ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
195
BOSHLANG‘ICH SINF ONA TILI DARSLARINI INTERFAOL USULLARDA
TASHKIL ETISH
Ernazarova Laylo Abdusaitovna
O‘z-Fin pedadogika instituti assistenti
FarDU mustaqil izlanuvchisi
Aliyeva Mehribon Olimjonovna
O‘z-Fin pedadogika instituti 2-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada boshlang‘ich sinflarda ona tili darslarini interfaol usullarda
tashkil etish, interfaol metodlarning turlari, ularning ta’lim samaradorligiga ta’siri, dars
jarayonida ulardan foydalanish, zamonaviy ta’limda ulardan foydalanishning ahamiyati, interfaol
metodlarni o‘quvchilarning yoshi va aqliy salohiyatidan kelib chiqqan holda tanlash kabi
mavzularda so‘z yuritiladi
Kalit so‘zlar:
interfaol metodlar, zamonaviy pedagogik texnologiya, ona tili darslari,
boshlang‘ich ta’lim, o‘quv jarayoni, ta’lim samaradorligi, didaktik o‘yinlar.
Interfaol so‘zi ingiliz tilidagi “interactive” so‘zidan olingan bo‘lsa-da, uning ildizi lotin tiliga
borib taqaladi, u lotincha “inter “(o‘zaro) “act”( harakt qilish) ”o‘zaro ta’sir”, “muloqot”, “faol
hamkorlik” degan ma’nolarni anglatadi.
Metod so‘zi esa yunoncha “methodos” (usul, yo‘l) so‘zidan olingan bo‘lib, “bilish”, “tadqiqot
yo‘li” degan ma’nolarni anglatadi. “Metod” tushunchasi falsafiy va didaktik ma’nolarga ega
hisoblanadi. Mantiqan “metod” – tabiat va jamiyat hodisalarni kuzatish va ilmiy tomondan
yondashish bo‘lsa, didaktik ma’noda o‘quvchilarni bilim, ko‘nikma, va malakalr bilan
qurollantirish demakdir.
Interfaol metodlar – bu o‘quv jarayonida ta’lim beruvchi va ta’lim oluvchi o‘zaro faol muloqotda
bo‘ladigan, o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga yo‘naltiradigan o‘qitish usuli. Bu metodlarda
o‘quvchilar bilimni tayyor holda emas, balki mustaqil izlanish, fikrlash va muloqot orqali
o‘zlashtiradilar.
Boshlang‘ich ta’lim tizimi bolalarning keyingi ta’lim bosqichlaridagi muvaffaqiyatlarini
belgilaydigan poydevor hisoblanadi. Ona tili darslari esa o‘quvchilarning muloqot qilish
qobiliyatini shakllantiradi, tafakkurini rivojlantiradi va ularning adabiy-estetik dunyoqarashini
kengaytiradi.
An’anaviy dars usullari, ya’ni o‘qituvchining asosiy axborot manbayi bo‘lishi va o‘quvchilarning
passiv tinglovchi sifatida qatnashishi, bugungi kunda yetarli darajada samarali emasligi qayd
etilgan. Zamonaviy pedagogik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, interfaol metodlar yordamida
tashkil etilgan darslar o‘quvchilarning bilimlarini mustahkamlashga, ularni amaliyotda
qo‘llashga va tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga xizmat qiladi. Interfaol metodlar ta’lim
jarayonida o‘quvchilarning faol ishtirok etishini ta’minlaydi, ularni o‘zaro hamkorlik qilishga
undaydi va o‘z fikrlarini aniq ifoda etish ko‘nikmalarini shakllantiradi. Ushbu maqolada interfaol
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
196
metodlarning nazariy asoslari, amaliy qo‘llanilishi va ta’lim samaradorligiga ta’siri atroflicha
tadqiq qilingan.
Interfaol metodlarning nazariy asosini quyidagicha ifodalash mumkin. Interfaol metodlar ta’lim
jarayonida o‘quvchi va o‘qituvchi o‘rtasida faol muloqotni tashkil etishga asoslanadi. Ushbu
metodlar konstruktivizm nazariyasiga tayanadi. Konstruktivizmga ko‘ra, o‘quvchilar bilimni
tayyor holatda emas, balki o‘zlari faol ishtirok etish orqali shakllantiradilar.
Interfaol metodlarning quyidagi asosiy tamoyillari mavjud:
1.O‘quvchining faolligi – ta’lim jarayonida o‘quvchilar mustaqil ishtirok etishlari shart.
2.Hamkorlik va muhokama – bilimlarni guruhlarda muhokama qilish orqali chuqur
o‘zlashtirishga erishiladi.
3.Mustaqil izlanish va xulosa chiqarish – o‘quvchilar o‘zlari bilimlarni tadqiq etish va o‘z
xulosalarini chiqarish imkoniyatiga ega bo‘lishlari kerak. Amaliyotga yo‘naltirish – bilimlar real
hayotiy vaziyatlarda qo‘llanilishi kerak.
Interfaol metodlarning boshlang‘ich sinflardagi samaradorligi.
Interfaol metodlarni ona tili darslarida qo‘llash o‘quvchilarning quyidagi ko‘nikmalarini
rivojlantirishga xizmat qiladi:
1.
M
uloqot va nutq madaniyati – o‘quvchilar o‘z fikrlarini ravon va mantiqiy ifoda qilishga
o‘rganadilar.
2.
M
ustaqil fikrlash va kreativlik – o‘quvchilar turli masalalarni o‘z fikrlari bilan tahlil qilish va
muhokama qilish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
3.
A
xborotni tahlil qilish va tanqidiy yondashuv – o‘quvchilar yangi bilimlarni baholash va ulardan
foydalanish ko‘nikmalariga ega bo‘ladilar.
4.
H
amkorlikda ishlash va jamoaviy fikrlash – guruhlar bilan ishlash orqali o‘quvchilar jamoa bo‘lib
ishlashni o‘rganadilar.
5.
I
nterfaol usullarni kengaytirib yoritish.
Interfaol metodlarining juda ko’p turlari mavjud “Aqliy hujum”, “ Venn diagrammasi”, “4K
metodi”, “STEAM texnologiyasi” , “Blits so’rovnoma” kabi.
4K metodi – zamonaviy ta’lim tizimida o‘quvchilarning keng qamrovli ko‘nikmalarini
shakllantirishga yo‘naltirilgan pedagogik yondashuv bo‘lib, quyidagi to‘rtta asosiy tamoyilga
asoslanadi:
Kollaboratsiya:
O‘quvchilarning jamoada ishlash qobiliyatini rivojlantirishga yordam beradi. Bu
o‘quvchilarga hamkorlik qilish, samarali fikr almashish va o‘zaro qo‘llab-quvvatlash
ko‘nikmalarini o‘rganishga ko‘maklashadi.
Kommunikativlik:
O‘quvchilar o‘z fikrlarini aniq, ravshan ifodalashga, suhbatdoshni tinglashga
va tushunishga, ma’lumotni yetkazishda til vositalaridan unumli foydalanishga o‘rgatadi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
197
Kreativ fikrlash:
O‘quvchilar o‘z maqsadlariga erishish uchun yangi yondashuvlarni qo‘llashni
o‘rganadi, innovatsion yechimlarni ishlab chiqadilar va ijodiy muammolarni hal qilish
ko‘nikmalariga ega bo‘ladi.
Kritik (tanqidiy) fikrlash:
Ushbu metodologiya o‘quvchilarning axborotni tanqidiy baholash,
o‘z fikri va mulohazalarini shakllantirish ko‘nikmalarini rivojlantirishni o‘z ichiga oladi.
O‘quvchilar muammolarga tahliliy nuqtayi nazardan yondashishni o‘rganadi va mantiqiy fikrlash
asosida o‘z nuqtayi nazarini shakllantiradi. Jumladan, 2-sinf ona tili kitobida berilgan “Gap va
uning turlari”mavzusini “4K metodi” yordamida o‘zlashtiramiz.
Darsning maqsadi: O‘quvchilarga gap va uning turlarini tushuntirish.Interfol metodlar orqali
o‘quvchilarning muloqot va ijodiy fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirish.
4K metodi yordamida o‘tilgan dars o‘quvchilarning:
1.Mustaqil fikrlash ko‘nikmasini rivojlantiradi.
2.O‘z fikrlarini erkin ifodalashga o‘rgatadi.
3.Jamoada ishlash va muloqot qilish ko‘nikmalarini oshiradi.
4.Ijodiy va tanqidiy fikrlash qobiliyatini rivojlantiradi.
Bu metod boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining qiziqishini oshiradi va dars jarayonini yanada
samarali qiladi.
STEAM (
Science, Technology, Engineering, Arts, Mathematics) – bu ta’lim jarayonida fan (S),
texnologiya (T), muhandislik (E), san’at (A) va matematika (M) fanlarini uyg‘unlashtirgan holda
o‘qitish metodidir.
STEAM ta’lim tiziminingg asosiy maqsadi:
–
O
‘quvchilarning mantiqiy va ijodiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirish.
–
N
azariy bilimlarni amaliy mashg‘ulotlar orqali mustahkamlash.
–
O‘quvchilarga muammolarni hal qilish ko‘nikmasini o‘rgatish.
–
F
anlararo bog‘liqlikni ta’minlash.
STEAM ta’lim tizimini boshlang‘ich sinf ona tili darsida qo‘llash (3-sinf misolida)
Mavzu: “Ot so‘z turkumi”
Darsning maqsadi: O‘quvchilarga ot so‘z turkumi haqida tushuncha berish.
Otlarning turlari (shaxs, joy, hayvon nomlari) va ularning gapdagi vazifasini tushuntirish.
S
O‘quvchilar o‘z atrofidagi narsalarni kuzatib, ot sifatida ishlatiladigan so‘zlarni topadilar
(masalan: daraxt, quyosh, daryo). Jonli va jonsiz tabiatda uchraydigan otlarni ajratadilar.
T
(Technology – Texnologiya)
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
198
O‘quvchilar planshet yoki kompyuterda “Otlarni aniqlash” bo‘yicha interaktiv o‘yin o‘ynaydilar.
Prezentatsiya yoki video orqali otlarning turlari tushuntiriladi.
E
(Engineering – Muhandislik)
O‘quvchilar otlar bilan bog‘liq so‘zlardan foydalanib, so‘zlar daraxti yoki so‘zlar zanjirini hosil
qiladilar. Har bir guruh o‘z sxemalarini chizib, tushuntirib beradi.
A
(Art – san’at) o‘quvchilar otlarni ifodalovchi rasmlar chizadilar va ularga tegishli so‘zlarni
yozadilar. Masalan, daraxt, qush, daryo rasmlarini chizib, ularning nomlarini yozish.
M
(Mathematics – Matematika) O‘quvchilar berilgan matndan otlarni ajratib
sanaydilar va
ularning sonini hisoblaydilar.
Masalan: “Dalada 3 ta ot, 5 ta sigir va 2 ta it bor. Jami necha jonivor bor?” kabi misollarni
yechadilar.
Darsning yakuni va natijasi:
O‘quvchilar ot so‘z turkumini faqat nazariy emas, balki amaliy mashg‘ulotlar orqali o‘rganadilar.
STEAM yondashuvi yordamida bolalar faol ishtirok etib, mustaqil fikrlash va muammolarni hal
qilish qobiliyatini rivojlantiradilar. Fanlararo bog‘liqlikni tushunib, matematika, san’at va
texnologiya
bilan
bog‘langan
holda
ona
tilinio‘rganadilar.
Boshlang’ich sinflarda ona tili darslarini
interfaol metodlar yordamida tashkil etish
zamonaviy pedagogikaning asosiy biri hisoblanadi. Interfaol metodlar o‘quvchilarning ta’lim
jarayonida faolligini oshiradi, ularni ijodiy va mustaqil fikrlashga o‘rgatadi. Shu sababli, har bir
o‘qituvchi o‘z darsini yanada qiziqarli va samarali tashkil etish uchun interfaol usullardan unumli
foydalanishi lozim.Interfaol metodlar ona tili darslarini jonlantirish, o‘quvchilarning fikrlash
qobiliyatini rivojlantirish va ularni faol ishtirokchi sifatida shakllantirishda muhim ahamiyat kasb
etadi. Ularni to‘g‘ri tanlash va dars jarayoniga moslashtirish o‘qituvchining pedagogik
mahoratiga bog‘liq hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.S.Matchonov.,H.Bakiyeva.,X.Gulyamova.,Sh.Yo’losheva.,G.Xolboyeva
“Boshlang’ich
sinflarda ona tili o’qitish metodikasi”. Toshkent.: “Ishonchli Hamkor” 2021.
2.Sh.K.Shayakubov.,R.X.Ayupov.“Interfaol
ta’lim
usullari”.
Toshkent.:“Tafakkur
bo‘stoni”.2012.
3.O.M.Jaborova.,Z.A.Umarova.,L.G.Babaxodjayeva.
”Boshlang’ich ta’lim pedagogikasi,
innovatsiya va integratsiyasi”.T.: “Malik print co”.2021.
4. O.Roziqulov., M.Mahmudov., B.Adizov., A.Hamroyev.”Ona tili didaktikasi”. T.: “Yangi asr
avlodi”.2005.
5.Qosimova D. “Boshlang‘ich sinflarda ona tili o‘qitish metodikasi” .Toshkent.: Ilm-Ziyo. 2020.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
199
6.O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. “Boshlang‘ich sinflar uchun ona tili
darsliklari” – Toshkent: Sharq, 2023.
7. Shodiyev F. Ona tili. – Samarqand. SamDU nashri. 2019.
8.O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. “Boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari uchun
metodik qo‘llanma” – Toshkent.: O‘qituvchi. 2022
