ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
184
KO’RISHDA , ESHITISHDA VA YENGIL DARAJADAGI AQLIY RIVOJLANISHIDA
MUAMMOSI BO’LGAN BOLALAR INKLYUZIV TA’LIMIDA SINF XONALARI VA
DARS JARAYONINI MOSLASHTIRISH.
TURSUNOVA MARJONA OLIMJON QIZI
O’zbek tili va adabiyoti fakulteti
616-23- guruh talabasi
Annastatsiya:
Mazkur maqolada ko’rish , eshitish va yengil darajadagi aqliy rivojlanishida
muaaamosi bo’lgan bolalar uchun inklyuziv ta’lim muhiti yaratish masalari ko’rib chiqiladi .
Xususan sinf xonasini moslashtirish , dars jarayonini o’zgartirish va maxsus usullarda
foydalanish yo’llari tahlil etiladi. Shuningdek , o’qituvchilarning o‘quvchilarga individual
yondashuvi, texnologiyalar va maxsus o‘quv materiallarining ahamiyati haqida so‘z boradi.
Inklyuziv ta’limni samarali tashkil etish orqali imkoniyati cheklangan bolalarning bilim olish
imkoniyatlarini kengaytirish va ularni jamiyatga integratsiya qilish mumkinligi ta’kidlanadi.
Kalit so‘zlar:
inklyuziv ta’lim, imkoniyati cheklangan bolalar, sinf xonasini moslashtirish, dars
jarayoni, ko‘rish muammosi, eshitish muammosi, aqliy rivojlanish.
Bugungi kunda ta’lim tizimida har bir bolaga sifatli ta’lim berish va ularning ehtiyojlarini
inobatga olish dolzarb masala hisoblanadi. Inklyuziv ta’lim tizimi imkoniyati cheklangan
bolalarning umumiy ta’lim maktablarida boshqa o‘quvchilar bilan birgalikda o‘qishiga sharoit
yaratadi. Ko‘rishida, eshitishda va yengil darajadagi aqliy rivojlanishida muammosi bo‘lgan
bolalar uchun moslashtirilgan ta’lim muhiti ularning rivojlanishi va jamiyatga moslashuvi uchun
muhim ahamiyatga ega
Inklyuziv ta’lim
– bu har bir bolaning individual ehtiyojlarini inobatga olgan holda ta’lim
jarayonini tashkil etish tizimi bo‘lib, imkoniyati cheklangan o‘quvchilarning jamiyatga to‘laqonli
integratsiyasini ta’minlashga qaratilgan. Ko‘rishida, eshitishda va yengil darajadagi aqliy
rivojlanishida muammosi bo‘lgan bolalar uchun mos sharoit yaratish ta’lim samaradorligini
oshirishga yordam beradi.
Inklyuziv ta’lim quyidagi ustunliklarga ega:
Imkoniyati cheklangan bolalarning ijtimoiylashuvini kuchaytiradi.
Ularning o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi.
Ta’lim muhitida bag‘rikenglik va hamjihatlikni shakllantiradi.
Har bir bolaga mos ta’lim olish imkoniyatini yaratadi.
Eshitishida va aqliy rivojlanishida nuqsoni bo'lgan bolalar kar va zaif eshituvchilar maktabida
ta'lim oladilar. Bolalarga yordamchi sinflarga yo'llanma beriladi. Yo'llanma berishdan oldin 2 ta
hujjat aniqlanishi kerak. Bular kar va zaif eshituvchilar maktabi tuzilishi va bolalarni maktabga
qabul qilish tartibi, tibbiy-pedagogik komissiya hujjati bo'lishi lozim. Kar va zaif eshituvchilar
maktabiga" kar va eshituvchi oligofren debil daraja" dagi bolalar qabul qilinadi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
185
Yordamchi sinf o'quvchilari 5-7 ta, tarbiya guruhida 10-14 ta boladan iborat bo'ladi. Ularning
ta'lim mundarijasi 2 ta hujjatdan iborat: o'quv rejasi va dasturidan. Ta'limning asosiy maqsadi kar
va zaif eshituvchi aqli zaif bolalarni hayotga tayyorlash, mehnatga, o'z ehtiyojlarini qondirishga
o'rgatishdan iborat. O'quv jarayoni 2 ta masaladan iborat: kar va zaif eshituvchilar maktabi
oldiga qo'yiladigan maqsad nutqni korreksiyalash va rivojlantirish, ularning bilish faoliyatini
korreksiyalash va rivojlantirish. Yordamchi sinflar o'quv rejasi 9 yil ta'limdan iborat. Bu 9 yil
ichida bolalar ona tili, matematika va boshqa fanlar boshlang'ich tushunchasini o'rganadilar. Kar
bolalar maktabi yordamchi sinflarida ushbu fanlar o'qitiladi: ona tili, matematika, tabiatshunoslik,
geografiya, tarix, jismoniy tarbiya, tasviriy san'at va mehnat. Rejaga " ijtimoiy mo'ljal" fani ham
kiritilgan. Kasbga yo'naltirish kar va aqli zaif bolalarga hayotga moslashishga yordam beradi.
"Savodga o'rgatish" (1-sinf), "Daktil nutqqa o'rgatish" (1-sinf), "Eshituv idrokini rivojlantirish va
o'qitish" (1-4-sinflar), "Nutqni rivojlantirish" (2-4-sinflar)," Husnixat" (2-4-sinflar). Savodga
o'rgatishdan oldin og'zaki-daktil qo'llashga o'rgatiladi. Alifbo bilan ishlash o'qitishning 2-yarim
yilligida olib boriladi. Nutqning rivojlanishi bolalarning o'z faoliyatlari jarayonida rivojlanib
boradi. Dastlab olib kel, ber, kel kabi shakllardan foydalaniladi. Keyin so'roq gaplarni idrok qilib
ularga javob berish o'rgatiladi. Atrofdagilar bilan muomala orqali nutqning og'zaki, daktil va
yozma shakllaridan foydalanishadi.mo'ljal" fani ham kiritilgan. Kasbga yo'naltirish kar va aqli
zaif bolalarga hayotga moslashishga yordam beradi.
Ko‘rishida muammosi bo‘lgan bolalar uchun moslashtirish
Ko‘rishida muammosi bo‘lgan bolalar uchun ta’lim muhitini moslashtirish quyidagi tamoyillarga
asoslanadi:
Darslik va materiallar: Darsliklar katta shrift bilan chop etilgan bo‘lishi yoki braille alifbosida
yozilgan materiallardan foydalanish tavsiya etiladi. Audio darsliklar va maxsus mobil
ilovalardan foydalanish ham samarali bo‘lishi mumkin.
Sinf xonasida sharoit: Yorug‘lik yetarli bo‘lishi, sinf xonasida vizual kontrastlar yaratilishi lozim.
Ekran yoki interaktiv doskalardan foydalanishda aniq va yorqin tasvirlar berilishi muhim.
Dars jarayoni
: O‘qituvchi og‘zaki tushuntirishni ko‘proq ishlatishi, taktil (teginish orqali his
qilish) materiallardan foydalangan holda darslarni olib borishi zarur.
Yengil aqliy rivojlanishida muammosi bo‘lgan bolalar axborotni qabul qilish, qayta ishlash va
eslab qolish jarayonida qiyinchiliklarga duch keladilar. Bu ularning ta’lim jarayonida
o‘zlashtirish sur’atini pasaytirishi mumkin. Shuning uchun inklyuziv ta’lim sharoitida ularga
mos keladigan pedagogik yondashuvlarni ishlab chiqish muhimdir. Moslashtirilgan sinf xonalari
va maxsus dars jarayonlari ularning bilim olish imkoniyatlarini oshiradi va jamiyatga
muvaffaqiyatli integratsiya qilishga yordam beradi.
Sinf xonasini moslashtirish
Inklyuziv ta’limda yengil aqliy rivojlanishida muammosi bo‘lgan bolalar uchun sinf xonasi
maxsus talablarni inobatga olgan holda tashkil etilishi lozim. Quyidagilar muhim omillar
hisoblanadi:
Jismoniy muhit
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
186
Sinf xonasi yorug‘, rang-barang va tartibli bo‘lishi kerak.
Ko‘rgazmali materiallar (rasmlar, sxemalar, piktogrammalar) joylashtirilishi lozim.
O‘quvchilarga o‘zlarini qulay his qilishlari uchun shaxsiy va umumiy joylar ajratilishi kerak.
Haddan tashqari bezaklardan qochish, chunki ortiqcha vizual stimullar diqqatni chalg‘itishi
mumkin. Dars jarayonlarini moslashtirish
Differensial yondashuv
O‘quvchilar individual ehtiyojlariga qarab kichik guruhlarga ajratiladi.
Har bir guruhga mos topshiriqlar va mashg‘ulotlar ishlab chiqiladi.
Interfaol va amaliy mashg‘ulotlar
O‘yin elementlari qo‘shilgan ta’lim metodlari qo‘llanilishi kerak.
Jismoniy harakat bilan bog‘liq topshiriqlar bilimni yaxshiroq o‘zlashtirishga yordam beradi.
Rol o‘ynash mashg‘ulotlari va real hayotiy vaziyatlarni modellashtirish ta’lim samaradorligini
oshiradi.
O‘quvchilarni rag‘batlantirish
Kichik yutuqlar ham e’tirof etilishi va mukofotlanishi lozim.
Rag‘batlantirish tizimi ijobiy fikrlash va motivatsiyani kuchaytiradi.O‘quvchilarga o‘zlarini
muhim his qilishlari uchun mas’uliyat yuklash muhimdir.
Xulosa:
Xulosa qilib aytadigan boʻlsak Inklyuziv ta’lim imkoniyati cheklangan bolalar uchun
teng imkoniyatlar yaratish va ularning jamiyatga muvaffaqiyatli integratsiya qilinishini
ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Ko‘rishida, eshitishda va yengil darajadagi aqliy
rivojlanishida muammosi bo‘lgan bolalar uchun moslashtirilgan ta’lim muhiti ularning bilim
olish jarayonini yaxshilaydi va ijtimoiy moslashuvini osonlashtiradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni (2020). – Toshkent: O‘zbekiston
Respublikasi Qonun hujjatlari to‘plami.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ-4884-son qarori “Imkoniyati cheklangan
shaxslarni qo‘llab-quvvatlash va ularning ta’lim olishini rivojlantirish to‘g‘risida” (2020).
3.Defektologiya va inklyuziv ta’lim asoslari. (2018). O‘quv qo‘llanma. – Toshkent: TDPU
nashriyoti.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
187
4. Amanov R., Xoshimova D. (2021). Maxsus pedagogika va psixologiya. – Toshkent:
Innovatsion ta’lim nashriyoti.
5. Ziyoev K., Tursunov A. (2019). Imkoniyati cheklangan bolalarga ta’lim berish metodikasi. –
Samarqand: Samarqand davlat universiteti nashriyoti.
