ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
180
INKLYUZIV TA'LIMNING TIBBIY-PEDAGOGIK-IJTIMOIY MODELI
Choriyeva Lola
Jizzax davlat pedagogika universiteti
O'zbek tili va adabiyoti fakulteti talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada inklyuziv ta’limning tibbiy, pedagogik va ijtimoiy modellari
batafsil yoritilgan. Tibbiy model maxsus ehtiyojga ega bolalarning jismoniy va psixologik
rivojlanishini qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan bo‘lib, reabilitatsiya, fizioterapiya va maxsus
tibbiy xizmatlarni o‘z ichiga oladi. Pedagogik model esa ta’lim jarayonida individual
yondashuvni joriy etish, maxsus pedagoglarni tayyorlash va innovatsion texnologiyalarni
qo‘llash orqali bolalarning bilim olish imkoniyatlarini kengaytiradi. Ijtimoiy model esa
jamiyatda inklyuziya madaniyatini shakllantirish, ota-onalar bilan ishlash va maxsus ehtiyojga
ega shaxslarning bandligini ta’minlashga asoslangan. Jahon tajribasi va O‘zbekiston sharoitida
ushbu modellarni joriy etish bo‘yicha muhim jihatlar tahlil qilinib, taklif va tavsiyalar berilgan.
Kalit so‘zlar:
Inklyuziv ta’lim, tibbiy model, pedagogik model, ijtimoiy model, maxsus ehtiyoj,
moslashtirilgan ta’lim, integratsiya.
Bugungi kunda inklyuziv ta’lim butun dunyo bo‘ylab ta’lim tizimining ajralmas qismiga aylanib
bormoqda. Inklyuziv ta’lim – bu har bir bolaning, shu jumladan maxsus ehtiyojga ega
bolalarning teng huquqli ta’lim olishini ta’minlaydigan tizim bo‘lib, u diskriminatsiyaning oldini
olishga va har bir bolaga moslashtirilgan sharoit yaratishga qaratilgan. BMTning Inson huquqlari
to‘g‘risidagi umumjahon deklaratsiyasida ta’lim olish har bir insonning fundamental huquqi
ekanligi qayd etilgan. Shu sababli, inklyuziv ta’lim nafaqat pedagogik, balki ijtimoiy
muammolarni ham hal qilishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Dunyo bo‘ylab maxsus ehtiyojga ega bolalar uchun inklyuziv ta’limning qo‘llanilishi kengayib
bormoqda. Masalan, Yevropa davlatlari, AQSh, Yaponiya va boshqa rivojlangan mamlakatlarda
inklyuziv ta’lim tizimi ancha rivojlangan bo‘lib, maxsus ta’lim ehtiyojlariga ega bolalar uchun
keng imkoniyatlar yaratib berilgan. O‘zbekistonda ham inklyuziv ta’limni rivojlantirish bo‘yicha
qator islohotlar amalga oshirilmoqda.
Inklyuziv ta’lim jarayonida bolalarning individual ehtiyojlarini hisobga olish muhimdir. Shu
sababli, bu jarayon tibbiy, pedagogik va ijtimoiy yondashuvlarning uyg‘unlashuvi orqali amalga
oshiriladi. Ushbu model quyidagi asosiy yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi:
1.
Tibbiy model – bolaning jismoniy va ruhiy salomatligi bilan bog‘liq masalalarni hal
qilishga yo‘naltirilgan. Bu model bo‘yicha shifokorlar, defektologlar va psixologlar bola
rivojlanishini nazorat qilib boradilar va unga mos ta’lim sharoitini yaratishda ishtirok etadilar.
2.
Pedagogik model – ta’lim jarayonini moslashtirish va maxsus ehtiyojga ega bolalar uchun
individual yondashuv ishlab chiqishni o‘z ichiga oladi. Bu model bo‘yicha maxsus pedagoglar,
logopedlar va defektologlar bolalar bilan ishlaydilar.
3.
Ijtimoiy model – bolalarning jamiyatga integratsiyasini ta’minlashga yo‘naltirilgan bo‘lib,
unda oilalar, ijtimoiy xizmatlar va jamiyatning barcha qatlamlari ishtirok etadilar.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
181
Ushbu uch yondashuvning uyg‘unligi bolalarning inklyuziv ta’lim muhitida muvaffaqiyatli
o‘qishi va rivojlanishini ta’minlaydi.
Ko‘pgina mamlakatlar inklyuziv ta’limni rivojlantirish bo‘yicha turli tajribalar to‘plagan.
Masalan, Skandinaviya davlatlarida inklyuziya siyosati juda rivojlangan bo‘lib, maxsus ehtiyojga
ega bolalar odatiy maktablarga integratsiyalashgan holda tahsil oladilar. Yaponiyada esa bolalar
uchun moslashtirilgan texnologiyalar va maxsus dasturlar orqali inklyuziv ta’lim amalga
oshiriladi.
O‘zbekistonda esa inklyuziv ta’lim hali to‘liq shakllangan emas, lekin bu yo‘nalishda qator
islohotlar olib borilmoqda. Xususan, 2020-yilda qabul qilingan “Ta’lim to‘g‘risida”gi qonunda
inklyuziv ta’lim masalalari ham ko‘rsatib o‘tilgan. Shuningdek, maxsus ehtiyojga ega bolalar
uchun inklyuziv ta’lim muassasalari va maxsus sinflar tashkil etilmoqda. Ushbu muammolarni
hal qilish uchun ta’lim tizimi, tibbiy xizmatlar va ijtimoiy xizmatlar o‘rtasidagi hamkorlikni
kuchaytirish zarur.
Inklyuziv ta’lim tizimida tibbiy model muhim rol o‘ynaydi. Chunki maxsus ehtiyojga ega bolalar
ko‘pincha jismoniy, ruhiy yoki kognitiv nuqsonlarga ega bo‘ladilar. Shu sababli, ta’lim jarayoni
ularning salomatligini qo‘llab-quvvatlash va rivojlanishiga moslashgan holda tashkil etilishi
lozim.
Tibbiy modelning asosiy tamoyillari quyidagilar:
Tibbiy diagnostika
– bola maxsus ta’limga ehtiyoji bor-yo‘qligini aniqlash.
Profilaktika va reabilitatsiya
– bolaning sog‘lig‘ini yaxshilash uchun individual dasturlar
ishlab chiqish.
Multidisiplinar yondashuv
– shifokorlar, defektologlar va psixologlar bilan hamkorlik qilish.
Pedagogik modelning asosiy vazifasi – maxsus ehtiyojga ega bolalar uchun moslashtirilgan
ta’lim dasturlarini ishlab chiqish va ularni individual qobiliyatlaridan kelib chiqib o‘qitishdir.
Moslashtirilgan ta’lim dasturlari:
Individual ta’lim rejasi (ITR) – har bir bolaning ehtiyojlariga mos ta’lim shakli.
Qo‘shimcha dars materiallari va moslashtirilgan baholash tizimi.
O‘zbekiston sharoitida hali barcha maktablar maxsus ta’lim ehtiyojlariga ega bolalarni qabul
qilishga tayyor emas. Shu sababli, pedagoglarning maxsus kurslardan o‘tishi ham dolzarb
masaladir.
Ijtimoiy modelning maqsadi – bolalarning jamiyatga moslashuvini osonlashtirish va ularning
teng huquqli fuqarolar bo‘lishiga sharoit yaratishdir.O‘zbekistonda nogironligi bo‘lgan shaxslar
uchun inklyuziv ta’lim muhitini shakllantirishda jamiyatning roli hali ham past darajada. Bu
borada turli davlat va nodavlat tashkilotlar bilan hamkorlikni rivojlantirish zarur.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
182
Inklyuziv ta’lim tizimida tibbiy model muhim ahamiyatga ega bo‘lib, u maxsus ehtiyojga ega
bolalarning jismoniy va ruhiy holatini hisobga olgan holda ta’lim jarayonini tashkil etishni o‘z
ichiga oladi. Tibbiy model bolalarning jismoniy va ruhiy rivojlanishini qo‘llab-quvvatlashga
qaratilgan. Ushbu model quyidagi asosiy tamoyillarga asoslanadi:
Diagnostika
– bolaning rivojlanish darajasi va maxsus ehtiyojlari aniqlanadi. Shifokorlar va
psixologlar tomonidan tahlil o‘tkazilib, bolaning ta’lim jarayoniga qanday sharoitlarda mos
kelishi belgilanadi.
Reabilitatsiya va muolaja
– bolaning jismoniy va aqliy rivojlanishini yaxshilash maqsadida
tibbiy yordam ko‘rsatiladi.
Moslashtirilgan ta’lim muhiti
– maktab yoki maktabgacha ta’lim muassasalarida bolalar uchun
maxsus jihozlangan sinflar yoki individual sharoitlar yaratiladi.
Tibbiy model quyidagi xizmatlar bilan ta’minlanadi:
Nevrologik va psixologik yordam – bolalarning ruhiy va emotsional holatini qo‘llab-quvvatlash.
Fizioterapiya va ortopedik yordam – jismoniy rivojlanishga yordam beruvchi muolajalar.
Nutq terapiyasi (logopediya) – nutq va kommunikatsiya muammolarini bartaraf etish.
Dorivor muolajalar va maxsus muassasalar – shifokorlar tomonidan tavsiya etilgan dori
vositalari va reabilitatsiya markazlari xizmatlari.
Jahon tajribasida tibbiy model quyidagicha yo‘lga qo‘yilgan:
Skandinaviya mamlakatlari – davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlanadigan maxsus reabilitatsiya
markazlari mavjud. AQSh va Yevropa – har bir maxsus ehtiyojga ega bola uchun individual
reabilitatsiya rejasi tuziladi. Germaniya – maxsus ehtiyojga ega bolalar uchun ijtimoiy
adaptatsiya markazlari mavjud. Rossiya va MDH davlatlari – maxsus internatlar mavjud bo‘lib,
tibbiy va pedagogik xizmatlar uyg‘unlashgan. O‘zbekistonda esa bu boradagi ishlar hali to‘liq
rivojlanmagan. Hozirgi vaqtda reabilitatsiya markazlari va maxsus maktablar mavjud bo‘lsa ham,
ularning soni va sifati oshirilishi zarur.
XULOSA
Inklyuziv ta’limning tibbiy, pedagogik va ijtimoiy modellari bolalarning jismoniy, intellektual va
ijtimoiy ehtiyojlarini qondirishga qaratilgan kompleks yondashuvdir. Ushbu modellar bir-biri
bilan uzviy bog‘langan bo‘lib, ularning samarali joriy etilishi ta’lim jarayonining inklyuzivligini
ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. O‘zbekiston inklyuziv ta’lim yo‘lida muhim qadamlarni
tashlamoqda, lekin bu borada quyidagi masalalar ustida ishlash lozim:
1.
Tibbiy xizmatlar sifati va reabilitatsiya markazlari sonini oshirish;
2.
Maxsus pedagoglar tayyorlash tizimini rivojlantirish;
3.
Jamiyatda inklyuziya madaniyatini shakllantirish;
4.
Davlat va xalqaro tashkilotlarning hamkorligini kuchaytirish;
5.
Infratuzilmani rivojlantirish va maktablarni inklyuziv ta’limga moslashtirish.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
183
Jahon tajribasi shuni ko‘rsatadiki, inklyuziv ta’lim faqat davlat tomonidan emas, balki
jamiyatning barcha qatlamlari – ota-onalar, o‘qituvchilar, tibbiyot xodimlari, nodavlat
tashkilotlar va korxonalar ishtirokida amalga oshirilishi kerak. Bu esa kelajakda nogironligi bor
bolalarning jamiyatga to‘liq qo‘shilishi uchun mustahkam poydevor yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati
1.
Ture Yonsson. Inklyuziv taʼlim. O‘qituvchilar uchun metodik qo‘llanma. YuNESKO
Xalqaro tashkiloti. Opereyshen Mersi Xalqaro tashkiloti, Respublika taʼlim markazi. – T., 2021.
2.
Mengliyev, B. (2022). PEDAGOGICAL COMPETENCE OF A MODERN
PHYSICAL EDUCATION TEACHER. Science and innovation, 1(B7), 554-556.
3.
B.N.Mengliyev, (2023). UMUMRIVOJLANTIRUVCHI MASHQLARNI OQITISH
METODIKASI. Finland International Scientific Journal of Education, Social Science &
Humanities, 11(4), 450-454.
4.
Музаффарова, Х. Н., & Эгамназаров, М. Ю. (2017). Махсус таълимда болалар
интеллекти даражасини аниқлашда психологик-педагогик эксперимент ўтказиш
технологияси. Современное образование (Узбекистан).
5.
Muzaffarova X.N., Tursunqulova O. Inklyuziv ta‘limni amaliyotga joriy qilish
masalalari// zamonaviy taraqqiyotda ilm-fan va madaniyatning o‗rni nomli respublika ilmiy
amaliy konferentsiyasi 20.06. 2021yil
6.
7.
8.
