ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
303
IMKONIYATI CHEKLANGAN BOLALARNI INKLYUZIV TA'LIM JARAYONIDA
O'QITISH BO'YICHA INDIVIDUAL DASTURLARNI YARATISH VA O'QUV-
METODIK ADABIYOTLARNI MOSLASHTIRISH
Isanova Mahzuna
Jizzax davlat pedagogika universiteti
“O’zbek tili va adabiyoti’’ 2-kurs talabasi
ANNOTATSIYA:
Ushbu maqolada imkoniyati cheklangan bolalarni inklyuziv ta'lim jarayoniga
jalb etish, ular uchun individual o'quv dasturlarini ishlab chiqish va o'quv-metodik adabiyotlarni
moslashtirish masalalari ko'rib chiqiladi. Shuningdek, mavjud ilmiy tadqiqotlar va xalqaro
tajribalar asosida samarali yondashuvlar tahlil qilinadi.
Kalit so'zlar
: inklyuziv ta'lim, imkoniyati cheklangan bolalar, individual o'quv dasturi, o'quv-
metodik adabiyotlar, moslashtirish, pedagogik strategiyalar.
Абстрактный:
В данной статье рассматриваются вопросы вовлечения детей с
ограниченными возможностями здоровья в процесс инклюзивного образования,
разработки для них индивидуальных образовательных программ, адаптации учебно-
методической литературы. Также анализируются эффективные подходы, основанные на
существующих научных исследованиях и международном опыте.
Ключевые слова:
инклюзивное образование, дети с ограниченными возможностями
здоровья, индивидуальный учебный план, учебно-методическая литература, адаптация,
педагогические стратегии.
Abstract:
This article considers the issues of involving children with disabilities in the inclusive
education process, developing individual educational programs for them, and adapting
educational and methodological literature. Effective approaches based on existing scientific
research and international experiences are also analyzed.
Key words:
inclusive education, children with disabilities, individual curriculum, teaching-
methodical literature, adaptation, pedagogical strategies.
Kirish
Inklyuziv ta'lim barcha bolalarning, jumladan, imkoniyati cheklangan bolalarning ham, teng
huquqli ta'lim olishini ta'minlashga qaratilgan. O'zbekiston Respublikasida inklyuziv ta'limni
joriy etish masalalari dolzarb bo'lib, bu borada qator hujjatlar qabul qilingan. Masalan, "Umumiy
o'rta ta'lim tashkilotlarida inklyuziv ta'limni tashkil etish tartibi to'g'risida"gi nizomda inklyuziv
ta'limni tashkil etish tartibi belgilangan.
1. Imkoniyati cheklangan bolalar uchun individual o'quv dasturlarini ishlab chiqish
Imkoniyati cheklangan bolalar uchun individual o'quv dasturlarini ishlab chiqish ularning
ehtiyojlari va imkoniyatlariga mos ta'lim olishlarini ta'minlashda muhim ahamiyatga ega.
Bunday dasturlarni tuzishda quyidagi omillar hisobga olinishi lozim:
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
304
Bolalarning imkoniyatlarini baholash: Har bir bolaning jismoniy, aqliy va hissiy holatini chuqur
o'rganish zarur.
Ta'lim maqsadlarini aniqlash: Bolalarning individual xususiyatlariga mos ravishda ta'lim
maqsadlari belgilanadi.
Moslashtirilgan o'quv uslublarini qo'llash: Bolalarning ehtiyojlariga mos pedagogik usullar va
strategiyalar tanlanadi.
O'quv muhitini moslashtirish: Ta'lim muassasalarida imkoniyati cheklangan bolalar uchun qulay
sharoitlar yaratiladi.
Mamatazizova Azizaxonning tadqiqotida imkoniyati cheklangan bolalarga inklyuziv ta'lim
berish, ularning turlari va metodik ta'minoti bo'yicha so'z yuritilgan.
2. O'quv-metodik adabiyotlarni moslashtirish
Imkoniyati cheklangan bolalar uchun o'quv-metodik adabiyotlarni moslashtirish ularning ta'lim
jarayonida to'laqonli ishtirokini ta'minlashda muhimdir. Bu borada quyidagi chora-tadbirlar
amalga oshirilishi mumkin:
Matn va grafik materiallarni soddalashtirish: Matnlarni oddiylashtirish, grafikalarni tushunarli
qilish orqali bolalarning materialni o'zlashtirishlari osonlashtiriladi.
Audiovizual materiallardan foydalanish: Eshitish va ko'rish qobiliyati cheklangan bolalar uchun
maxsus audiovizual materiallar ishlab chiqiladi.
Interfaol o'quv materiallarini yaratish: Bolalarning qiziqishini oshirish va ularning faol
ishtirokini ta'minlash uchun interfaol materiallar ishlab chiqiladi.
Ikromova Nilufarxon Axmadjonovnaning tadqiqotida imkoniyati cheklangan bolalarni inklyuziv
ta'limga jalb etish yo'llari va integratsiyalashgan ta'limga yo'naltirish bo'yicha ma'lumotlar
keltirilgan.
3. Xalqaro tajribalar va ularning tatbiqi
Dunyo miqyosida inklyuziv ta'limni joriy etish bo'yicha turli tajribalar mavjud. Masalan,
Finlyandiyada har bir bola uchun individual o'quv dasturlari ishlab chiqilib, ularning
ehtiyojlariga mos ta'lim beriladi. Germaniyada esa maxsus pedagoglar umumiy ta'lim
muassasalarida faoliyat yuritib, inklyuziv ta'limni qo'llab-quvvatlaydi.
O'zbekiston Respublikasida ham inklyuziv ta'limni joriy etish bo'yicha qator ishlar amalga
oshirilmoqda. Xususan, "Umumiy o'rta ta'lim tashkilotlarida inklyuziv ta'limni tashkil etish
tartibi to'g'risida"gi nizom qabul qilingan. Biroq, bu borada hali ko'plab muammolar mavjud
bo'lib, ularni hal etish uchun xalqaro tajribalardan foydalanish zarur
Alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalar (ATEB) uchun individual ta’lim rejalari (ITR) yaratish
va moslashtirilgan o‘quv-metodik adabiyotlarni ishlab chiqish inklyuziv ta’lim jarayonining
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
305
muhim tarkibiy qismlaridan biridir. Bu nafaqat o‘quvchilarning ta’lim olish imkoniyatlarini
kengaytiradi, balki ularning ijtimoiy integratsiyasiga ham yordam beradi. Maqolada keltirilgan
ilmiy dalillar va xalqaro tajribalarga asoslanib, quyidagi xulosalarni chiqarish mumkin:
1. Individual ta’lim rejalari ta’lim samaradorligini oshiradi
Ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ITR qo‘llanilgan o‘quvchilarning akademik natijalari
an’anaviy ta’lim olgan ATEB bolalarga qaraganda sezilarli darajada yaxshiroq bo‘ladi. Masalan:
AQShning National Center for Education Statistics (NCES) tashkiloti tomonidan o‘tkazilgan
tadqiqotlarga ko‘ra, ITR asosida o‘qitilgan o‘quvchilarning 75% akademik ko‘rsatkichlari
sezilarli darajada oshgan.
Buyuk Britaniyada inklyuziv maktablarda ITR tatbiq etilgan o‘quvchilarning 68% o‘z
tengdoshlari bilan teng darajada ta’lim olishga erishganligi aniqlangan.
O‘zbekistonda esa ITR tizimi hali to‘liq shakllanmagan bo‘lib, imkoniyati cheklangan bolalar
ko‘pincha maxsus internat maktablariga yo‘naltiriladi. 2023-yilgi statistika bo‘yicha, faqat 30%
imkoniyati cheklangan bolalar umumiy ta’lim maktablariga qabul qilingan, bu esa rivojlangan
davlatlardagi 70-90% ko‘rsatkichdan ancha past.
2. Moslashtirilgan o‘quv-metodik adabiyotlar ta’lim sifati va inklyuziyani kuchaytiradi
Imkoniyati cheklangan bolalar uchun darslik va o‘quv materiallari o‘ziga xos formatda bo‘lishi
kerak. Bunday materiallar ko‘rish, eshitish, jismoniy yoki aqliy cheklovlarga mos ravishda ishlab
chiqilishi zarur.
Finlyandiyada o‘tkazilgan tadqiqotlarga ko‘ra, maxsus moslashtirilgan adabiyotlardan
foydalangan ATEB bolalarning 82% o‘quv jarayoniga yanada faolroq jalb qilingan.
Germaniyada esa elektron va Braille formatidagi darsliklar joriy etilganidan keyin imkoniyati
cheklangan bolalarning 75% darslarda ishtiroki sezilarli darajada yaxshilangan.
O‘zbekistonda esa hozirgi vaqtda:
ATEB bolalar uchun maxsus o‘quv adabiyotlarining faqat 15% qismi Braille yozuvida yoki
audio formatda ishlab chiqilgan.
Elektron darsliklar soni juda kam, shuningdek, ko‘zi ojiz o‘quvchilar uchun maxsus mobil
ilovalar yetarlicha ishlab chiqilmagan.
3. Pedagoglar malakasini oshirish va inklyuziv ta’lim infratuzilmasini yaxshilash zarur
O‘zbekiston ta’lim tizimida maxsus pedagoglar va defektologlarning yetishmovchiligi mavjud.
Hozirgi kunda:
Respublika bo‘yicha faqat 2000 nafar maxsus pedagog faoliyat yuritmoqda, lekin ATEB bolalar
soni 170 000 dan ortiq.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
306
Rivojlangan davlatlarda har 5-7 ATEB bola uchun bitta maxsus pedagog ajratilgan bo‘lsa,
O‘zbekistonda bu ko‘rsatkich 1:85 ni tashkil qiladi.
Bu muammoni hal qilish uchun quyidagi chora-tadbirlar amalga oshirilishi lozim:
Pedagoglar uchun inklyuziv ta’lim bo‘yicha maxsus kurslar va malaka oshirish dasturlarini
yo‘lga qo‘yish.
Maktablarda inklyuziv sinflarni tashkil etish va ularni maxsus uskunalar bilan jihozlash.
O‘qituvchilar uchun inklyuziv ta’lim bo‘yicha xalqaro tajribalar asosida dars berish
metodikalarini ishlab chiqish.
4. Xalqaro tajribani joriy etish O‘zbekiston uchun samarali bo‘lishi mumkin
Dunyoning ko‘plab rivojlangan mamlakatlari inklyuziv ta’limni muvaffaqiyatli joriy qilgan.
O‘zbekiston uchun quyidagi tajribalar mos kelishi mumkin:
Finlyandiya modeli – har bir bola uchun individual ta’lim rejasi ishlab chiqiladi va maktablarda
maxsus tayyorlangan mutaxassislar faoliyat yuritadi.
Germaniya modeli – maxsus pedagoglar umumta’lim maktablarida faoliyat yuritib, ATEB
bolalarni qo‘llab-quvvatlaydi.
AQSh tajribasi – federal hukumat tomonidan inklyuziv ta’lim dasturlari moliyaviy qo‘llab-
quvvatlanadi, maxsus grantlar va stipendiyalar ajratiladi.
O‘zbekistonda inklyuziv ta’limni rivojlantirish uchun:
Maktablarga maxsus pedagoglarni jalb qilish va malaka oshirish dasturlarini kengaytirish zarur.
ATEB bolalar uchun moslashtirilgan o‘quv dasturlarini ishlab chiqish va ularni milliy ta’lim
tizimiga tatbiq etish lozim.
Davlat va nodavlat tashkilotlar orqali inklyuziv ta’limga ajratiladigan mablag‘larni oshirish
muhim.
5. Inklyuziv ta’limni rivojlantirish uchun ommaviy tushuntirish ishlarini kuchaytirish lozim
ATEB bolalarning ta’lim olish huquqini ta’minlash nafaqat davlat siyosati, balki butun
jamiyatning umumiy maqsadiga aylanishi lozim. Shu sababli:
OAV va ijtimoiy tarmoqlar orqali inklyuziv ta’lim targ‘ibotini kengaytirish kerak.
Ota-onalar va o‘qituvchilar uchun maxsus seminarlar va treninglar tashkil etish zarur.
Jamiyatda imkoniyati cheklangan bolalarga nisbatan ijobiy munosabat shakllantirish
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
307
Xulosa
Imkoniyati cheklangan bolalar uchun individual ta’lim rejalari va moslashtirilgan o‘quv-metodik
adabiyotlar yaratish inklyuziv ta’lim jarayonining ajralmas qismi hisoblanadi. O‘zbekiston ushbu
yo‘nalishda hali ko‘plab islohotlarni amalga oshirishi lozim. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki,
samarali inklyuziv ta’lim tizimini yaratish uchun quyidagilar zarur:
1. Individual ta’lim rejalari asosida moslashtirilgan ta’lim tizimini yo‘lga qo‘yish.
2. Maxsus pedagog va defektologlarni tayyorlash va ularning malakasini oshirish.
3. Moslashtirilgan o‘quv-metodik adabiyotlarni ishlab chiqish va joriy etish.
4. Jamiyatda inklyuziv ta’lim madaniyatini rivojlantirish.
5. Davlat va xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikni kuchaytirish.
Shunday qilib, inklyuziv ta’limning to‘laqonli joriy etilishi ijtimoiy adolatni ta’minlash va har bir
bolaning ta’lim olish huquqini amalga oshirish uchun muhim shart hisoblanadi.
Adabiyotlar
1. UNESCO (2020). Inclusion and Education: All Means All. Paris: UNESCO Publishing.
2. Salamanca Declaration (1994). Framework for Action on Special Needs Education.
3.Yo‘ldoshev Q., Komilov M. (2021). Maxsus pedagogika va inklyuziv ta’lim
asoslari. Toshkent: “Iqtisod-Moliya” nashriyoti.
4.Qosimova M. (2020). Zamonaviy pedagogik texnologiyalar va inklyuziv ta’lim. Toshkent:
Fan va texnologiya nashriyoti.
5. Jabborova S., Hasanov I. (2018). Nogiron bolalar bilan ishlash metodikasi.
Toshkent: O‘qituvchi.
6. Toshpo‘latova D. (2018). Inklyuziv ta’lim metodikasi: Ilmiy-uslubiy qo‘llanma. Qarshi: Nasaf.
7. O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni (2020).
8. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ-4884-sonli Qarori (2020). Maxsus ta’lim
ehtiyojlari bo‘lgan bolalar uchun ta’lim tizimini rivojlantirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida.
