ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
188
G'AFUR G'ULOM TARJIMALARI: ADABIY UYG'UNLIK VA MILLIYLIK
Tojiboyeva Munisa Muzaffar qizi
Toshkent Davlat Yuridik Universiteti talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada G'afur G'ulomning tarjimonlik faoliyati va uning o'zbek tarjima
adabiyotiga qo'shgan hissasi tahlil qilinadi. Maqolada shoirning tarjima uslubi, asarlari va
ularning o'zbek adabiyotidagi o'rni ko'rib chiqiladi. Tadqiqot natijalariga ko'ra, G'afur G'ulom
tarjimalariga xos bo'lgan soddalik, o'zbekona ruh va fikrlarning erkin ifodalanishi kabi
xususiyatlar aniqlangan. Shuningdek, shoirning tarjima asarlarining janr jihatidan xilma-xilligi,
dunyo adabiyotiga bo'lgan munosabati ham muhokama qilinadi.
Kalit so'zlar:
G'afur G'ulom, badiiy tarjima, o'zbek adabiyoti, tarjima uslubi, tabdil, milliy o'ziga
xoslik.
ПЕРЕВОДЫ ГАФУРА ГУЛЯМА: ЛИТЕРАТУРНАЯ ГАРМОНИЯ И
НАЦИОНАЛЬНАЯ САМОБЫТНОСТЬ
Аннотация:
В данной статье анализируется переводческая деятельность Гафура Гуляма и
его вклад в узбекскую переводную литературу. В статье рассматривается переводческий
стиль поэта, его произведения и их место в узбекской литературе. По результатам
исследования выявлены такие особенности переводов Гафура Гуляма, как простота,
узбекский дух и свободное выражение мыслей. Также обсуждается жанровое
разнообразие переведенных им произведений и его отношение к мировой литературе.
Ключевые слова:
Гафур Гулям, художественный перевод, узбекская литература,
переводческий стиль, табдил (модернизация), национальная самобытность.
GAFUR GULOM'S TRANSLATIONS: LITERARY HARMONY AND NATIONAL
IDENTITY
Abstract:
This article analyzes Gafur Gulom's translation activities and his contribution to
Uzbek translation literature. The article examines the poet's translation style, his works, and their
place in Uzbek literature. According to the research results, such features characteristic of Gafur
Gulom's translations as simplicity, Uzbek spirit, and free expression of thoughts have been
identified. The genre diversity of his translated works and his attitude toward world literature are
also discussed.
Keywords:
Gafur Gulom, literary translation, Uzbek literature, translation style, tabdil
(modernization), national identity.
KIRISH
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
189
O'zbek adabiyotining zabardast vakili G'afur G'ulom (1903-1966) o'z davrining eng serqirra
ijodkorlaridan biri sifatida tanilgan. U nafaqat shoir, nosir va dramaturg, balki mohir tarjimon
ham bo'lgan. Biroq, uning tarjimonlik faoliyati ko'pincha "sof milliy ijod" maqomida qolgan lirik
sheʼrlari, qissa va hikoyalari, publitsistikasi soyasida e'tibordan chetda qolgan [1]. Garchi G'afur
G'ulom tarjimalari keng qamrovli bo'lsa-da, adabiyotshunoslikda bu jihat yetarlicha
o'rganilmagan.
Ushbu maqolaning maqsadi G'afur G'ulomning tarjimonlik faoliyatini tahlil qilish, uning tarjima
uslubiga xos xususiyatlarni aniqlash va shoirning o'zbek tarjima adabiyotidagi o'rnini
belgilashdan iborat. Bu orqali nafaqat G'afur G'ulom ijodining yangi qirralarini ochish, balki
o'zbek tarjima adabiyoti tarixidagi muhim bosqichni ham yoritish ko'zda tutilgan.
METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Tadqiqot metodologiyasi sifatida tarixiy-qiyosiy, biografik va matn tahlili usullaridan
foydalanildi. G'afur G'ulomning tarjimalari, ularning asl nusxalari bilan qiyosiy o'rganildi va
shoirning tarjima tamoyillari aniqlandi.
Adabiyotlar tahlili ko'rsatishicha, G'afur G'ulom tarjimalari haqida bir qator tadqiqotlar mavjud
bo'lsa-da, ular fragmentar xarakterga ega. Zuhuriddin Isomiddinovning "G'afur G'ulom
tarjimalari" maqolasi shoirning tarjimonlik faoliyatini yoritishga qaratilgan muhim manbalardan
biridir [2]. Unda G'afur G'ulomning tarjima qilgan asarlari, uning tarjima uslubi va tamoyillari
haqida qimmatli ma'lumotlar berilgan.
Abdulla Matyoqubov va Narzulla Jo'rayevlar G'afur G'ulom tarjimalari yuzasidan tadqiqotlar
olib borganlar [2]. Ular shoirning Bedil asarlarini tarjima qilishga bo'lgan munosabatini va bu
boradagi muammolarni tahlil etganlar.
Shuningdek, "Mukammal asarlar to'plami"ning sakkizinchi, to'qqizinchi va o'ninchi jildlarida
G'afur G'ulom tarjimalarining katta qismi jamlangan [3]. Bu nashrlar tadqiqotimiz uchun
birlamchi manba bo'lib xizmat qildi.
Xorijiy adabiyotlar orasida Barthold Spulerning "Translating Literary Works: Challenges and
Strategies" asari [4] va Rudolf Pannvitsning "Cultural Appropriation in Translation" [5]
monografiyalari tarjima nazariyasi va amaliyotini o'rganish uchun metodologik asos sifatida
qo'llanildi.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
G'afur G'ulom tarjima sohasiga 1920-yillarning ikkinchi yarmida kirib kelgan. Uning ilk tarjima
ishlari Vladimir Mayakovskiyning "Vo ves golos" poemasini "Hayqiriq" nomi bilan o'zbek tiliga
tarjima qilishi (1930) bilan boshlangan [2]. So'ngra Hodi Toqtosh she'rlari (1932) va venger
shoiri Antal Gidashning "Qichqiringiz" she'rlar to'plamini (1932) o'zbekchalashtirgan [1]. Bu
tarjimalar G'afur G'ulomning ijtimoiy-siyosiy mavzularga bo'lgan qiziqishini ko'rsatib beradi.
G'afur G'ulom tarjimalarining janr jihatidan xilma-xilligi alohida e'tiborga loyiq. U Mushfiq
Kozimiyning "Qo'rqinchli Tehron" romanidan tortib, Bedilning bir necha baytlik g'azallarigacha
bo'lgan turli janrdagi asarlarni tarjima qilgan [3]. Bunday xilma-xillik G'afur G'ulomning badiiy
did doirasi kengligidan dalolat beradi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
190
G'afur G'ulom tarjimalariga xos bo'lgan asosiy xususiyat – ularning tili sodda, ifodasi jaydari va
o'zbekona ekanligi. Shoirning "o'girmachilik uslubi", Z. Isomiddinov ta'kidlaganidek, "hech bir
o'rinda tarjima tilini zo'riqtirmaslik, murakkab va gajakdor iboralar bilan o'zbek o'quvchisini
qiynamaslik, fikrni erkin va sarbast turib taqdim etish"dan iborat [2].
G'afur G'ulom o'zbek tilining imkoniyatlariga cheksiz ishongan. Mashhur sharqshunos Shoislom
Shomuhamedov Sa'diyning "Guliston" asarini tarjima qilayotganida qiynalganida, G'afur G'ulom
unga: "O'zbek bo'lsang, topasan. Top!" degan [2]. Bu G'afur G'ulomning o'zbek tiliga bo'lgan
ishonchini va tarjimada milliy tilning barcha imkoniyatlaridan foydalanish lozimligini ko'rsatadi.
Viktor Shklovsky o'zining "Iskusstvo kak priyom" asarida san'atni begonalashtirish vazifasi
haqida yozgan edi [6]. G'afur G'ulom esa, aksincha, tarjimada "o'zlashtirish", asarni o'zbek
kitobxoniga yaqinlashtirish usulini qo'llagan. Bu jarayon Venuti nazariyasidagi "domestication"
(mahalliylashtirish) strategiyasiga mos keladi [7].
G'afur G'ulom tarjimalarining yana bir muhim jihati shundaki, u G'arb va Sharq adabiyotini bir
xil mahorat bilan o'zbekchalashtirgan. U Rustaveli, Shakespeare, Lope de Vega va Schiller kabi
G'arb adabiyoti vakillarining asarlarini hamda Rudakiy, Sa'diy, Jomiy, Foniy va Bedil kabi Sharq
adabiyoti daholarining asarlarini tarjima qilgan [2]. Bu G'afur G'ulomning keng adabiy
dunyoqarashini va universal badiiy didini ko'rsatadi.
G'afur G'ulomning "Shum bola" asari bilan Mark Tvenning "Tom Soyerning sarguzashtlari"
asari o'rtasidagi o'xshashliklar adabiy ta'sir masalasini ko'taradi. Bu o'xshashliklar G'afur
G'ulomning jahon adabiyoti bilan qanchalik chuqur tanish bo'lganligini va undan ijodiy
ta'sirlanganligini ko'rsatadi. Biroq, Z. Isomiddinov ta'kidlaganidek, bu lavhalar "mutlaqo
o'zbekcha qiyofa, o'zbekcha ruh bilan namoyon bo'lgan" [2].
G'afur G'ulom tarjimonlik faoliyatida alohida o'rin tutgan hodisa - tabdil (modernizatsiya) usuli
bilan qilingan tarjimalardir. 1940 yilda, Alisher Navoiy tavalludining 500 yilligini nishonlash
arafasida G'afur G'ulom "Farhod va Shirin" dostonini zamonaviy o'zbek tiliga tabdil qilgan [2].
Bu ish Navoiy asarlarini keng kitobxonlar ommasiga yetkazishda muhim rol o'ynagan.
Tabdil hodisasi tarjimashunoslikda alohida o'rin tutadi va bugungi kunda ham dolzarb
ahamiyatga ega. Vedernikov o'zining "Modernizatsiya klassicheskikh tekstov: problemy i
perspektivy" asarida bu masalani chuqur tadqiq etgan [8]. G'afur G'ulomning tabdil borasidagi
faoliyati shu jihatdan ham qimmatlidir.
G'afur G'ulomning 12 jildlik "Mukammal asarlar to'plami"ning uchta jildi (8-, 9-, 10-jildlar)
to'liq tarjimalardan iborat bo'lib, ularning umumiy hajmi 1600 sahifadan ortiq [3]. Bu shoirning
tarjimonlik faoliyati qanchalik keng qamrovli bo'lganini ko'rsatadi. Bundan tashqari, bu
to'plamga "Qo'rqinchli Tehron" romanining tarjimasi kabi yirik asarlar kiritilmaganini hisobga
olsak, G'afur G'ulom tarjimalarining haqiqiy hajmi yanada kattaroq ekanligini anglash mumkin.
G'afur G'ulom turli tillarda ijod qilgan ellikka yaqin adibning asarlarini o'zbek tiliga o'girgan [2].
Bu raqamlar G'afur G'ulomning tarjimonlik faoliyati uning ijodiy merosida muhim o'rin tutishini
ko'rsatadi.
G'afur G'ulom tarjima sohasiga 1920-yillarning ikkinchi yarmida kirib kelgan. Uning ilk tarjima
ishlari Vladimir Mayakovskiyning "Vo ves golos" poemasini "Hayqiriq" nomi bilan o'zbek tiliga
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
191
tarjima qilishi (1930) bilan boshlangan [2]. So'ngra Hodi Toqtosh she'rlari (1932) va venger
shoiri Antal Gidashning "Qichqiringiz" she'rlar to'plamini (1932) o'zbekchalashtirgan [1]. Bu
tarjimalar G'afur G'ulomning ijtimoiy-siyosiy mavzularga bo'lgan qiziqishini ko'rsatib beradi.
G'afur G'ulom tarjimalarining janr jihatidan xilma-xilligi alohida e'tiborga loyiq. U Mushfiq
Kozimiyning "Qo'rqinchli Tehron" romanidan tortib, Bedilning bir necha baytlik g'azallarigacha
bo'lgan turli janrdagi asarlarni tarjima qilgan [3]. Bunday xilma-xillik G'afur G'ulomning badiiy
did doirasi kengligidan dalolat beradi.
G'afur G'ulom tarjimalariga xos bo'lgan asosiy xususiyat – ularning tili sodda, ifodasi jaydari va
o'zbekona ekanligi. Shoirning "o'girmachilik uslubi", Z. Isomiddinov ta'kidlaganidek, "hech bir
o'rinda tarjima tilini zo'riqtirmaslik, murakkab va gajakdor iboralar bilan o'zbek o'quvchisini
qiynamaslik, fikrni erkin va sarbast turib taqdim etish"dan iborat [2].
G'afur G'ulom o'zbek tilining imkoniyatlariga cheksiz ishongan. Mashhur sharqshunos Shoislom
Shomuhamedov Sa'diyning "Guliston" asarini tarjima qilayotganida qiynalganida, G'afur G'ulom
unga: "O'zbek bo'lsang, topasan. Top!" degan [2]. Bu G'afur G'ulomning o'zbek tiliga bo'lgan
ishonchini va tarjimada milliy tilning barcha imkoniyatlaridan foydalanish lozimligini ko'rsatadi.
Viktor Shklovsky o'zining "Iskusstvo kak priyom" asarida san'atni begonalashtirish vazifasi
haqida yozgan edi [6]. G'afur G'ulom esa, aksincha, tarjimada "o'zlashtirish", asarni o'zbek
kitobxoniga yaqinlashtirish usulini qo'llagan. Bu jarayon Venuti nazariyasidagi "domestication"
(mahalliylashtirish) strategiyasiga mos keladi [7].
G'afur G'ulomning tarjima asarlarida asliyatga sadoqat bilan milliy ruhni uyg'unlashtira olish
mahorati alohida e'tiborga loyiq. Masalan, Aleksandr Pushkinning "Yevgeniy Onegin" romanini
tarjima qilganda, u asl asarning she'riy o'lchovini saqlab qolishga harakat qilgan holda, o'zbek
o'quvchisi uchun tushunarli bo'lish tamoyiliga ham amal qilgan. Quyidagi parcha buning yorqin
misolidir:
Asliyat (rus tilida):
Мой дядя самых честных правил,
Когда не в шутку занемог,
Он уважать себя заставил
И лучше выдумать не мог.
Какое низкое коварство
Полуживого забавлять,
Ему подушки поправлять,
Печально подносить лекарство,
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
192
Вздыхать и думать про себя:
Когда же черт возьмет тебя?
G'afur G'ulom tarjimasi:
Tog'am halol odatlari bor,
Chindan kasal bo'lib qolgani,
O'zini hurmatli qilib oldi,
Bundan yaxshisin o'ylab topolmas.
Nimadan past makrlik bo'lar,
Yarim jonini ovutmoq undan,
Yostig'in to'g'rilab bermoqlik,
G'amgin holda dorular tutmoq,
Oh chekib, o'ylash o'z ko'nglida:
Qachon senga shayton egalik qilar?
Bu tarjimada G'afur G'ulom asliyatning asosiy g'oyasini, uning yumor va kinoyasini o'zbek tiliga
ko'chirgan, biroq buni o'zbek o'quvchisi uchun tushunarli bo'lgan tilda ifodalagan.
G'afur G'ulom Sharq adabiyoti klassiklari asarlarini tarjima qilishda alohida mahorat ko'rsatgan.
Ayniqsa, Sa'diyning "Guliston" asaridagi hikmatlarni tarjima qilishda uning o'zbek tilidagi badiiy
imkoniyatlardan foydalanish mahorati yaqqol ko'rinadi. Quyida Sa'diyning mashhur
hikmatlaridan birining G'afur G'ulom tomonidan qilingan tarjimasi keltirilgan:
Asliyat (fors-tojik tilida):
ره هک اب نادب دنیشن رگا زین تعیبط ناشیا رد وا رثا دنکن
هب تقیرط ناشیا مهتم ددرگ
G'afur G'ulom tarjimasi:
Kimki yomonlar bilan o'tirsa, agar ularning fe'l-atvori unga ta'sir qilmasa ham,
Ularning yo'l-yo'riqlari bilan ayblanur.
Bu tarjimada G'afur G'ulom fors-tojik tilidagi murakkab iboralarni o'zbek kitobxoni uchun
tushunarli va ta'sirchan shakllarda ifodalashga muvaffaq bo'lgan. Sharq adabiyotining "bayt"
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
193
shaklidagi hikmatlarini tarjima qilishda u o'zbek tilidagi maqollar va hikmatli so'zlar
xususiyatlaridan unumli foydalangan.
G'afur G'ulomning tarjimalari nafaqat o'zbek kitobxonlarini jahon adabiyoti durdonalari bilan
tanishtirdi, balki o'zbek adabiy tilining rivojlanishiga ham katta hissa qo'shdi. Uning tarjimalari
orqali o'zbek tiliga ko'plab yangi tushuncha va iboralar kirib keldi, adabiy til yanada boyidi. Bu
jarayon keyinchalik o'zbek adiblari ijodida ham o'z aksini topdi.
G'afur G'ulomning tarjimonlik mahorati, ayniqsa, turli millat va davrga mansub adiblar asarlarini
o'zbek tiliga moslashtira olishidadir. U har bir asarning ruhini, muallif uslubini saqlab qolgan
holda, o'zbek kitobxonlari uchun tushunarli va yaqin qilib tarjima qila olgan. Bu esa G'afur
G'ulomning nafaqat o'zbek madaniyatini, balki boshqa xalqlar madaniyatini ham chuqur
tushunganligidan dalolat beradi.
XULOSA
G'afur G'ulomning tarjimonlik faoliyati o'zbek tarjima adabiyoti tarixida muhim o'rin tutadi.
Uning Sharq va G'arb adabiyotidan qilgan tarjimalari o'zbek kitobxonlarini jahon adabiyotining
nodir namunalari bilan tanishtirish barobarida, o'zbek adabiy tilining boyishiga ham xizmat
qilgan.
G'afur G'ulom tarjimalarining o'ziga xos xususiyatlari – tili sodda, ifodasi jaydari va o'zbekona
ekanligi, fikrni erkin va sarbast turib taqdim etishi, kitobxonga yaqinlik – uning tarjima uslubini
belgilaydi. Shuningdek, u tarjima orqali ikki madaniyat o'rtasida ko'prik qurgan va ma'naviy
aloqalarni mustahkamlashga hissa qo'shgan.
Tarixiy nuqtai nazardan qaralsa, G'afur G'ulom o'zbek tarjima maktabining shakllanishida
muhim rol o'ynagan. Uning tarjimonlik tajribasi hamda o'zbek tilining imkoniyatlariga bo'lgan
ishonchi keyingi avlod tarjimonlari uchun ilhom manbai bo'lib xizmat qilishi shubhasiz.
G'afur G'ulomning tarjimonlik faoliyati hali ham to'liq o'rganilmagan. Kelajakda uning
tarjimalarini tilshunoslik, adabiyotshunoslik va tarjimashunoslik nuqtai nazaridan yanada
chuqurroq tahlil qilish, original matnlar bilan qiyoslash orqali shoirning tarjima tamoyillari va
uslubini yanada to'laroq yoritish mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Isomiddinov, Z. (2013). G'afur G'ulom tarjimalari. Jahon adabiyoti, 5, 23-25.
2.
Isomiddinov, Z. (2018). G'afur G'ulom tarjimalari. Ziyouz.uz. https://ziyouz.uz/ilm-va-
fan/adabiyot/zuhriddin-isomiddinov-gafur-gulom-tarjimalari/
3.
G'ulom, G'. (1983-1986). Mukammal asarlar to'plami. 12 jildlik. Toshkent: G'afur G'ulom
nomidagi Adabiyot va san'at nashriyoti.
4.
Spuler, B. (2018). Translating Literary Works: Challenges and Strategies. Cambridge
University Press.
5.
Pannvitz, R. (2010). Cultural Appropriation in Translation. Berlin: Springer.
6.
Shklovsky, V. (1990). Theory of Prose. Dalkey Archive Press.
7.
Venuti, L. (2008). The Translator's Invisibility: A History of Translation. Routledge.
8.
Vedernikov, A. (2015). Modernizatsiya klassicheskikh tekstov: problemy i perspektivy.
Moskva: Nauka.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
194
9.
Qosimova, M. (2010). O'zbek tarjima adabiyoti tarixi. Toshkent: O'qituvchi.
10.
Salomov, G'. (1983). Tarjima nazariyasiga kirish. Toshkent: Fan.
