ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
289
UZLUKSIZ TA’LIM TIZIMIDA INKLYUZIV TA’LIMNING PEDAGOGIK-
PISIXOLOGIK BOSQICHLARI
TIRKASHOVA SEVINCH FARHOD QIZI
jdpu TALABASI
ANNOTATSIYA:
USHBU MAQOLADA UZLUKSIZ TA’LIM TIZIMIDA INKLYUZIV
TA’LIMNING
PEDAGOGIK-PISIXOLOGIK
BOSQICHLARI TAHLIL
QILINADI.
iNKLYUZIV TA’LIMNING ASOSIY TAMOILLARI, UNING PEDAGOGIK JIHATDAN
SAMARALI
TASHKIL
ETILISHI HAMDA
O’QUVCHILARNING
PISIXOOGIK
MOSLASHUV JARAYONLARI YORITILADI. shUNINGDEK, MAXSUS EHTIYOJGA
EGA BO’LGAN O’QUVCHILARNING TA’LIM JARAYONIGA INTEGRATSIYASI,
PEDAGOG VA PISIXOOGLARNING ROLI IJTIMOIY QO’LLAB QUVVATLASH
MEXANIZIMLAR VA INKLYUZIV TA’LIMNI RIVOJLANTIRISH BO’YICHA AMALIY
TAVSIYALAR NI ILGARI SURISHGA XIZMAT QILADI.
KALIT SO’ZLAR:
UZLUKSIZ TA’LIM, INKLYUZIV TA’LIM, PEDAGOGIK
BOSQICHLAR,
PISIXOLOGIK
MOSLASHUV,
SHAXSGA
YO’NALTIRILGAN
YONDASHUV, IJTIMOIY INTIGRATSIYA, TA’LIM STRATEGIYALARI,, MAHSUS
EHTIYOJLAR, DEFEKTOLOGIYA.
ZAMONAVIY JAMIYATDA TA’LIM JARAYONI INSON HUQUQLARI VA TENG
IMKONIYATLARGA
ASOSLANGAN
HOLDA
RIVOJLANIB BORMOQDA. SHU
NUQTA I
NAZARDAN,
INKLYUZIVTALIM- HAR
BIR
SHAXSNING
IMKONIYATLARINI INOBATGA OLGAN HOLDA, ULARNi UMUMIY TA’LIM
TIZIMIGA JALB QILISH JARAYONIDIR. UZLUKSIZ TA’LIm TIZIMIDA INKLYUZIV
TA’LIMNING PEDAGOGIK VA PISIXOLOGIK BOSQICHLARIni organish muhim
ahamiyat kasb etadi, chunki bu jarayon har bir o’quvchining shaxsiy ehtiyojlari va
imkoniyatlariga moslashtirilgan bo’lishi kerak.
Uzluksiz
ta’lim
insonning
butun hayoti davomida o’z bilim va konikmalarini
rivojlantirishiga xiznat qiladi. Inklyuziv ta’lim esa maxsus ehtiyojga ega bo’lgan shaxslarning
ham ta’lim jarayoniga to’liq jalb etilishini taminlaydi. ushbu tizimning to’liq tamoillari
quyidagilardan iborat.
Teng imkoniyat yaratish - har bira o’quvchining ta’lim olish
huquqini kafolatlash.
moslashuvchanlik- ta’lim dasturlarining turli ehtiyojlarga mos kelishini taminash. Shaxsga
yunaltirilgan yondashuv- har bir o’quvchinig pisixologik va pedagogik ehtiyojlarini inobatga
olish. Ikilyuziv talimni samarali tashkil etish uchun quyidagi bosqichlarni o’tish zarur. Bu
bosqichda ta’lim muassasalari inklyziv talimni yo’lga qo’yish uchun sharoit yaratadi.
1)
O’qituvchilarning inklyuziv ta’lim buyicha malakasini oshirish;
2)
Darslik va o’quv materialarini moslashtirish;
3)
Ta’lim muassasaida jismoniy va texnik imkoniyatlarni yaratish ( panduslar,maxsus
jihozlar,audiovizual materiallar).
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
290
inklyuziv ta'lim jarayonida pedagoglarning o'rni va roli alohida ahamiyat kasb etadi, chunki bu
jarayon faqat texnik vositalar yoki dasturlar bilan emas, balki insoniy yondashuv orqali amalga
oshiriladi. Tadqiqot natijalari shuni ko'rsatadiki, pedagoglarning psixologik va metodik
tayyorgarligi inklyuziv ta'lim samaradorligiga bevosita ta'sir qiladi. O'quvchilar ehtiyojlarini
tushunish, individual yondashuvni qo'llash va psixologik qo'llab-quvvatlash bo'yicha
o'qituvchilarning malakasini oshirish zarurati mavjud. Shuningdek, inklyuziv ta'limga oid
tamoyillarni amaliyotga joriy qilishda pedagoglarning motivatsiyasi va ijtimoiy mas'uliyati
muhim omillar sifatida baholandi. Bu borada ta'lim muassasalarida qo'llaniladigan innovatsion
metodlar samaradorligi alohida ta'kidlandi.
inklyuziv ta'lim jarayonining pedagogik-psixologik jihatlarini o'rganish uchun quyidagi
metodlardan foydalanildi: nazariy tahlil (ilmiy adabiyotlar, hujjatlar va tadqiqotlar asosida),
pedagogik kuzatish (ta'lim jarayonini bevosita kuzatish orqali), so'rovnoma va intervyular
(pedagoglar va o'quvchilar bilan suhbat o'tkazish orqali), hamda tajriba-sinov metodlari
(inklyuziv ta'lim bo'yicha amaliy mashg'ulotlarni tashkil etish va natijalarni baholash). Ushbu
metodlar yordamida pedagoglarning inklyuziv ta'limdagi roli va faoliyati atroflicha tahlil qilindi.
Inklyuziv taʼlim olish jarayoni bir-biriga oʻxshamaydigan, intellektual, jismoniy va aqliy
xususiyatlarga ega boʻlgan odamlar maxsus bilimga muhtoj boʻlmagan tengdoshlari bilan
birgalikda zarur bilim va koʻnikmalarni oladigan tarzda tashkil etiladi. Zotan, inklyuziv ta’lim -
bu umumta’lim maktablarida sog‘lom o‘quvchilar bilan alohida ta’limga ehtiyoji bo‘lgan
bolalarni
birga uyg‘unlashgan tarzda o‘qitish jarayoni sanaladi. Inklyuziv ta’lim bolalarga nisbatan har
qanday kamsitishni istisno qiluvchi, barchaga teng munosabatda bo‘lishni ta’minlovchi hamda
alohida ta’limga ehtiyojli bolalar uchun alohida shart-sharoitlar yaratuvchi ta’limdir. Jumladan,
inklyuziv ta’limning bosh g‘oyasi: “Bola ta’lim jarayoniga emas, ta’lim jarayoni bola
imkoniyatiga moslashtiriladi
Inklyuziv ta’lim tizimini rivojlantirishning maqsadi esa - ta’lim olish uchun teng
imkoniyatni ta’minlash va barcha bolalarning individual xususiyatlaridan, oldingi ta’lim
yutuqlaridan, tili, madaniyati, ota-onalarning ijtimoiy va iqtisodiy holatidan qat’iy nazar ta’limda
muvaffaqiyatga erishishi uchun zarur shart-sharoitlarni yaratishdir. Bu maqsadlarni amalga
oshirish О‘zbekiston Respublikasida ham davlat siyosati darajasiga kо‘tarildi. Jumladan,
O‘zbekiston Respublikasining yangi tahrirdagi Konstitutsiyasining 50- moddasida “Har kim
ta’lim
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
291
olish huquqiga ega. Davlat uzluksiz ta’lim tizimi, uning har xil turlari va shakllari, davlat va
nodavlat ta’lim tashkilotlari rivojlanishini ta’minlaydi.
Xulosa qilib aytganda, inklyuziv taʼlim alohida yordamga muhtoj bolalarni sog‘lom bolalar
bilan teng huquqlilik asosida taʼlim-tarbiya olishlarini taʼminlaydi. Shuning uchun ham u muhim
ahamiyat kasb etadi. Inklyuziv taʼlimning asosiy vazifasi bolalarning qobiliyatlari va
imkoniyatlari
holatidan qatʼi nazar, ularning barchasiga sifatli taʼlim taqdim etishdir. Shu bilan birga,
inklyuzivlik tamoyili imkoniyatlari cheklangan bolalar ijobiy ruhiy va ijtimoiy rivojlanishga ega
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RUYHATI:
1.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oʻqituvchi va murabbiylar
KUNIGA BAG’ISHLANGAN TANTANALI
MAROSIMDAGI NUTQI. XALQ SO’ZI
(XS.UZ)2
2.
Inklyuziv ta'lim uchun 5 yillik reja: jamiyat va maktablar imkoniyati cheklangan
bolalarni qabul qilishga tayyormi?
3.
iNKLYUZIV
TA’LIM
rOSSIYADA
RIVOJLANGAN
ISTIQBOLLARI
( KONFERINSIYA UCHUN MATERIALLAR)
4.
M.A. Tilakova.
“Inklyuziv ta’lim ishtirokchilarini pisixologik-pedagogik qo’llab-
quvvatlash samarali tashkil etish”. Pedagogs,2024.
5.
M.K.
Ergashova.
“Umumta’lim maktablarida inklyuziv ta’limning pedagogik-
pisixologik jihatlarini takomillashtirish”. TAdqiqotlar.uz,2025.
