ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
353
KAR VA ZAIF ESHITUVCHI TALABALARNI O‘QITISHDA ZAMONAVIY
AXBOROT TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANISH
Muxammadxo‘jayeva Z.R.
Nizomiy nomidagi TDPU Axborot texnologiyalari
kafedrasi dotsenti, p.f.f.d., PhD
Annotatsiya:
Kar va zaif eshituvchi talabalar uchun darslarida zamonaviy texnologiyalardan
foydalanish atrofdagi dunyoning axborot oqimlarida harakat qilishda yordam beradi. Zamonaviy
texnik vositalardan foydalangan holda ma’lumot almashish imkoniyatini yaratadi. O’qish uchun
ijobiy motivatsiyani kuchaytiradi, o’quvchilarning bilim faolligini faollashtiradi.
Kalit so’zlar:
Eshitish qobiliyati, kompyuter texnologiyasi, naxsus ta’lim, vizual funksiyalar,
polisensor tizim, multimedia, PowerPoint dasturi, kar va zaif eshtuvchi bolalar, zamonaviy
texnika, ijtimoiy moslashuv.
Аннотация:
Использование современных технологий на занятиях для глухих и
слабослышащих учащихся помогает им ориентироваться в информационных потоках
окружающего мира. Создает возможность обмена информацией с использованием
современных технических средств. Это повышает положительную мотивацию к обучению
и активизирует познавательную деятельность учащихся.
Ключевые слова:
Слух, компьютерные технологии, специальное образование,
зрительные функции, полисенсорная система, мультимедиа, программа PowerPoint, глухие
и слабослышащие дети, современные технологии, социальная адаптация.
Abstract:
The use of modern technologies in the classroom for deaf and hard of hearing students
helps to navigate the information flows of the surrounding world. Creates the opportunity to
exchange information using modern technical means. Strengthens positive motivation for
learning, activates the cognitive activity of students.
Keywords:
Hearing, computer technology, special education, visual functions, polysensory
system, multimedia, PowerPoint program, deaf and hard of hearing children, modern technology,
social adaptation.
Hozirgi vaqtda kompyuter texnologiyalari ta’lim va tarbiya jarayonida faol qo’llanila boshlandi.
Bolaning yoshiga va foydalaniladigan dasturlarga qarab, kompyuter o’yinda raqib rolini o’ynashi,
ertakchi, o’qituvchi yoki tekshiruvchi bo’lishi mumkin. Bolalarning turli xil aqliy funksiyalarini
rivojlantirishga qaratilgan turli xil kompyuter vositalari mavjud, masalan, vizual va eshitish
idroki, diqqat, xotira, og’zaki va mantiqiy fikrlash va boshqalar. Eshitish qobiliyatini
rivojlantirish darslarida informatsion-kompyuter texnologiyalaridan foydalanish bolalarga
dunyoning axborot oqimlariga yo’naltirilgan bo’lishiga yordam beradi. Zamonaviy texnik
vositalar yordamida ma’lumot almashish qobiliyatini rivojlantiradi. Ta’lim berishning ijobiy
motivatsiyasini oshiradi, o’quvchilarning bilim faolligini faollashtiradi. Eshitmaydigan
o’quvchilar uchun mzamonaviy texnologiyalarabda o’qitish jarayonida bolaning bilim doirasini
maqsadga muvofiq ravishda shakllantirish va rag’batlantirish muhim ahamiyatga ega. Kar
bolalardagi o’quv jarayonining o’ziga xosligi umumiy va nutqni rivojlantirishning o’ziga xos
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
354
xususiyatlari bilan bog’liq. Unga qiziqish va o’rganish qobiliyatini rivojlantirish, fikrlash, xotira
va tasavvurni, diqqat va kuzatishni rivojlantirish kiradi. Eshitish qobiliyatini rivojlantirish
darslarida zamonaviy texnologiyalardan foydalanish bolalarda quyidagi sifatlarni
shakllantirishga yordam beradi:
atrofdagi dunyoning axborot oqimlarida harakat qilish,
ma’lumot bilan ishlashning amaliy usullarini o’zlashtirish,
zamonaviy texnik vositalardan foydalangan holda ma’lumot almashish imkonini
beradigan ko’nikmalarni rivojlantirish.
– ta’lim uchun ijobiy turtki berib, o’quvchilarning bilim faolligini faollashtiradi. Eshitmaydigan
bolaning tafakkuri sekinroq rivojlanadi, ammo har qanday yoshda ham aqli butunligicha qoladi.
Bu shuni anglatadiki, kar bolalarning potentsial imkoniyatlari eshitish qobiliyati bilan bir xil.
Ushbu imkoniyatlarni amalga oshirish nafaqat eshitish va nutqni rivojlantirishga, balki umuman
barcha bilish faoliyatini shakllantirishga, bilim, ko’nikma va malakalar bilan qurollantirishga
qaratilgan maxsus tashkil etilgan o’quv jarayonida erishiladi. Eshitish qobiliyatini rivojlantirish
darslarida eshitish qobiliyatining buzilishi bilan nafaqat nutq, balki o’quvchilarning umumiy
bilish faoliyati g’ayritabiiy ravishda rivojlanib borishini hisobga olish kerak, bu mantiqiy
operatsiyalarning kam rivojlanganligi, aks ettirish va umumlashtirish buzilishlarida namoyon
bo’ladi. Bu esa mavhumlik ko’rinishidagi ayni haqiqatdir. Shuni hisobga olish kerakki, kar
bolalar nutqni va shunga mos ravishda u bilan bog’liq mavhum tushunchalarni idrok etishda
qiynaladilar. Bundan tashqari, yangi materialni idrok etishda, bunday bolalar assimilyatsiya
qilishda har qanday qiyinchiliklar mavjud bo’lganda, darslarga qiziqishni yo’qotadi, passiv
bo’lib qoladi.
Zamonaviy texnologiyalar jalb qilingan o’quv fanlariga qiziqish va ijobiy munosabat bolalarning
motivatsiyasini oshirishga va o’qituvchi uchun muhim bo’lgan natijalarga erishishga yordam
beradi. Shuning uchun biz ta’lim va tarbiya tizimida tobora ko’proq axborot texnologiyalarini,
ayniqsa kar va zaif eshituvchi bolalarni o’qitish uchun joriy qila boshlashimiz kerak. Ko’p ota-
onalar buni zararli deb aytishmoqda. Ammo bolalar kompyuter bilan nisbatan erta tanishishsa,
kompyuter texnologiyalaridan darsda va o’quv ishlarida foydalanish ularning rivojlanishiga
yordam beradi.
Amaliyot shuni ko’rsatdiki, bolalarning darslarga bo’lgan qiziqishi sezilarli darajada oshadi,
bilim qobiliyatlari darajasi oshadi. Agar eshitish qobiliyatini rivojlantirish darslarida kompyuter
dasturlarini ishlab chiqadigan multimedia taqdimotlaridan foydalanilsa, u holda ushbu
darslarning samaradorligi oshadi. Eshitish qobiliyatini rivojlantirish mashg’ulotlarda
ba’zida hodisalarni so’z bilan izohlash qiyin kechadi va kompyuter noyob multimediya bo’lib,
uning multimedia imkoniyatlari tufayli bolalarga atrofdagi dunyoni idrok etish
va
o’quvchilarning intellektual idroki rivojlanadi. Bundan tashqari, ovoz balandligini
o’zgartirishni osonlashtiradigan, xususan audio materiallarning o’ziga xos chastotalarini
yangilaydigan yangi axborot texnologiyalari eshitish qoldig’i qobiliyatini va nutq ko’nikmalarini
rivojlantirish uchun ishlatilishi mumkin. Bu esa kar bolalarning ijtimoiy moslashuvi tizimida
juda katta rol o’ynaydi. Yangi mavzuni tushuntirish va mustahkamlash uchun multimedia
vositalaridan foydalanish, ayniqsa o’yin uslubida, bolalarning beixtiyor e’tiborini tortadi,
ixtiyoriy e’tiborni rivojlantirishga yordam beradi. Bunda kar va zaif eshituvchi bolalarning turli
xil idrok operatsiyalari ishtirok etadi, bu nafaqat fzamonaviy texnologiyalarlarda, balki bolalar,
ayniqsa, kar bolalarning xotirasida mustahkam saqlanib qolishiga ham imkon beradi. Eshitish
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
355
qobiliyatini rivojlantirish darslarida multimediya taqdimoti shaklida mavzularni taqdim etish
o’quv vaqtini qisqartiradi va bolalar salomatligi resurslarini bo’shatadi.
Kompyuter taqdimotlaridan foydalanilganda, idrok tezroq rivojlanadi, bilish faoliyatidagi
psixofizik jarayonlar – xotira, diqqat, idrok, tasavvur shakllanadi. Taqdimotlarim rangli
animatsion slaydlardan tashkil topgan, bu mening darslarimda katta yordamchilar bo’ladi.
Eshitish idrokini rivojlantirish darslarida mavzularni tushuntirishda men yaratmoqchi
bo’layotgan dastur atrofdagi voqelik hodisalarini tahlil qilish, umumlashtirish, tizimlashtirish va
og’zaki ifodalashda qiynaladigan kar va zaif eshituvchi bolalar uchun tavsiya etiladi. Maxsus
pedagogika fani va amaliyotining so’nggi yutuqlarini o’zlashtirishni yaxshi ko’raman, shuning
uchun o’z oldimga quyidagi vazifalari:
1.
Maxsus ta’limda axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish orqali kasbiy
mahoratni oshirish.
2.
Kar va zaif eshituvchi maxsus mzamonaviy texnologiyalarab-internatlarida zamonaviy
texnologiyalarni tarbiyachi va bolalarning birgalikdagi faoliyatiga joriy etish.
3.
Ota-onalar bilan ishlashda ota-onalarning malakasini oshirish uchun zamonaviy
texnologiyalardan foydalanish.
Har bir pedagogning kasbiy mahoratiga ta’sir etuvchi muhim omillardan biri bu o’z-o’zini
tarbiyalashdir. Yangi texnika, usul va texnologiyalarni izlash dolzarbdir. Shuni hisobga olgan
holda zamonaviy texnologiyalarni ishda va dars jarayonlarida qo’llash: – PowerPoint dasturida
bolalar bilan ta’lim faoliyati samaradorligini oshirish uchun taqdimotlar yaratish; – PowerPoint
dasturida yaratilgan taqdimotlardan foydalanish. Bola uchun qiziqarli bo’lgan material yaxshi
singdirilishi hech kimga sir emas. Multimedia taqdimotlari sizga o’quv va taraqqiyot
materiallarini jonli qo’llab-quvvatlovchi tasvirlar tizimi sifatida taqdim etishga imkon beradi.
Bunday holda, turli xil idrok-tafakkur operatsiyalari ishtirok etadi, bu esa ma’lumotni nafaqat
haqiqiy, balki assotsiativ shaklda ham bolalar xotirasida saqlashga imkon beradi. Bolalarni
o’qitish jarayonida kompyuterlashtirilgan slayd-prezentatsiyalardan foydalanish quyidagi
afzalliklarga ega:
1.
Ma’lumotlarni polisensor idrok etish;
2.
Multimedia proyektori va proyeksion ekran yordamida ko’paytirilgan shaklda turli xil
narsalarni namoyish etish qobiliyati;
3.
Audio, video va animatsion effektlarni bitta taqdimotga birlashtirish bolalarning o’quv
adabiyotlaridan olgan ma’lumotlarining o’rnini qoplashga yordam beradi;
4.
Sensor sezgi tizimi tomonidan idrok etish uchun qulayroq bo’lgan narsalarni namoyish
etish imkoniyati;
5.
Vizual funksiyalarni faollashtirish: bolaning ko’rish qobiliyati;
6.
Kompyuter taqdimoti slaydlari – filmlar o’quvchilar bilan mashg’ulotlar uchun tarqatma
material sifatida printerda katta bosma nashrdagi ma’lumotni namoyish qilish uchun qulay
hisoblanadi.
Kompyuterni o’qitish dasturlari asosida olib boriladigan multimediya darslari turli shakllarda
(video, animatsiya, slaydlar, musiqa) taqdim etilgan audiovizual ma’lumotlarni birlashtirishga
imkon beradi, hodisalar va predmetlarni namoyish etish imkoniyati tufayli bolalarning
dinamikasi, beixtiyor e’tiborini kuchaytiradi. Pedagoglarda kompyuter texnologiyalaridan
foydalanish malakasiga ega bo’lish elektron ommaviy axborot vositalari va internetda mavjud
bo’lgan ma’lumotlar tufayli mavzu mazmuni hamda uslubiy masalalar bo’yicha ma’lumot
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
356
oqimini ko’paytirishga imkon beradi. Bolalar bilan mazmunli, ijodiy, hayajonli va qiziqarli
darslarning usullaridan biri bu axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan (zamonaviy
texnologiyalar) foydalangan holda bilim va rivojlantiruvchi tadbirlar, interzamonaviy
texnologiyalariv sayohat va o’yinlarni o’tkazishdir. Kompyuterda keng imkoniyatlar mavjud,
chunki dars jarayonlarida kompyuter texnologiyalaridan ham frontal mashg’ulotlarda, ham
individual mashg’ulotlarda foydalanish mumkin. Masalan, mavzularni o’tishda turli xil ta’limiy
va rivojlantiruvchi kompyuter o’yinlaridan foydalanish. Ulardan foydalanish bolalarda
sensomotor funksiyalarni rivojlanishiga yordam beradi, bolalarni o’qitish samaradorligini
oshiradi, intellektual va ijodiy qobiliyatlarni rivojlantiradi. Multimedia prezentatsiyalaridan
rangliligi va soddaligi bilan samarali bo’lib, eshitishida kamchiligi bo’lgan bolalar – cheksiz
qobiliyatli bolalarni rivojlantirish va tarbiyalashda katta ahamiyatga ega: o’quvchining shaxsiyati
shakllanadi va rivojlanadi. Biz bilamizki, o’qituvchi ishining ajralmas qismi bu ota-onalar bilan
ishlashdir. zamonaviy texnologiyalardan foydalanish, mening fikrimcha, ota-onalar
yig’ilishlarini tayyorlash va o’tkazish vaqtini sezilarli darajada qisqartiradi, pedagogning ota-
onalar bilan oson muloqot qilishini tashkil etishga yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Abduraxmanova, S. A. (2022). Individualization of professional education process on
the basis of digital technologies.
World Bulletin of Social Sciences
,
8
, 65-67.
2.
Shahnoza, A. (2019). About one aspect of the development of students’ intellectual
skills using multimedia interactive tests.
European Journal of Research and Reflection in
Educational Sciences Vol
,
7
(12).
3.
Mamarajabov O.E. Benefits of Using Information Technology in the Education System
//Vocational Education. Tashkent, 2019. No.1. P. 55-59
4.
Muratov, E. I. (2020). Improving the quality of the educational system of higher
educational institutions by means of the involvement of students in the educational process with
the use of analytical possibilities of neural network technologies. Theoretical & Applied Science,
(9), 21-23.
5.
Bagbekova Laylo Kadirbergenovna, Khusanbayev Elmurod Ubaydulla ugli
Methodology for organizing the process of distance education and its teaching. (2023). E
Conference World, 2, 160-164. https://econferenceworld.org/index.php/ecw/article/view/42
6.
Sharofat, O. R. (2023, May). Electronic learning resources and requirements for their
creation. In International Scientific and Practical Conference on Algorithms and Current
Problems of Programming.
7.
Бакиева, З. Р., & Мухаммадхўжаев, Б. Б. (2018). Возможности информационно-
коммуникационных технологий в формировании личности учащихся.
