ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
324
MEHRLI MAKTAB DAVLAT TA’LIMI MUASSASI FILIALLARIDA MAKTABLARNI
TASHKIL ETISH JARAYONI
Madrahimova Maftuna Komiljonovna
JDPU O’zbek tili va adabiyot talabasi.
Annotatsiya:
Mehrli maktablarda, maxsus ehtiyojli bolgan bolalarga ta’limni tashkil qilish va
ularni kasbga yo‘naltirish.
Kalit so‘zlar:
Tiflopedagogika,Surdopedagogika,Defektolog,Brayl alifbosi, Interfaol ta’lim
usullari.
Inklyuziv ta’limning maqsadi-hamma bolalarning bir xil maktab va bir xil sinf xonada,bir xil
sharoitda ta’lim olishini hamda imkoniyati cheklangan bolalar sog’lom bolalar bilan ta’lim
olishini anglatadi. Mehrli maktab filiallarida darslarni tashkil qilish maxsus pedagoglar
tomonidan olib boriladi.Pedagoglar ta’lim jarayonini tashkil qilishda,mahsus ehtiyojga ega
bo’lgan bolalar uchun moslashtirilgan holda darslar ishlab chiqiladi. Mahg‘ulotlarning
murakkabligi va davomiyligi, psixologik hamda jismoniy imkoniyatlariga qarab
begilanadi.Pedagoglar tomonidan darslarni tashkil etish shakllari:An’anaviy darslar,interfaol
ta’lim usullari,Reabilitatsion darslar va amaliy mashg‘ulotlar kundalik xayot ko‘nikmalarni
shakllantirishga qaratiladi.Dars davomida pedagoglar mahsus tayyorgarlikka ega bo‘lishi,har bir
o‘quvchi bilan individual shug‘ullanishi,zamonaviy texnologiyalar bilan dars o‘tishi
kerak.SHuningdek maktablarda sharoitlar bo‘lishi kerak. Mahsus asbob-uskunalar bilan
ta’minlanishi va nogironligi bor bolalar uchun brayl alifbosi hamda audio kitoblar bilan
ta’minlanishi zarur.Ular bilan mahsus pedagoglar shug‘ullanadi.
Xususan:Defektolog-jismoniy yoki intellectual rivijlanishida nuqsonlari bo‘ lgan bolalar bilan
ishlovchi mutaxassis.Logoped-nutqida nuqsoni bo‘lgan bolalar bilan ishlovchi va ularning to‘g‘ri
talaffuzi,so‘z boyligini rivojlantirishga yordam beradi.
Surdopedagogika-eshitish qobiliyati buzilgan bolalar bilan ishlovchi mutaxassis.shuningdek
o‘quvchilarni baholashda individual dinamikasiga qaraydi va an’anaviy baholash emas
rag‘batlantirish tizimini qo‘llaydi.Maxsus pedagoglar dars davomida ta’lim bilan birgalikda
tarbiya ham berib borishadi.Ya’ni aqli zaif bolalar uchun o‘z-o‘ziga xizmat ko‘rsatishni
o‘rgatadi.Shuningdek ularning imkoniyatlaridan kelib chiqqan holda kasbga yo‘naltiriladi.Kar
bolalarni kasbga yo‘naltirishda ularga,faqat qo‘l mehnatlari asosida bo‘ladigan kasblarni
o‘rgatishadi.Masalan:rassomchilik,tikuvchilik,kulolchilik va h.k.Ixtisoslashtitilgan
ta’lim
muassasalari ta’lim-tarbiya berish,korekksiyalash va davolashsog’lomlashtirish muassasalari
hisoblanadi.Psixik va jismoniy rivojlanishda nuqsoni bolgan bolalarning ilm olishiga yordam
beradi.Ixtisoslashtirilgan ta’lim muassasalarining asosiy vazifalari:aqli zaif bolalar uchun maxsus
ta’lim talablariga muvofiq bilim olishni ta’minlash.SHaxsga yonaltirilgan ta’lim jarayonida
o’quvchilarning eng maqbul rivojlanishini ta’minlash maqsadida tabaqalashtirilga va individual
ta’limni tashkil etish.Bu maktablar ta’lim muassasasi tomonidan tashkil etiladi.Ko’r bolalarning
koz nuri -0,1-0,2 tengdir.Oligofreno pedagogika-aqli zaiflar bilan ishlaydi.Mahsus maktablarda
nogironligi bolgan bolalarda sinfda oquvchilar soni 8-12 oshmasligi kerak.shuningdek bir xil
nogironligi bolgan bolalar bir sinfda oqishi kerak.Mahsus pedagoglar ham maktabda,ham uyida
ta’limni ozlashtirishga yordam beradi.Maktabda oqituvchilar tomonidan bilim berilsa,pedagoglar
tushunmagan darslarini qayta ozlashtirishga yordam berishadi.Davlat maktablariga ya’ni
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
325
inklyuziv talimga qabul qilinmaydi.Mahsus maktablarda oqitiladi ular quyidagilar:Aqli o’ta zaif
bolalar,xulq-atvorida og’ir buzilishlari bolganlar,Tayanch harakatda nuqsoni borlar oz-oziga
hizmat qila olmaydiganlar,ko’r va soqov bolalar,tez-tez tutadigan tutqanog’I bor
bolalar,markaziy asab tizimi shikast yetganlar.Bularning har biriga alohida toxtaladigan bolsak
aqli zaif bolalar inklyuziv ta’limga olinmasligi,ular oz-ozini boshqara olmaydi v anima
qilayotganlarini ham bilishmaydi.Tayanch harakatida nuqsoni bolgan bolalar,ular ozlariga
xizmat korsata olmaganidan keyin inklyuziv ta’limda ham yozishni va kiyinishni eplay
olishmaydi.Tez-tez tutqonog’I tutadigan bolalar esa maktablarda ularga ilm olishiga tosqinlik
qilishi mumkin.Ularga alohida shifokorlar qoyilishi kerak boladi.Markaziy asab tizimi shikast
topganlar esa ruhiyatida ozgarish bolganida,ozlarini boshqara olmay,harakatlariga javob bera
olmay maktabdagi oquvchilarning ham ruhiyatiga tas’ir o’tkazishi mumkin. Korreksion
pedagogika-nogironligi bolgan bolalarning nuqsonlarini tuztishga yordam beradi va nogironligi
qanday oqibatlardan yuzaga chiqqanini aniqlaydi. Bolalarda nogironlik tug‘ma va orttirilgan
bo‘lishi mumkin. Tug’ma nogironligi bolgan bolalar tug‘ilganida nuqsonli bo‘lib tug‘iladi.
Buning sababi ona qornida payti,ona asabiylashishi va jahldor bolib bolaga ta’sir qilganidan
yuzaga keladi yoki ona qornida payti ona shikastlanishi,lat yeyishi kabi sabablaridan yuzaga
keladi. Buning oldini olish uchun onalar asabiylashishi va shikastlanmasligi kerak. Jahldorligi
orqasidan farzand aqli zaif yoki jahldor bolib tug‘ilishi mumkin. Yuqtirilgan nuqsonli bolalar esa
ma’lum bir sabablar orqali yuzaga kelgan bo‘ladi. Masalan:avtoholakat orqali harakatdan qolishi
mumkin yoki ko‘rishida nuqsoni bo‘lgan bolalarda esa ko‘zpardasi shikastlanishi yoki ko‘zidan
qattiq lat yeyishi orqali yuzaga kelishi mumkin. Karlik ham orttirilgan bo‘lishi mumkin ya’ni
quloq to‘r pardasi shikastlanishi orqali quloqlari eshitmay qolishi mumkin yoki tug‘ma bolishi
ham.Mehrli maktablarda ta’lim olishda har bir fuqaro ta’lim olishdan va kasb egallashga yordam
beradi shuningdek nogironli bo‘lgan bolalarni jamiyatdan chetda qolmasligi uchun yordam
berishadi. Shuningdek ularni kasbga yo‘ naltiriladi. Aqli zaiflarni kasbga yo‘naltirishda esa
ularning jismoniy holatidan kelib chiqqan holda zavodlarga,kuch sarflanadigan ishlarga
jo‘natiladi.
Mehrli maktablar – bu O‘zbekistonda maxsus ehtiyojli bolalar uchun tashkil etilgan maktablar
bo‘lib, ular maxsus o‘quv dasturlar, psixologik va pedagogik yordam orqali o‘z imkoniyatlarini
rivojlantiradi.
O‘zbekiston Respublikasining Prezidentining 2017 yil 1 dekabrdagi “Nogironligi bo‘lgan
shaxslarni davlat tomonidan qo‘llabquvvatlash tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi PF5270-sonli Farmoni. 2. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar mahkamasining
2022-yil 5-maydagi “Bolalar gematologiyasi, onkologiyasi va klinik immunologiyasi markazida
davolanayotgan bolalar uchun maktabgacha ta'lim va tarbiya hamda umumiy o'rta ta'lim berish
tizimini joriy qilish chora-tadbirlari to'g'risida” gi 234- son qarori Shavkat Mirziyoyev “Bilimli
avlod - buyuk kelajakning, tadbirkor xalq - farovon hayotning, do’stona hamkorlik esa
taraqqiyotning kafolatidir”. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilinganligining 26
yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimidagi ma’ruzasi. Xalq so‘zi gazetasi,2018-yil 8-dekabr
rvojlantirishga qaratilgan. Ushbu maktablarda bolalarning shaxsiy rivojlanishi va ta’lim olish
jarayonida ularga alohida e'tibor qaratiladi. Shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim metodlari inklyuziv
ta’limda keng qo'llanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.Inklyuziv ta’lim 2.Inklyuziv ta’lim o‘quv qo‘llanma 3.Inklyuziv ta’lim qo‘llanmasi 4.Inklyuziv
ta’lim nazariyasi va qo‘llanmasi 5.Inklyuziv ta’lim gospital pedagogika
