ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
130
MAHMUDXO‘JA BEHBUDIYNING TA'LIM VA MADANIYAT SOHASIDAGI
ISLOHOTLARI
Rasulova Zebiniso Xakim qizi
Lingvistika yo'nalishi 1-kurs magistranti,
O'zbekiston xalqaro islom akademiyasi
Annotatsiya:
Ushbu maqola Mahmudxo‘ja Behbudiyning Turkiston jadidchiligidagi ta'lim va
madaniyat sohasidagi islohotlari haqida batafsil tahlil qiladi. Behbudiyning zamonaviy ta'lim
tizimi yaratishdagi rolini, yangi maktablar tashkil etishdagi faoliyatini, shuningdek, uning ilmiy
va madaniy taraqqiyotga qo‘shgan hissasini yoritadi. Behbudiyning ta'limni zamon talablariga
moslashtirish, xalqni ilmga undash va madaniyatni yangilash borasidagi g‘oyalari Turkistonning
ijtimoiy hayotiga katta ta'sir ko‘rsatgan. Maqolada Behbudiyning islohotlari va ularning o‘zbek
ta'lim tizimiga bo‘lgan ta'siri, shuningdek, uning merosi bugungi kunda qanday qadrlanayotgani
haqida fikr yuritiladi.
Kalit so‘zlar:
Mahmudxo‘ja Behbudiy, ta'lim islohotlari, madaniyat islohotlari, ilm-fan rivoji,
madaniy yangilanish, ta'limda innovatsiyalar
Kirish qismi:
Mahmudxo‘ja Behbudiyning islohotchilik faoliyati Turkiston jadidchilik
harakatining muhim bosqichlaridan biri hisoblanadi. U o‘zining ta'lim va madaniyat sohasidagi
islohotlari bilan Turkistonning jamiyat taraqqiyotiga katta hissa qo‘shgan. Behbudiyning ta'limga
nisbatan ilgari surgan g‘oyalari va amalga oshirgan islohotlari, uning vaqtida yashagan xalqning
ma'rifatini oshirishga, madaniy tafakkurini yangilashga, shuningdek, ularga zamonaviy
dunyoqarashni singdirishga qaratilgan edi.
XVI asrning oxiri va XIX asrning boshlariga kelib, Turkiston, o‘zining boy madaniy va ilmiy
an'analari bilan birga, zamon talablariga javob beradigan yangi ta'lim tizimiga muhtoj edi.
Mahmudxo‘ja Behbudiyning bu talablarni hisobga olib, ta'lim va madaniyatni yangilash bo‘yicha
olib borgan islohotlari, uning jadidchilik harakatidagi o‘rni va ta'siri haqida to‘liq tahlil qilish
maqsadga muvofiqdir. Ushbu maqolada Behbudiyning ta'lim tizimidagi islohotlari, yangi
maktablar tashkil etishdagi faoliyati, ilm-fan rivojiga qo‘shgan hissasi va madaniyatga bo‘lgan
ta'siri keng tahlil qilinadi.
Asosiy qism:
Mahmudxo‘ja Behbudiyning ta'lim tizimiga qo‘shgan hissasi katta ahamiyatga ega.
U ta'limni an'anaviy usullardan zamonaviy usullarga o‘zgartirishga harakat qilgan. Behbudiyning
asosiy maqsadi – Turkistonning ta'lim tizimini zamon talablariga moslashtirish va uning orqali
xalqni ijtimoiy hayotga yanada faolroq jalb qilish edi. Behbudiyning ta'lim tizimida eng muhim
o‘zgartirishlardan biri – madaniyat va ilmni bir-biriga yaqinlashtirish, o‘quvchilarga yangi
metodlar va yangicha fikrlashni o‘rgatish edi.
U maktablarning tashkiliy tuzilishini yangilab, yangi o‘quv dasturlarini ishlab chiqdi.
Behbudiyning islohotlari orasida diniy ilm-fanlar bilan birga, dunyoqarashni kengaytirish uchun
umumiy fanlar, adabiyot, tarix va boshqa zamonaviy fanlarga katta e'tibor qaratilgan.
Maktablarda ilm-fan bilan birga, milliy va ma'rifiy g‘oyalarni rivojlantirishga qaratilgan o‘quv
dasturlari ishlab chiqildi. Bu esa, Turkiston jamiyatining ilmiy va madaniy taraqqiyotiga xizmat
qildi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
131
Behbudiyning ta'lim tizimidagi islohotlarining yana bir muhim jihati – yangi maktablar tashkil
etishdir. U eski va mustamlaka hukmronligidan ta'sirlangan maktab tizimining eskirganligini
tushunib, yangi zamonaviy maktablarni ochishga harakat qildi. Behbudiyning asosiy g‘oyasi,
ta'limni modernizatsiya qilish, o‘quvchilarga yanada samarali bilimlar berish va xalqni ilm-fan
sohasida raqobatbardosh qilish edi.
Turkistonda yangi maktablarning tashkil etilishi, o‘qituvchilarni malakasini oshirish, darsliklar
va o‘quv materiallarini yangilash jarayonlarini ham o‘z ichiga oldi. Behbudiyning tashkil etgan
maktablari ta'limning yangi yo‘nalishlarini o‘zida mujassamlashtirib, xalqni ilmga undashda
muhim ahamiyatga ega bo‘ldi.
Behbudiyning ilmiy va madaniy merosi Turkistonning rivojlanishiga katta ta'sir ko‘rsatgan. U
o‘z asarlarida va faoliyatida ta'limni faqat ilmiy ma'lumot berishdan iborat deb hisoblamadi,
balki insonni jamiyatda faol, o‘zini anglaydigan, madaniy qadriyatlarni qadrlaydigan shaxs
sifatida tarbiyalashni maqsad qilib qo‘ygan. Behbudiyning madaniy yangilanish haqidagi
qarashlari, uning asarlarida va faoliyatida o‘z aksini topgan.
Madaniyat va ta'limni uyg‘unlashtirishni istagan Behbudiyning fikrlari bugungi kunda ham
dolzarbligini saqlab qolgan. Uning ta'lim sohasidagi islohotlari, turkistonlik yoshlarni zamonaviy
ilm-fan va madaniyatga mos ravishda tarbiyalashga imkon yaratdi.
Mahmudxo‘ja Behbudiyning ta'lim va madaniyat sohasidagi islohotlari, o‘z vaqtida katta
ahamiyatga ega bo‘ldi. Bugungi kunda, uning islohotlarining ta'siri o‘zini yanada sezilarliroq
ko‘rsatmoqda. Xalq ta'lim tizimida yuzaga kelgan yangilanishlar, Behbudiyning g‘oyalariga
asoslangan edi. Uning islohotlari, Turkistonning o‘ziga xos madaniyati va ilm-fani rivojida
mustahkam poydevor yaratdi.
Hozirgi kunda ham, Behbudiyning islohotlarini o‘rganish va uning merosini davom ettirish
o‘zbek ta'limining rivojiga xizmat qilmoqda. Behbudiyning ilmiy, madaniy va ta'lim sohasidagi
islohotlari hozirgi kunda yangi yurtboshilarga, ilm-fan va ta'lim mutaxassislariga ilhom manbai
bo‘lib xizmat qilmoqda.
Mahmudxo‘ja Behbudiyning ta'lim va madaniyat sohasidagi islohotlari, Turkistonning
zamonaviylashuvi uchun muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. Uning ishlarini o‘rganish va baholash,
bugungi kunda ham ta'lim tizimini takomillashtirish va milliy madaniyatni rivojlantirishda
muhim bir qadamdir. Behbudiyning islohotlari, jamiyatdagi ijtimoiy va madaniy o‘zgarishlarga
yo‘l ochdi va uning merosi davom etmoqda.
Xulosa qismi:
Mahmudxo‘ja Behbudiyning ta'lim va madaniyat sohasidagi islohotlari Turkiston
jadidchiligida o‘zining muhim o‘rniga ega bo‘lib, uning xalqni ma'rifatli, ilmli va zamonaviy
fikrlashga yo‘naltirishdagi hissasi katta. Behbudiyning ta'lim tizimiga kiritgan yangiliklari, ilm-
fan va madaniyatni rivojlantirishga bo‘lgan g‘oyalari, o‘z vaqtida va hozirgi kunda ham o‘zining
ahamiyatini yo‘qotmagan. U ta'lim tizimini faqat bilim olish jarayoni sifatida emas, balki insonni
jamiyatda faol va mas'uliyatli shaxs sifatida tarbiyalash deb hisoblagan.
Behbudiyning asosiy islohotlaridan biri, eski va zamon talablariga mos bo‘lmagan ta'lim
usullarini yangilash va yangi, zamonaviy maktablarni tashkil etishdir. Bu maktablar ilm-fan,
adabiyot, tarix va madaniyatni o‘zida mujassamlashtirib, o‘quvchilarga keng dunyoqarashni
shakllantirishga yordam berdi. Behbudiyning ilmiy va madaniy merosi nafaqat o‘z davrida, balki
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
132
bugungi kunda ham o‘z ta'sirini davom ettirib, yoshlarni ilmga intilish va madaniy qadriyatlarni
qadrlashga undaydi.
Uning islohotlari, Turkiston xalqining ma'rifatli, zamonaviy dunyoqarashga ega bo‘lgan avlodni
tarbiyalashga yo‘l ochdi. Shu bilan birga, Behbudiyning ta'lim va madaniyat sohasidagi g‘oyalari
bugungi kunda ham dolzarbligini saqlab qolgan. O‘zbekiston va Turkiston ta'lim tizimini yanada
rivojlantirishda, uning asoslarini yaratgan Behbudiyning merosi va o‘rgatgan saboqlari
o‘rganilishi va qo‘llanilishi kerak.
Mahmudxo‘ja Behbudiyning ta'lim va madaniyat sohasidagi islohotlari, faqat o‘z vaqtining
ehtiyojlariga javob beribgina qolmay, balki, o‘zbek xalqining kelajagi uchun muhim poydevor
yaratgan. Bugungi kunda uning islohotlarini o‘rganish va unga asoslanish, nafaqat ilm-fan
sohasidagi, balki jamiyatdagi madaniy o‘zgarishlarga ham katta hissa qo‘shadi. Behbudiyning
islohotlari davomida yaratgan o‘quv tizimi, yurtni ilm va madaniyatga yanada yaqindan
bog‘lashga xizmat qilmoqda. Shuning uchun, uning merosi bugungi ta'lim va madaniyat
sohasidagi islohotlarning poydevori sifatida har doim qadrlanadi.
Adabiyotlar ro‘yhati
1.
Ahrorova Z. Mahmudxo‘ja Behbudiyning pedegogik qarashlari va ma’rifiy-amaliy
faoliyati. Pedagog. Fan.nomzodi. diss. Toshkent: 1997. 157 b.
2.
Axrarova Z. MAHMUDXO‘JA BEHBUDIYNING PEDAGOGIK MEROSI //
Academic research in educational sciences. 2024. №NUU Conference 1. URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/mahmudxo-ja-behbudiyning-pedagogik-merosi
(дата
обращения: 14.03.2025).
3.
Аҳророва, З. Б. (2023). МАҲМУДХЎЖА БЕҲБУДИЙНИНГ МАЪНАВИЙ
АХЛОҚИЙ ТАРБИЯГА ОИД ҚАРАШЛАРИ. Academic research in educational sciences,
5(NUU Conference 2), 201-206.
4.
Abdullayeva, Marxabo, and Sarvinos Kasimova. "INGLIZ VA ARAB TILLARINING
O‘RGANILISHIDAGI
MURAKKABLIKLAR
VA
IMKONIYATLAR."
SHOKH
LIBRARY
(2025).
5.
Botirova, Dilafruz Bozorovna, Markhabo Raxmonkulovna Abdullayeva, Ilkhom
Yusupovich Khaydarov, Ra’no Anvarovna Khaydarova, and Shaxnoza Sharofovna Sharofova.
"Social Psychological Features of the Process of Professional Stress in Pedagogical
Activity."
Journal Power System Technology ISSN
: 1000-3673.
6.
Xayrulla Khudoyorovich Khamidov, Ikrom Yusupovich Bultakov, Karima
Saydanovna Raxmanberdiyeva, Sarvinoz Sayfullayevna Kasimova, Shirin Baxtiyarovna
Sodiqova. Linguistic Expertise of Educational Literature: Analysis and Results // Journal Power
System
Technology.
Vol.
48
No.
4/2024
p.
4017-4027.
https://powertechjournal.com/index.php/journal/article/view/1253
