ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
313
TA’LIM MUASSASALARIDA SOG‘LOM VA IMKONIYATI CHEKLANGAN
YOSHLAR O‘ZARO MULOQOTINING IJTIMOIY PERTSEPTSIYASI
Bosimbekova Nafosat
Jizzax davlat pedagogika universiteti
O'zbek tili va adabiyoti fakulteti talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada ta’lim muassasalarida sog‘lom va imkoniyati cheklangan yoshlar
o‘rtasidagi o‘zaro muloqotining ijtimoiy-psixologik pertsepsiyasi tahlil qilinadi. Inklyuziv
ta’limning ahamiyati va bu jarayonda shakllanadigan o‘zaro munosabatlar ta’lim samaradorligini
oshirishda muhim omil sifatida ko‘riladi. Pertsepsiya-yoshlarning bir-birini qanday qabul qilishi
va baholashi – jamiyatdagi tenglik, bag‘rikenglik va empatiya kabi ijtimoiy qadriyatlarni
rivojlantirishga xizmat qiladi.
Kalit so'zlar:
Inklyuziv ta’lim, sog‘lom yoshlar, imkoniyati cheklangan, yoshlar, o‘zaro,
muloqot, pertsepsiya, ijtimoiy integratsiya, empatiya, bag’rikenglik, ijtimoiy moslashuv,
psixologik qo‘llab-quvvatlash, inklyuziv muhit, o’qituvchi ro‘li, ijtimoiy hamkorlik.
Zamonaviy ta’lim tizimi har bir bolaning teng huquqli ta’lim olishini ta’minlashga
qaratilgan bo‘lib, inklyuziv ta’lim sohasi aynan shu maqsadga xizmat qiladi. Bugungi kunda
ta’lim muassasalarida sog‘lom va imkoniyati cheklangan yoshlar birgalikda ta’lim olishlari
uchun shart-sharoitlar yaratilmoqda. Ammo ularning o‘zaro muloqoti faqat fiziki muhit emas,
balki ijtimoiy muhit bilan ham chambarchas bog‘liqdir.
Ijtimoiy pertseptsiya – bu insonlarning bir-biri haqidagi tasavvurlari, ular bilan bog‘liq
stereotiplar va munosabatlar tizimi bo‘lib, ta’lim jarayonida muhim rol o‘ynaydi. Sog‘lom
yoshlarning imkoniyati cheklangan tengdoshlari haqida qanday fikrda ekanligi, ular bilan qanday
muloqot qilishlari va bu jarayonda qanday qiyinchiliklarga duch kelishlari muhim masala
hisoblanadi.
Pertsepsiya — bu odamlarning boshqa shaxslar bilan muloqoti davomida ularni qanday qabul
qilishi va tushunishi bilan bog‘liq jarayon. Taʼlim muassasalarida sog‘lom va imkoniyati
cheklangan yoshlarning bir-birini qabul qilishi, hurmat qilishi va tengdoshlik tamoyillariga rioya
qilishi jamiyatdagi kelgusidagi munosabatlarni shakllantiradi. Pertseptsiyaning psixologik tahlili
deganda biz muloqotda paydo boʼladigan hissiyotlar va ularning talqin qilinishi, yaʼni
pertseptsiyasi muhimdir. Masalan: Sog‘lom yoshlar tomonidan- ular ko‘pincha imkoniyati
cheklangan tengdoshlarini himoya qilish istagini his qiladilar, ammo noto‘g‘ri tushunilgan
hollarda rahmdillik noto‘g‘ri talqin qilinishi mumkin. Imkoniyati cheklangan yoshlar tomonidan
esa, ular o‘zlarini kamsitilgan his qilishi yoki jamiyatda teng mavqega ega ekanliklarini his
qilishi mumkin.
Inklyuziv ta’lim tizimi imkoniyati cheklangan yoshlarni jamiyatga qo‘shish va ularning ijtimoiy
hayotda faol ishtirok etishlariga yordam berishga qaratilgan. Shu bois, ta’lim muassasalarida
sog‘lom va imkoniyati cheklangan yoshlarning o‘zaro munosabatlarini shakllantirish jarayoni
o‘ta muhim hisoblanadi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
314
Ijtimoiy pertseptsiya nuqtayi nazaridan olib qaralganda, sog‘lom yoshlarning imkoniyati
cheklangan tengdoshlari haqidagi tasavvurlari turlicha bo‘lishi mumkin. Ba’zilar ularni oddiy
tengdosh sifatida qabul qilsa, boshqalar ularga yordam berish lozim deb hisoblaydi, ayrim
hollarda esa ularni o‘zgalardan ajratilgan guruh sifatida qabul qilish kuzatiladi. Ushbu
tasavvurlar esa ko‘p jihatdan oila, jamiyat, ta’lim muassasasidagi pedagogik yondashuv va
ommaviy axborot vositalari orqali shakllanadi.
Muloqot jarayonida quyidagi muammolar mavjud bo‘lishi mumkin:
Stereotiplar va noto‘g‘ri tushunchalar
– Imkoniyati cheklangan yoshlarni kamroq qobiliyatli
deb hisoblash yoki ularga nisbatan haddan tashqari himoyaviy yondashish ularning jamiyatga
moslashuviga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Muloqotda qiyinchiliklar
– Ba’zi hollarda imkoniyati cheklangan yoshlar bilan muloqot
qilishda sog‘lom yoshlar ikkilanib qolishadi yoki qanday yondashish kerakligini bilmaydilar.
Ta’lim muassasalarida inklyuziv muhitning yetarlicha rivojlanmagani
– Pedagoglarning
yetarlicha tayyorgarlikka ega emasligi yoki ta’lim muassasalarida inklyuziv muloqotni
rag‘batlantirishga yetarlicha e’tibor berilmasligi bu jarayonga to‘sqinlik qilishi mumkin. Shu
bilan birga, to‘g‘ri tashkil etilgan inklyuziv ta’lim sog‘lom va imkoniyati cheklangan yoshlar
o‘rtasidagi muloqotni yanada yaxshilashga yordam beradi. Bu jarayonda:
Inklyuziv ta’lim muhitini shakllantirish
– Ta’lim muassasalarida barcha o‘quvchilar teng
huquqli ekanligi va hamkorlik muhimligi targ‘ib qilinishi lozim.
Pedagoglarning roli
– O‘qituvchilar sog‘lom va imkoniyati cheklangan yoshlar o‘rtasidagi
muloqotni qo‘llab-quvvatlashi, ularga o‘zaro hurmat asosida muloqot qilish ko‘nikmalarini
o‘rgatishi kerak.
Ijtimoiy loyihalar va qo‘shma tadbirlar
– Madaniy va sport tadbirlarini birgalikda tashkil etish,
jamoaviy ishlarni rivojlantirish muloqot jarayonini yengillashtiradi. Muloqotning ijtimoiy
jihatlarini yaxshilash orqali sog‘lom yoshlar imkoniyati cheklangan do‘stlari bilan samarali
muloqot qilishni o‘rganadilar, bu esa jamiyatda bag‘rikenglik va hamjihatlik muhitini
mustahkamlashga xizmat qiladi.
Muloqotning ijtimoiy-psixologik ahamiyati.
1.
Ijtimoiy integratsiya: Sog‘lom va imkoniyati cheklangan yoshlarning birgalikdagi taʼlimi
jamiyatda tenglik, bag‘rikenglik va hamkorlikni rivojlantirishga yordam beradi.
2.
Empatiya va bagʼrikenglik: Birgalikda taʼlim yoshlar o‘rtasida empatiya yaʼni, boshqa
odamning his-tuyg‘ularini tushunish va qabul qilish qobiliyatini rivojlantiradi.
3.
Jamoaviy hamkorlikni shakllantirish: O‘quvchilar birgalikda ishlash orqali bir-biridan
oʼrganadilar, bu esa o‘z navbatida ijtimoiy munosabatlarning yaxshilanishiga olib keladi.
Pertsepsiyaga taʼsir qiluvchi omillar
1.
Psixologik omillar:
Sogʼlom o‘quvchilarning empatiya darajasi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
315
Imkoniyati cheklangan yoshlarning o‘z-o‘ziga bo‘lgan ishonchi
2.
Taʼlim muassasasining muhitiga bog‘liq omillar: Inklyuziv muhitning mavjudligi.
O‘qituvchilarning inklyuziv taʼlimga yondashuvi va muloqotni
Rag‘batlantirish usullari.
3.
Ijtimoiy stereotiplar: Imkoniyati cheklangan shaxslarni zaif yoki
Yordamga muhtoj deb qabul qilish.
Ularni jamiyatda teng huquqli shaxs sifatida tan olishdagi to‘siq.
Sog‘lom va imkoniyati cheklangan yoshlar o‘rtasidagi muloqotni samarali tashkil qilish uchun
quyidagilar tavsiya etiladi: inklyuziv muhitni yaratish ya’ni ta’lim muassasalarida barcha yoshlar
uchun teng sharoitlar yaratilishi lozim. Trening va seminarlar tashkil etishda biz muloqotni
rivojlantitishga qaratilgan mashg‘ulotlar o‘tkazishni tushunishimiz kerak. Shuningdek, jamiyatda
inklyuziv ta’limning afzalliklari haqida keng tushuntirish ishlari olib borish. Bundan maqsad esa
ota-onalar va jamoatchilikni jalb qilishdir.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, Inklyuziv taʼlim orqali sog‘lom va imkoniyati cheklangan
yoshlarning o‘zaro muloqoti nafaqat shaxsiy rivojlanish, balki jamiyatdagi ijtimoiy integratsiyani
ham kuchaytirishga xizmat qiladi. Shu sababli, bunday muloqotni to‘g‘ri yo‘naltirish va qo‘llab-
quvvatlash hamma uchun dolzarb vazifa hisoblanadi. Taʼlim muassasalarida sog‘lom va
imkoniyati cheklangan yoshlar oʼrtasidagi muloqotni rivojlantirish inklyuziv taʼlimning asosiy
maqsadlaridan biridir. Bu jarayon, nafaqat taʼlim sifatini yaxshilash, balki jamiyatdagi tenglik,
bag‘rikenglik va birgalikda yashash tamoyillarini rivojlantirishga xizmat qiladi. To‘g‘ri tashkil
etilgan muloqot har ikki guruh uchun ijtimoiy va psixologik rivojlanish imkonini beradi. Ta’lim
muassasalarida sog‘lom va imkoniyati cheklangan yoshlar o‘rtasidagi muloqotni rivojlantirish
ijtimoiy bag‘rikenglikni oshirish, inklyuziv jamiyatni shakllantirish hamda imkoniyati
cheklangan yoshlarning jamiyatda faol ishtirok etishini ta’minlash uchun muhim hisoblanadi.
Ijtimoiy pertseptsiya jarayonida shakllanadigan stereotiplar va noto‘g‘ri tushunchalarni yo‘qotish,
inklyuziv ta’lim muhitini mustahkamlash va pedagoglarning bu boradagi faoliyatini kengaytirish
orqali bu jarayonni yanada rivojlantirish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati
1.
Karimov, A. «Inklyuziv taʼlim tamoyillari» (O‘zbekiston Respublikasi pedagogika
institutlari ilmiy maqolalari).
2.
Xusanov, N. «Taʼlim tizimida psixologik moslashuv»
3.
R.Shomaxmudova. ” Maxsus va inklyuziv ta’lim “ uslubiy qo’lllanma.Toshkent-2021-yil.
4.
UNESCO: «Inclusive Education: The Way of the Future».Booth, T., Ainscow, M. «Index
for Inclusion: Developing Learning and Participation in schools».Mittler, P. «Working Towards
Inclusive Education: Social Contexts».
5.
/article/n/imkoniyati-cheklangan-bolalarmaktablarida-ta-lim-
jarayonini-tashkil-etish.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
316
6.
Ollomberganova, M. (2024). Ta’lim muassasalarida sog‘lom va imkoniyati cheklangan
yoshlar o‘zaro muloqotining ijtimoiy pertseptsiyasi. Maktabgacha ta'lim jurnali, 1(Maktabgacha
ta’lim).
7.
Toshturdiyeva, Z. D. (2024). Ta'lim muassasalarida sog'lom va imkoniyati cheklangan
yoshlar o'zaro muloqatining ijtimoiy pertseptsiyasi. Seminar materiallari, Pedagogika va
psixologiya fakulteti, Logopediya ta'lim yo'nalishi, 2-bosqich, 514-22-guruh. Jizzax davlat
pedagogika universiteti.
8.
Ibroximova, D. A. (2023). Imkoniyati cheklangan bolalarning ta'lim-tarbiya olishlari.
Pedagogik mahorat, 3(2024), 1-10.
