ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
298
IMKONIYATI CHEKLANGAN BOLALARGA MAKTAB VA SINFXONALARINI
MOSLASHTIRISH HAMDA KORREKSION YORDAM KO‘RSATISHNING
HUQUQIY-PEDAGOGIK ASPEKTLARI
Ismoilova Mahliyo
Jizzax davlat pedagogika universiteti
“O’zbek tili va adabiyoti fakulteti 2-kurs talabasi
ANNOTATSIYA:
Ushbu maqolada imkoniyati cheklangan bolalar uchun maktab va
sinfxonalarni moslashtirish hamda korrеksion yordam ko‘rsatishning huquqiy va pedagogik
jihatlari tahlil qilinadi. Inklyuziv ta’lim tizimi, uning dolzarbligi va imkoniyati cheklangan
bolalarga ta’lim olish uchun yaratilishi lozim bo‘lgan sharoitlar yoritilgan. Shuningdek,
O‘zbekiston Respublikasining ta’limga oid qonunchilik bazasi, xalqaro standartlar va normativ-
huquqiy hujjatlar asosida korrеksion pedagogika masalalari ko‘rib chiqilgan.
Maqolada imkoniyati cheklangan bolalar uchun maxsus ta’lim metodikalarini ishlab chiqish,
o‘qituvchilar malakasini oshirish, sinfxonalarni jismoniy va texnik jihatdan moslashtirish,
shuningdek, korrеksion-pedagogik xizmatlarni takomillashtirishga oid takliflar berilgan.
Tadqiqot natijalari inklyuziv ta’limni rivojlantirish va nogiron bolalar uchun qulay ta’lim
muhitini yaratish bo‘yicha samarali strategiyalarni shakllantirishga yo‘naltirilgan.
Kalit so‘zlar:
inklyuziv ta’lim, imkoniyati cheklangan bolalar, korrеksion pedagogika, huquqiy
asoslar, maxsus ta’lim, sinfxonalarni moslashtirish
.
ANNOTATION:
The article analyzes the legal and pedagogical management of the school and
the provision of adaptation and correctional assistance to children in school. The inclusive
education system, its violations and the need to create a system for the education of children
under control. , Consideration of issues of correctional pedagogy on the basis of the legislative
framework of the Republic of Uzbekistan on education, international standards and regulatory
legal acts.
The article gives specific recommendations for the development of special educational programs
for teaching aids, adaptation of classrooms with physical and technical means, provision of
correctional pedagogical support. Development of research investments and the development of
a favorable educational environment for children with physical disabilities.
Keywords:
inclusive education, safety children, correctional pedagogy, legal framework, special
education, adaptation of classrooms.
АННОТАЦИЯ:
В данной статье анализируются правовые и педагогические аспекты
адаптации школ и классов для детей с ограниченными возможностями здоровья и
оказания коррекционной помощи. Освещены система инклюзивного образования, ее
актуальность и условия, которые необходимо создать для обучения детей с
ограниченными возможностями. Также были рассмотрены вопросы коррекционной
педагогики на основе образовательно-правовой базы Республики Узбекистан,
международных стандартов и правовых документов.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
299
В статье содержатся предложения по разработке специальных методов обучения детей с
ограниченными возможностями, повышению квалификации педагогов, физической и
технической адаптации учебных помещений, а также совершенствованию коррекционно-
педагогической службы. Результаты исследования направлены на формирование
эффективных стратегий развития инклюзивного образования и создания комфортной
образовательной среды для детей с ограниченными возможностями здоровья.
Ключевые слова:
инклюзивное образование, дети с ограниченными возможностями,
коррекционная педагогика, правовая база, специальное образование, адаптация учебных
помещений.
Kirish
Inson huquqlari va erkinliklarini ta’minlash har bir davlatning ustuvor vazifalaridan biridir.
Xususan, imkoniyati cheklangan bolalar uchun ta’lim olish imkoniyatlarini yaratish va ularni
jamiyatga integratsiya qilish muhim ijtimoiy masalalardan hisoblanadi. Ushbu maqolada
imkoniyati cheklangan bolalarga moslashtirilgan ta’lim muhitini yaratish, sinfxonalarni ularning
ehtiyojlariga moslashtirish hamda korrеksion yordam ko‘rsatishning huquqiy va pedagogik
jihatlari yoritiladi.
1. Imkoniyati cheklangan bolalar uchun inklyuziv ta’limning ahamiyati
Inklyuziv ta’lim – bu imkoniyati cheklangan bolalarni umumta’lim maktablariga jalb qilish va
ular uchun qulay ta’lim muhitini yaratish tizimidir. Bu yondashuv:
Har bir bolaga sifatli ta’lim olish imkoniyatini yaratadi;
Ularning jamiyatga integratsiyasini ta’minlaydi;
Ijtimoiy tenglik va adolat tamoyillariga asoslanadi.
Bugungi kunda Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) va YUNESKO kabi xalqaro tashkilotlar
inklyuziv ta’limni rivojlantirishga alohida e’tibor qaratmoqda. O‘zbekiston ham bu borada qator
qonunlar va me’yoriy hujjatlarni qabul qilgan.
2. Maktab va sinfxonalarni moslashtirishning pedagogik asoslari
Imkoniyati cheklangan bolalarning ehtiyojlariga moslashtirilgan sinfxonalar va ta’lim tizimi
quyidagi pedagogik tamoyillarga asoslanadi:
2.1. Fizik muhitni moslashtirish
Nogironlik aravachalaridan foydalanadigan bolalar uchun panduslar va keng eshiklar o‘rnatilishi
lozim;
Ko‘zi ojiz bolalar uchun Brayl yozuvi bilan ta’minlangan o‘quv materiallari va maxsus
kompyuter dasturlari zarur;
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
300
Eshitish qobiliyati past bolalar uchun maxsus akustik tizimlar va imo-ishora tili bo‘yicha
mutaxassislar jalb etilishi kerak.
2.2. Darslarni moslashtirish
Ta’lim dasturlari bolaning imkoniyatlariga mos ravishda individual yondashuv asosida ishlab
chiqilishi kerak;
O‘qituvchilar inklyuziv ta’lim metodikalarini o‘zlashtirishi va ulardan samarali foydalanishi
muhim;
Bolalar uchun qo‘shimcha dars va maxsus pedagogik yordam ko‘rsatish tizimi joriy etilishi
lozim.
3. Imkoniyati cheklangan bolalar uchun korrеksion yordamning huquqiy asoslari
O‘zbekistonda imkoniyati cheklangan bolalarga ta’lim berish va korrеksion yordam ko‘rsatish
huquqiy jihatdan quyidagi hujjatlar asosida tartibga solinadi:
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi – har bir fuqaroning ta’lim olish huquqini kafolatlaydi;
"Ta’lim to‘g‘risida"gi Qonun – inklyuziv ta’lim tamoyillarini belgilaydi;
"Nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlari to‘g‘risida"gi Qonun – nogiron bolalarning ta’lim
olish huquqini ta’minlash bo‘yicha davlat majburiyatlarini belgilaydi;
BMTning Nogironlar huquqlari to‘g‘risidagi konvensiyasi – imkoniyati cheklangan shaxslarning
ta’lim olish huquqlarini xalqaro darajada himoya qiladi.
Bu huquqiy asoslar davlat va jamiyat oldida imkoniyati cheklangan bolalar uchun ta’lim
jarayonini qulaylashtirish va korrеksion xizmatlarni yo‘lga qo‘yish mas’uliyatini yuklaydi.
4. Pedagogik-korreksion yordam va reabilitatsiya tizimi
Imkoniyati cheklangan bolalar uchun ta’lim tizimida korrеksion-pedagogik yondashuv quyidagi
shakllarda amalga oshiriladi:
Logopedik xizmatlar – nutqida nuqsoni bor bolalar bilan individual va guruhiy mashg‘ulotlar
o‘tkazish;
Psixologik yordam – bolaning ijtimoiy moslashuvini qo‘llab-quvvatlash va stressni yengishga
yordam berish;
Fizioterapevtik mashg‘ulotlar – jismoniy qobiliyatlarni rivojlantirish va nogiron bolalar uchun
moslashtirilgan jismoniy tarbiya darslarini tashkil etish;
Imo-ishora va Brayl alifbosini o‘rgatish – eshitish va ko‘rish imkoniyati cheklangan bolalar
uchun maxsus bilimlarni shakllantirish.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
301
Bu xizmatlarning samarali ishlashi uchun davlat tomonidan yetarli moliyaviy va texnik resurslar
ajratilishi lozim.
Xulosa
Imkoniyati cheklangan bolalar uchun maktab va sinfxonalarni moslashtirish hamda korrеksion
yordam ko‘rsatish ta’lim tizimining ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lishi kerak. Bunda quyidagi
chora-tadbirlarni amalga oshirish tavsiya etiladi:
Inklyuziv ta’lim muhitini rivojlantirish – barcha maktablarda imkoniyati cheklangan bolalar
uchun zarur sharoitlar yaratish;
Maxsus ta’lim dasturlarini ishlab chiqish – har bir bolaning ehtiyojlariga moslashtirilgan
pedagogik yondashuvlarni joriy etish;
O‘qituvchilar malakasini oshirish – inklyuziv ta’lim bo‘yicha maxsus kurslarni tashkil etish;
Huquqiy bazani mustahkamlash – imkoniyati cheklangan bolalarning ta’lim olish huquqini
yanada kafolatlash va xalqaro standartlarga moslashtirish;
Jamoatchilikni jalb qilish – nogiron bolalar huquqlari va ta’lim imkoniyatlari haqida keng
jamoatchilik orasida targ‘ibot ishlarini olib borish.
Imkoniyati cheklangan bolalarning ta’lim olish huquqini to‘liq ta’minlash va ularga
moslashtirilgan muhit yaratish nafaqat ijtimoiy tenglikni ta’minlashga, balki jamiyatning har bir
a’zosining intellektual va ma’naviy rivojlanishiga hissa qo‘shishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi,
2023.
2. O‘zbekiston Respublikasi "Ta’lim to‘g‘risida"gi Qonuni. – 2020-yil 23-sentyabr.
3. O‘zbekiston Respublikasi "Nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlari to‘g‘risida"gi Qonuni.
– 2008-yil 11-iyul.
4. BMTning Nogironlar huquqlari to‘g‘risidagi konvensiyasi. – 2006-yil 13-dekabr.
5. UNESCO. "Inclusive Education: Guidelines for Inclusion". – Paris: UNESCO Publishing,
2009.
6. Vygotsky, L.S. "Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes". –
Harvard University Press, 1978.
7. Ainscow, M. "Developing Inclusive Education Systems: What Are the Levers for Change?" –
Journal of Educational Change, 2005.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
302
8. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. "Inklyuziv ta’limni rivojlantirish bo‘yicha
metodik qo‘llanma". – Toshkent, 2021.
