qiladi. Bobur faqat jangovar mahorati bilan emas, balki diplomatik yo‘llar bilan ham
muvaffaqiyat qozonganini ko‘rsatadi.
Hindiston Bobur mirzo uchun begona yurt edi. U bu yerning iqlimi, odamlari va
madaniyatiga ko‘nikishda qiyinchiliklarga duch kelgan. Dale Boburning Hindistonga bo‘lgan
munosabatini chuqur tahlil qilib, uning o‘zini qanday his qilgani va yangi yurtda qanday
o‘zgarishlarni boshdan kechirganlarini mohirona ochib beradi.
Bobur mirzo Hindistonda kuchli davlat barpo etdi, biroq bu uning yuragida qolgan Markaziy
Osiyoga qaytish istagini yo‘q qilmadi. Deyl Bobur mirzoning ruhiy olamini ochib berishga
harakat qiladi. Bobur hazratlari Hindistonda hukmronlik qilar ekan, o‘zining tug‘ilib o‘sgan yurti
va Temuriylart merosidan ajralganini his qilib kelgan. Bu haqidagi ma’lumotlar asarlarida ham
aks etgan.
Deyl Boburning tarixiy o‘rnini belgilab, uni Temuriy uyg‘onish davrining muhim shaxsi sifatida
taqdim etadi. Bobur Markaziy Osiyo, Fors va Hindiston madaniyatlarini birlashtirgan hukmdor
sifatida tarixga kirgan.
Stephen F. Deylning “The Garden of the Eight Paradises” kitobi Zahiriddin Muhammad
Boburning shaxsiyati, madaniyati va siyosiy merosini yorituvchi fundamental asar hisoblanadi.
Muallif Bobur mirzoning faqat jangchi emas, balki ijodkor, madaniyat homiysi va ma’rifatparvar
shaxs bo‘lganini ta’kidlaydi.
S.F.Deyl o‘z tadqiqotida Zahiriddin Muhammad Boburning
siyosiy yurishlarini, adabiy merosini va madaniy yutuqlarini atroflicha tahlil qiladi. Bobur mirzo
ulkan imperiyaga asos solgan bo‘lsa-da, uning asl yuragi Markaziy Osiyo bilan bog‘liq bo‘lib
qolgan.
Shulardan xulosa qilish mumkinki Zahiriddin Muhammad Bobur hayotining ko‘p qirrali
tomonlari – siyosiy yurishlari, madaniy merosi, adabiy qobiliyati va shaxsiy kundaliklaridagi
hissiyotlar – uning tarixiy shaxs sifatida qanchalik betakror ekanligini ko‘rsatadi. “Sakkiz
jannatlar bog’i” asari va boshqa manbalar asosida olib borilgan tahlillar shuni isbotlaydiki,
Bobur mirzo nafaqat jangovar qahramon, balki ijodkor, madaniyat homiysi va ajoyib adabiyot
arbobi hamdir. Uning yaratilgan madaniy sintez, yangi imperiya modeli va ichki dunyosi keyingi
avlodlarga ilhom bag‘ishlaydi.
Muallif kitobni yozishda fors, arab, turk, hind, oʻzbek, fransuz, ingliz,
Mojar tillarida yozilgan manbalarga murojaat qilgan. Jumladan: Gábor Ágoston – “Usmonli
artilleriyasi va Yevropa harbiy texnologiyasi XV-XVII asrlarda” (1994).
Xoʻja Nizomiddin Ahmad– “Tabaqot-i Akbari” (1939).
Tarjima: “Tabaqot-i Akbari” – Akbarshoh davridagi tarixiy shaxslar va hodisalar haqida hikoya
qiluvchi asar.
Shahab Ahmed – “Oltinchi / XII asrda Buxorolik olimning dunyosi” (2000).
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
142
Tarjima: “Oltinchi / XII asrda Buxorolik olimning dunyosi” – Islom olimlarining mintaqaviy
anʼanalarini oʻrganishga bagʻishlangan maqola.
Ismail Aka– “Mirzo Shohrux va uning davri (1405-1447)” (1994).
Tarjima: “Mirzo Shohrux va uning davri (1405-1447)” – Temuriylar davridagi shaxs va uning
siyosiy faoliyati haqida kitob.
B.A. Akhmedov – “Oʻrta Osiyoning XV-XVII asrlar tarixiy-geografik adabiyoti” (1985).
Tarjima: “Oʻrta Osiyoning XV-XVII asrlar tarixiy-geografik adabiyoti” – Oʻrta Osiyo tarixiy
manbalarini oʻrganishga bagʻishlangan asar.
O.F. Akimushkin – “Sharqiy Chagʻatoy ulusi hukmdorlarining xronologiyasi” (1984).
Tarjima: “Sharqiy Chagʻatoy ulusi hukmdorlarining xronologiyasi” – Chagʻatoy ulusi
hukmdorlari haqidagi tadqiqot.
Muzaffar Alam – “Axloqiy normalar va Mo’gʻullar hukmronligi” (2000).
Tarjima: “Axloqiy normalar va Mo’gʻullar hukmronligi” – Mo’gʻullar davridagi maʼnaviy va
siyosiy qadriyatlar haqida maqola.
Rafi Ahmad Alavi – “Mugʻullar otliq qoʻshinlari haqida yangi maʼlumotlar” (1972).
Tarjima: “Mo’gʻullar otliq qoʻshinlari haqida yangi maʼlumotlar” – Mo’gʻullar harbiy tizimi
haqida tadqiqot.
Hamid Algar – “Darviysh” (1996).
*Tarjima*: “Darviysh” – Islom davridagi tasavvuf va darvishlik haqida maʼlumot.
Abul Fazl Allomiy – “Ayn-i Akbari” va “Akbarnoma” (1988, 1987).
Tarjima: “Ayn-i Akbari” va “Akbarnoma” – Akbarshoh davridagi tarix va maʼmuriy tizim
haqida asarlar.
Thomas T. Allsen – “Moʻgʻul imperiyasida savdo va almashinuv” (1997) va “Moʻgʻul
Yevrosiyasida madaniyat va zabt etish” (2001).
Alparslan, Ali, “Bobur tomonidan ixtiro qilingan “Bobur yozuvi” va uning yordamida yozilgan
Qur’on”, Turkiyat Mecmuasi 18 (1976), 161-66.
Amir Xusrav Dehlaviy, Hindiston Amir Xusrav koʻzida 1318 yilda*. R. Nath va Faiyaz
“Gwaliariy” tarjimasi (Jaipur, Hindiston: Tarixiy Tadqiqot va Hujjatlashtirish Dasturi, 1981).
Amir Xusrav Dehlaviy, Nuh Muhammad Vohid mirzo tomonidan ingliz tilida tahrir va kirish
soʻz bilan (London: Oxford University Press, 1949).
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
143
Amitai-Preiss, Reuven va Morgan, David O., Mongol imperiyasi va uning merosi
(Leiden: Brill, 1999).
Ansari, Zoe (tahrir), Amir Xusrav Dehlaviyning hayoti, davri va asarlari* (Dehli: Milliy Amir
Xusrav Jamiyati, nashr sanasi Asimov, M. S. va Bosworth, C. E.(tahrir), *Markaziy Osiyo
madaniyatlari tarixi (Parij UNESCO, 1998).
Asher, Catherine B. Mugʻullar Hindistonidagi meʼmorchilik (Kembrij: Kembrij universiteti
nashriyoti, 1992).
Asher, Catherine B., “Bobur va Temuriylarning charbaghdan foydalanishi va maʼnosi”*
*Environmental Design 9, 1-2 (1991), 146-55.
Ashrafyan, K. Z., “1370-yillardan 15-asr boshlarigacha Temur davridagi Markaziy Osiyo”* M. S.
Asimov va C. E. Bosworth (tahrir), *Markaziy Osiyo madaniyatlari tarixi* IV, 1 (Parij:
UNESCO, 1998), 319-45.
Avery, Peter (tahrir va tarjima) va Heath-Stubbs, John (tarjima), Umar Xayyomning ruboiylari*
(London va Nyu-York: Penguin Books, qayta nashr 1981).
Askeri, S. Hasan, Zayn Xonning “Tabaqot-i Boburiy”* (Dehli: Idara-i Adabiyat-i Dehli, 1982).
Ayalon, David, “Mamluqlarning ismlari, unvonlari va nisbalari”, Israel Oriental Studies 5 (1975),
189-232.
Avliyo, Nizomiddin, Qalb uchun axloq*, Bruce Lawrence (tahrir va tarjima) (Nyu-York: Paulist
Press, 1992).
Azimjonova, S. A.(tahrir), *Boburnoma* (Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi, 1958).
Azimjonova, S. A. “Zahiriddin Muhammad Boburning iqtisodiy qarashlari” Oʻzbekistonda
ijtimoiy-iqtisodiy fikr tarixidan (Toshkent: Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi nashriyoti,
1960), 81-113.
Azimjonova, S. A., Boburning Kobul va Hindistondagi davlati (Moskva: “Nauka”, 1977).
Azimjonova, S. A. ,Boburning Hindiston devoni (Toshkent: “Fan”, 1966).
Azimjonova, S. A. ,15-asrning ikkinchi yarmida Fargʻona tarixi* (Toshkent: “Nauka”, 1957).
Azimjonova, S. A., “Zahiriddin Muhammad Boburning “Mubayyin” asarida ifodalangan baʼzi
iqtisodiy qarashlari,” XXV Xalqaro Sharqshunoslar kongressi materiallari (Moskva: Sharq
adabiyoti, 1963), 203-08.
Bobojonov, Baxtiyor Miranmovich, “16-asrning birinchi yarmida Movarounnahrda
Naqshbandiya shayxlarining siyosiy faoliyati” (Toshkent: Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar
akademiyasi, 1996), 3-23.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
144
Bobojonov, Baxtiyor Miranmovich, Zahiriddin Muhammad Mirzo Bobur va Movarounnahrdagi
Naqshbandiya shayxlari,” Cahiers d’Asie Centrale* 1-2, Parij (1996), 220-226.
Boboyon, Ketrin, “Safaviylar sintezi: Qizilbosh islomidan imomiylik shiʼasigacha”, Eron
tadqiqotlari ʼ27, 1-4 (1994), 135-161.
Babinger, Franz, “Fatih Mehmet va uning davri, William Hickman (tahrir) va Ralph Mannheim
(tarjima) (Prinston: Bollingen, 1978).
Bobur, Zahiriddin Muhammad, Tanlangan asarlar* (Toshkent: Oʻzbekiston SSR Fanlar
akademiyasi, 1959).
Barnes, Jonathan, Aristotelga Kembrij qoʻllanmasi (Kembrij: Kembrij universiteti nashriyoti,
1996).
Yana koʻplab adabiyotlardan foydalanilgan. Ularni
“The Garden of Eight Paradisesʼʼ
kitobning 473-494 sahifalaridan topish mumkin. Ushbu asar tarix, madaniyat va adabiyotga
qiziquvchilar uchun ajoyib manba bo‘lib, Bobur mirzoning murakkab shaxsiyatini anglashga
yordam beradi. Ushbu maqolada S.F.Deylning “
The Garden of Eight Paradisesʼʼ (Sakkiz
jannatlar bog’i
) asari haqidagi mulohazalarimni qisqacha yoritishga harakat qildim.
Stefan Frederik Deyl o’zi kim, shuningdek Stefan F.Deyl nomi bilan ham mashhur, tarixchi va
akademik, Ohayo shtati universitetining (Ohio State University) faxriy professori boʻlib, sharqiy
islom olami boʻyicha tadqiqotlari bilan tanilgan. Deyl Karleton kollejida tahsil olgan va
Berklidagi Kaliforniya universitetini tamomlagan.
Asarlari: “Islamic Society on the South Asian Frontier” (Janubiy Osiyo Mintaqalarida Islom
Jamiyati); “The Mappilas of Malabar” (1980); “Indian Merchants and Eurasian Trade” (1994)
(Hindiston Savdogarlar va Yevro Osiyo Savdosi); “The Garden of the Eight Paradises: Babur
and the Culture of Empire in Central Asia”, “Afghanistan and India” (2004); “The Muslim
Empires of the Ottomans, Safavids and Mughals” (2014) (Musulmon Imperiyalar, Usmonlilar,
Safaviylar va Mo’g’ullar (Boburiylar nazarda tutilgan); “The Orange Trees of Marrakesh: Ibn
Khaldun and the Science of Man” (2015)
