ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
175
INKLYUZIV TA’LIM MUAMMOLARI VA ME’YORIY-HUQUQIY ASOSLARI
Begimqulova Zilola
Abdulla Qodiriy nomidagi JDPU talabasi
E-mail:Begimqulovazilola7@gmail.com
Tel:+99899 582 10 96
Annotatsiya:
Ushbu maqolada zamonaviy ta‘lim tizimida inklyuziv ta’limning o‘rni, uning
dolbzarb muammolari va ularni bartaraf etish yo‘llari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, O‘zbekiston
Respublikasida inklyuziv ta’lim sohasini tartibga soluvchi me’yoriy-huquqiy hujjatlar tahlil
qilinadi.
Kalit so‘zlar:
inklyuziv ta’lim, nogironligi bo‘lgan bolalar, me’yoriy-huquqiy asoslar, ta’lim
tizimi, ijtimoiy integratsiya.
Kirish
Inklyuziv ta’lim bugungi kunda jahon miqyosida, shu jumladan, O‘zbekiston Respublikasida
ham eng dolzarb va muhim ijtimoiy-psixologik masalalardan biri hisoblanadi. Har bir bolaning
ta’lim olish huquqini ta’minlash, uning teng imkoniyatlar asosida rivojlanishini qo‘llab-
quvvatlash davlatning asosiy vazifalaridan biridir. Ayniqsa, imkoniyati cheklangan va maxsus
ehtiyojga ega bolalar uchun ta’lim olish imkoniyatini yaratish inklyuziv ta’limning bosh maqsadi
hisoblanadi.
Inklyuziv ta’limning mohiyati va ahamiyati
Inklyuziv ta’lim- bu imkoniyati cheklangan bolalarning sog’lom bolalar bilan birgalikda umumiy
ta’lim muassasalarida ta’lim olishlarini nazarda tutadi. Inklyuziv ta’lim orqali barcha bolalarning
ijtimoiylashuvi, jamiyatda o‘z o‘rnini topishi, mustaqil hayotga tayyorlanishi uchun zarur
sharoitlar yaratiladi. Bunda individual ehtiyojlari va imkoniyatlari inobatga olinadi.
Inklyuziv ta’lim muammolari
Ko‘plab davlatlarda inklyuziv ta’limni joriy etish davlat normativ hujjatlarida qayd
qilinmaganligi;
Nogiron bolalarga nisbatan salbiy munosabat;
Imkoniyati cheklangan bolalarning jamoalarda ko‘rinmaslik muammosi;
Moddiy mablag‘ yetishmasligi muammolari;
Ta’lim muassasalarini inklyuziv ta’limga moslashtirish muammolari;
Sinfda o‘quvchilar sonining ko‘pligi;
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
176
Kambag‘allik;
Jinsiy tafovutlarga qarab kamsitish;
Imkoniyati cheklangan bolalarning bohqalarga qaramligi;
Favqulodda vaziyatlar, mojarolar, qochoqlar muammolari;
Kadrlar masalasidagi muammolar.
Shu jumladan, O‘zbekiston Respublikasi ta’lim tizimida inklyuziv ta’limni joriy etishda yuqorida
sanalgan muammolar qatorida yana bir qator muammolar mavjud:
Moddiy-texnik muammolar:Ko‘pgina umumta’lim muassasalarida moslashtirilgan dars xonalari,
maxsus o‘quv materiallari va yordamchi texnik vositalar mavjud emas:
Kadrlar tayyorlash muammosi:Inklyuziv ta’lim sohasida ishlash uchun tayyorlangan malakali
pedagog kadrlar, psixologlar, defektolog va logopedlar soni yetarli emas.
Jamiyatdagi stereotiplar:Aksar hollarda ota-onalar va o‘qituvchilarda imkoniyati cheklangan
bolalar bilan ishlashga tayyorgarlik yetarli darajada emas, ularni umumiy muhitga
moslashtirishda psixologik to‘siqlar mavjud.
Huquqiy va tashkiliy muammolar:
Amaldagi qonunlar va normativ hujjatlar to‘liq amaliyotga tatbiq etilmayapti yoki yetarlicha
aniqlashtirilmagan.
Darhaqiqat, bu ta’lim tizimi oldidagi muamolarni hal etish oson kechmaydi. Ammo bu ta’lim
tizimining foydali jihatlari juda ko‘p. Ular sirasiga quyidagilar kiradi:
Inklyuziv ta’lim qashshoqlik iskanjasidan qutulishga imkon beradi;
Inklyuziv ta’lim barcha uchun ta’lim sifatini yaxshilaydi;
Kamsitishlarning oldini oladi;
Inklyuziv ta’lim yanada inklyuzivlikka olib keladi;
Inlyuziv ta’lim qoidalari:
Insonning qadr-qimmati uning qobiliyati yutug‘iga bog‘liq emas.
Har bir inson o‘ylash va his qilish qobiliyatiga ega.
Har bir kishi eshitish va muloqot qilish qobiliyatiga ega.
Har bir kishi bir-biriga muhtoj.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
177
Shaxsning to‘liq va xaqiqiy ta’lim olishi faqat real hamkorlikda amalga oshadi.
Hamma kishilar o‘z tengdoshlarining qo‘llab-quvvatlshiga muhtoj.
Hamma ta’lim oluvchilarning yutuqqa erishishiga ularning nimadir qila olmasligi emas, nimadir
qila olishi sabab bo‘ladi.
Hamkorlik qilish kishi hayotini har tomonlama kuchaytiradi.
Inklyuziv ta’lim tizimi quyidgi ta’lim muassasalarini o‘z ichiga oladi: maktabgacha ta’lim, o‘rta
ta’lim kasb-hunar ta’limi va oliy ta’lim. Bu ta’lim muassasalarining maqsadi bolalarning ta’lim
olishi va kasb-hunarga tayyorlashda ularning o‘rtasidagi to‘siqni bartaraf etib ochiq ta’lim
muhitini yaratishdan iborat.
Inklyuziv ta’limning me’yoriy-huquqiy asoslari
O‘zbekistonda nogironlarni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash, tibbiy-ijtimoiy yordam
ko‘rsatish, hayot sifatini yaxshilash tizimini takomillashtirish, ularga ta’lim olish va ishga
joylashishda har tomonlama ko‘maklashish bo‘yicha qator ishlar amalga oshirilib, xalqimizga
xos bo‘lgan mahr-shafqat hamda ezglik tuyg‘ularini hisobga olgan holda nogironlarning muhim
ehtiyoj va talablariga alohida e’tibor qaratilmoqda. O‘zbekistin Respublikasi Prezidentining
2017-yil 17-fevraldagi PF-4947-son ,,O‘zbekiston Respblikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha
Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida‘‘, 2017-yil 1-dekabrdagi PF-5270-son ,,Nogironligi bo‘lgan
shaxslarni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida‘‘
, 2019-yil 29-apreldagi PF-5712-son ,,Xalq ta’limi tizimi 2030-yilgacha
rivojlantirish konsepsiyasi to‘g‘risida‘‘ , 2020-yil 6-noyabrdagi PF-6108-son ,,O‘zbekistonning
yangi taraqqiyot davrida ta’lim-tarbiya va ilm-fan sohalarini rivojlantirish chora-tadbirlari
to‘g‘risidagi farmonlar, 2020-yil 13-oktyabrdagi PQ-4860-SON ,,Alohida ta’lim ehtiyojlari
bo‘lgan bolalarga ta’lim-tarbiya berish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida‘‘gi qarori, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasisining 2021-yil 12-
oktyabrdagi 638-son ,,Alohida ta’lim ehtiyoji bo‘lgan bolalarga ta’lim berishga oid normativ
huquqiy hujjatlarni tasdiqlash to‘g‘risida‘‘ gi qarori, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
2022-yil 28-yanvardagi PF-60-sonli ,,2022-2026-yillarga mo‘ljallangan yangi O‘zbekistonning
taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida‘‘gi farmoni hamda mazkur faoliyatga tegishli boshqa
me’yoriy-huquqiy hujjatlarda belgilangan vazifalarni amalga oshirish uchun muhim ahamiyatga
ega.
Inklyuziv ta’lim tizimini joriy qilish bo‘yicha qator normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilindi.
Mazkur hujjatlarda jamiyatimizning bir bo‘lagi bo‘lgan maxsus yordamga muhtoj bolalarni
ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash, ularga ta’lim-tarbiya berish , ularning sog‘lom bolalar qatoridan
o‘rin olib o‘z qobiliyati, imkoniyatlarini ko‘rsata olishiga, ma’naviy kamol topishiga qaratilgan
chora-tadbirlar belgilab berilgan.
Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 5-sentabrdagi ,,Xalq ta’lim tizimiga
boshqaruvning yangi tamoyillarini joriy etish chora-tadbirlari to‘g‘risida‘‘ gi PQ-3931-son
qarorida alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarning ijtimoiy kafolatlarni ta’minlovchi chora-
tadbirlar samaradorligini yanada oshirish, ularning ta’lim-tarbiya (shu jumladan, inklyuziv
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
178
ta’lim-tarbiya) olishiga xizmat qiladigan moslashuv muhitini yaratish bo‘yicha alohida vazifalar
qayd etib o‘tilgan.
Shunungdek, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 29-apreldagi PF-5712-son
Farmoni bilan tasdiqlangan O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’lim tizimini 2030-yilgacha
rivojlantirish konsepsiyasida alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarga ko‘rsatiladigan ta’lim
xizmatlarini yaxshilash bo‘yicha:
alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalar ta’lim oladigan ta’lim muassasalari binolariga
qo‘yiladigan talablarni ishlab chiqish va tasdiqlash;
alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalar o‘qitiladigan ta’lim muassasalarini zarur adabiyotlar,
metodik qo‘llanmalar, turli kasblarga o‘qitish uchun uskuna va jihozlar bilan ta’minlashga
qaratilgan chora-tadbirlarni amalga oshirish;
alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarni o‘qitish uchun inklyuziv ta’lim tizimini tashkil etish,
umumta’lim muassasalarini maxsus moslamalar (ko‘tarish qurilmasi, pandus, tutqich va
boshqalar), shuningdek, tegishli kadrlar (maxsus pedagog, bolalarni ruhiy pedagogik kuzatish
bo‘yicha mutaxassislar) bilan ta’minlash
jamoatchilik o ‘rasidagi alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarning bilim olish huquqi,
inklyuziv o‘qitishning mazmun-mohiyati haqida tushuntirish ishlarini olib borish;
o‘quvchilarning jismoniy va aqliy talab-ehtiyojidan va ta’lim muassasalarining geografik
joylashuvidan kelib chiqqan holda alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalar o‘qitiladigan ta’lim
muassasalarini optimallashtirish;
alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarning moslashishi va integratsiya uchun maktab-
internatlarini bosqichma-bosqich maxsus jihozlar bilan ta’minlash;
alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan har bir bolaning inklyuziv ta’lim olish huquqini ta’minlashga
qaratilgan chora-tadbirlarni amalga oshirish kabi vazifalar belgilangan.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, inklyuziv ta’limni rivojlantirish jamiyatda adolat va tenglik tamoyillarini
qaror topshirishda muhim o‘rin tutadi. Har bir bola, u qanday imkoniyatga ega bo‘lishidan qat’iy
nazar, sifatli ta’lim olish huquqiga ega. Shu sababli davlat, jamiyat va ta’lim muassasalari
birgalikda ushbu sohada tizimli va izchil ishlarni davom ettirishlari zarur. Inklyuziv ta’lim esa
ana shu imkoniyatlarni yaratishga xizmat qiladi. Inklyuziv ta’lim-faqat ta’lim tizimigina emas,
balki butun jamiyatning ijtimoiy rivojlanish darajasini ko‘rsatuvchi muhim yo‘nalishdir.
Shunday ekan, har bir bola uchun sifatli va teng ta’lim imkoniyatlarini yaratish borasida har
birimiz o‘z hissamizni qo‘shishimiz kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.Inklyuziv ta’lim. Gospital pedagoika: darslik/ N.B.GOIPOVA Namangan-2024.
2.Alohida ehtiyojlari bo‘lgan o‘quvchilarni psixologik qo‘llab-quvvatlash usullari
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
179
Nomli metodik tavsiya I.R.Gaynutdinova-Toshkent 2022.
3.O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlar milliy bazasi.Lex.uz
4.Maxsus inklyuziv ta’lim uslubiy qo‘llanma. R.SH.SHomahmudova chashma print nashriyoti.
5.Https://www.lrx.uz 638-son qaror 12.10.2021. Alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarga
ta’lim-tarbiya berish.
