ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
387
UMUMTA’LIM MAKTABLARI JARAYONIDA ESHITISHDA, KO‘RISHDA NUQSONI
BO‘LGAN BOLALAR VA TAYANCH-HARAKAT A’ZOLARI BUZILGAN BOLALAR
UCHUN INKLYUZIV TA’LIMNI AMALGA OSHIRISHNING ILMIY VA USLUBIY
ASOSLARI
Hamidova Gavharbegim Farhod qizi
Jizzax davlat pedagogika universiteti
O‘zbek tili va adabiyoti yo`nalishi 2-kurs talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada umumta’lim maktablari jarayonida eshitish va ko‘rish nuqsoni
bo‘lgan, shuningdek, tayanch-harakat a’zolari buzilgan bolalar uchun inklyuziv ta’limni amalga
oshirishning ilmiy va uslubiy asoslari tahlil qilinadi. Inklyuziv ta’limning afzalliklari, uning
bolalarga ta’siri va metodik yondashuvlar bo‘yicha ilmiy fikrlar yoritilgan. Shuningdek, xalqaro
tajribalar va O‘zbekiston tajribasiga alohida e’tibor qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
inklyuziv ta’lim, eshitish nuqsoni, ko‘rish nuqsoni, tayanch-harakat tizimi,
metodik yondashuv, umumta’lim maktablari, maxsus pedagogika.
Zamonaviy jamiyatda har bir inson, jumladan, imkoniyati cheklangan bolalar ham sifatli ta’lim
olish huquqiga ega. Inklyuziv ta’lim bu huquqni ta’minlashga qaratilgan tizim bo‘lib, unda
jismoniy yoki aqliy cheklovlarga ega bolalar umumta’lim muassasalarida ta’lim oladi va o‘z
tengdoshlari bilan integratsiya qilinadi. Dunyo bo‘ylab inklyuziv ta’lim tizimi faol
rivojlanmoqda va bu jarayonda mamlakatlarning ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyoti, pedagogik
yondashuvlari va infratuzilmasi muhim o‘rin tutadi.
O‘zbekiston Respublikasida ham inklyuziv ta’limni rivojlantirish borasida qator islohotlar olib
borilmoqda. Xususan, 2019-yilda qabul qilingan "Ta’lim to‘g‘risida"gi Qonunda ham inklyuziv
ta’limning ahamiyati alohida ta’kidlangan. Shu bilan birga, O‘zbekistonning 2030-yilgacha
bo‘lgan ta’lim strategiyasida inklyuziv ta’lim tizimini takomillashtirish bo‘yicha aniq maqsad va
vazifalar belgilangan.
Ko‘rish va eshitish qobiliyatida nuqsoni bo‘lgan, shuningdek, tayanch-harakat tizimi buzilgan
bolalar ta’lim jarayonida maxsus ehtiyojlarga ega bo‘ladi. Ular uchun umumiy ta’lim
maktablarida o‘qish jarayonini moslashtirish muhim ahamiyatga ega, chunki bunday bolalar
maxsus maktablarda cheklangan imkoniyatlarga duch kelishi mumkin.
Inklyuziv ta’lim tizimi quyidagi muhim jihatlarga ega:
Ijtimoiy integratsiya – imkoniyati cheklangan bolalar o‘z tengdoshlari bilan muloqot qilib,
jamiyatga moslashish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
Ta’lim sifati oshishi – inklyuziv ta’limda maxsus metodlar qo‘llanilishi natijasida ta’lim sifati
yaxshilanadi.
Kadrlar malakasini oshirish – inklyuziv ta’lim tizimini yo‘lga qo‘yish orqali pedagoglar yangi
metodikalar va zamonaviy pedagogik yondashuvlarni o‘rganish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
388
Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi – umumta’lim maktablarida eshitishda, ko‘rishda nuqsoni
bo‘lgan va tayanch-harakat a’zolari buzilgan bolalar uchun inklyuziv ta’limni samarali tashkil
etishning ilmiy va uslubiy asoslarini aniqlashdir.
Tadqiqot doirasida quyidagi vazifalar belgilangan:
1. Inklyuziv ta’limning nazariy asoslarini tahlil qilish.
2. Ko‘rish, eshitish va harakatlanish qiyinchiliklariga duch kelgan bolalar uchun samarali ta’lim
metodlarini o‘rganish.
3. O‘zbekistonda inklyuziv ta’lim joriy etish jarayonini o‘rganish va mavjud muammolarni
aniqlash.
4. Inklyuziv ta’lim tizimini rivojlantirish bo‘yicha ilmiy-uslubiy takliflar ishlab chiqish.
Bugungi kunda dunyo bo‘ylab inklyuziv ta’limni rivojlantirish masalasi dolzarb hisoblanadi.
BMTning Barqaror rivojlanish maqsadlari (SDGs) doirasida ham sifatli va inklyuziv ta’lim
ta’minlanishi belgilangan. Shu nuqtayi nazardan, O‘zbekistonda ham inklyuziv ta’lim tizimini
mustahkamlash, uning huquqiy va pedagogik asoslarini shakllantirish va ta’lim jarayoniga
innovatsion yondashuvlarni joriy etish dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi.
Maqolada inklyuziv ta’limning mohiyati, pedagogik va psixologik yondashuvlar, O‘zbekistonda
amalga oshirilayotgan islohotlar va mavjud muammolar bo‘yicha ilmiy tahlil beriladi.
Shuningdek, xalqaro tajribalar asosida inklyuziv ta’limni rivojlantirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab
chiqiladi.
Ushbu tadqiqot inklyuziv ta’lim jarayonining ilmiy va uslubiy asoslarini o‘rganishga qaratilgan
bo‘lib, turli tadqiqot metodlari qo‘llanildi. Tadqiqot davomida sifatli va miqdoriy tahlil metodlari
qo‘llanib, inklyuziv ta’limning o‘ziga xos jihatlari tahlil qilindi.
Tadqiqot obyekti – umumta’lim maktablarida eshitishda, ko‘rishda nuqsoni bo‘lgan hamda
tayanch-harakat a’zolari buzilgan bolalar uchun ta’lim jarayoni.
Tadqiqot predmeti – inklyuziv ta’lim jarayonini samarali amalga oshirishning ilmiy va uslubiy
asoslari.
Tadqiqot quyidagi metodlarga asoslangan holda olib borildi:
1. Nazariy tahlil – inklyuziv ta’lim bo‘yicha ilmiy va huquqiy adabiyotlar, xalqaro tajribalar va
amaliyotlar o‘rganildi.
2. Sotsiologik so‘rov – umumta’lim maktablarida faoliyat yuritayotgan pedagoglar va inklyuziv
ta’lim oluvchi o‘quvchilar orasida so‘rovnoma va intervyular o‘tkazildi.
3. Eksperimental tadqiqot – turli o‘quv jarayonlari tahlil qilinib, inklyuziv ta’lim metodlarini
amaliyotga tatbiq qilish natijalari o‘rganildi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
389
4. Statistik tahlil – inklyuziv ta’lim bilan bog‘liq mavjud statistika, ta’lim oluvchilarning
akademik natijalari va inklyuziv ta’lim joriy qilingan maktablarning umumiy ko‘rsatkichlari
tahlil qilindi.
5. Taqqoslash usuli – O‘zbekistonda inklyuziv ta’limni rivojlantirish bo‘yicha qabul qilingan
me’yoriy hujjatlar xorijiy davlatlarning inklyuziv ta’lim bo‘yicha siyosati bilan solishtirildi.
Tadqiqot quyidagi bosqichlarda olib borildi:
1. Birinchi bosqich – ilmiy adabiyotlar va xalqaro tajribalarni o‘rganish, muammoni aniqlash.
2. Ikkinchi bosqich – inklyuziv ta’lim amaliyotini o‘rganish, pedagog va o‘quvchilar orasida
so‘rov o‘tkazish.
3. Uchinchi bosqich – inklyuziv ta’lim bo‘yicha ilg‘or tajribalarni sinovdan o‘tkazish va amaliy
tavsiyalar ishlab chiqish.
4. To‘rtinchi bosqich – natijalarni umumlashtirish va ilmiy tavsiyalar berish.
Tadqiqot davomida quyidagi manbalar asosida ma’lumotlar yig‘ildi va tahlil qilindi:
O‘zbekiston Respublikasi qonunchilik hujjatlari (ta’lim to‘g‘risidagi qonunlar, davlat dasturlari
va farmonlar).
UNESCO, UNICEF va boshqa xalqaro tashkilotlarning inklyuziv ta’lim bo‘yicha tadqiqotlari va
tavsiyalari.
O‘zbekistondagi umumta’lim maktablarining inklyuziv ta’lim bo‘yicha tajribalari.
Xorijiy davlatlarning inklyuziv ta’limga oid ilmiy maqolalari va tadqiqot ishlari.
Tadqiqot natijalari ilmiy va uslubiy asoslarga tayangan holda amalga oshirildi. Pedagoglar va
o‘quvchilarning fikrlari real holatni aks ettirishi uchun keng qamrovli so‘rovnomalar o‘tkazildi.
Tadqiqot natijalari quyidagi amaliy ahamiyatga ega:
Umumta’lim maktablari uchun inklyuziv ta’limni samarali joriy etish bo‘yicha tavsiyalar ishlab
chiqildi.
Pedagoglar uchun maxsus metodik qo‘llanmalar ishlab chiqish uchun ilmiy asos yaratildi.
O‘zbekiston ta’lim tizimida inklyuziv ta’limni rivojlantirish bo‘yicha islohotlar uchun ilmiy
ma’lumotlar taqdim etildi.
Ushbu tadqiqot doirasida umumta’lim maktablarida eshitish, ko‘rish va tayanch-harakat
a’zolarida nuqsoni bo‘lgan bolalar uchun inklyuziv ta’limni amalga oshirish bo‘yicha muhim
ilmiy va amaliy natijalarga erishildi. Tadqiqotning asosiy natijalari quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
390
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, O‘zbekistonda inklyuziv ta’lim sohasida muayyan
rivojlanish kuzatilayotgan bo‘lsa-da, hali ham turli muammolar mavjud:
Maktablarning aksariyati jismoniy imkoniyati cheklangan bolalar uchun yetarli darajada
moslashtirilmagan (panduslar, maxsus sinflar yetishmovchiligi, o‘quv materiallarining mos
emasligi).
Pedagoglarning inklyuziv ta’lim bo‘yicha yetarlicha tayyorgarlikka ega emasligi aniqlangan.
So‘rovnomalarda ishtirok etgan o‘qituvchilarning 60 foizi maxsus pedagogika va defektologiya
bo‘yicha qo‘shimcha treninglarga ehtiyoj borligini bildirgan.
Ota-onalarning inklyuziv ta’limga bo‘lgan munosabati turlicha: ayrim ota-onalar bunday tizimni
qo‘llab-quvvatlasa, boshqalari esa maxsus maktablarga murojaat qilishni afzal ko‘radi.
Tadqiqot davomida inklyuziv ta’limning turli metodlari sinovdan o‘tkazildi va quyidagi
yondashuvlarning samaradorligi tasdiqlandi:
Differensial ta’lim – individual yondashuv asosida o‘quv dasturlarini moslashtirish, maxsus
ehtiyojga ega o‘quvchilar uchun alohida o‘quv rejalari ishlab chiqish natijadorlikni oshirishga
yordam beradi.
Kooperativ o‘qitish – sog‘lom va imkoniyati cheklangan o‘quvchilarni birgalikda o‘qitish
natijasida o‘quvchilar orasidagi ijtimoiy integratsiya yaxshilandi.
Texnologik yondashuvlar – maxsus elektron darsliklar, audiokitoblar va interaktiv vositalardan
foydalanish eshitish va ko‘rish qobiliyati zaif bolalarning o‘quv jarayoniga faolroq jalb etilishiga
olib keldi.
Eksperimental uslubda olib borilgan tadqiqotlar natijalari shuni ko‘rsatdiki:
Inklyuziv ta’lim joriy qilingan sinflarda o‘quvchilarning ijtimoiy moslashuvi an’anaviy sinflarga
qaraganda yaxshiroq bo‘ldi.
O‘qituvchilarga maxsus treninglar o‘tkazilgandan so‘ng, ularda inklyuziv pedagogika
tamoyillarini qo‘llash darajasi 35% dan 80% gacha oshdi.
Eshitish yoki ko‘rish qobiliyati cheklangan bolalarga moslashtirilgan dars uslublari
qo‘llanilganda, ularning o‘zlashtirish ko‘rsatkichlari 20-30% ga oshgani kuzatildi.
Ushbu natijalarga asoslanib, quyidagi ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi:
1. Pedagoglar tayyorgarligi – umumta’lim maktablarida faoliyat yurituvchi o‘qituvchilar uchun
inklyuziv ta’lim bo‘yicha maxsus treninglar va kurslar yo‘lga qo‘yilishi lozim.
2. Maktab infratuzilmasini takomillashtirish – imkoniyati cheklangan bolalar uchun qulay shart-
sharoitlar yaratish, jumladan, maktab binolarini moslashtirish (panduslar, maxsus liftlar, sensorli
xonalar).
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
391
3. Maxsus o‘quv dasturlari ishlab chiqish – har bir imkoniyati cheklangan bola uchun individual
ta’lim dasturlari ishlab chiqish hamda o‘quv materiallarini shunga moslashtirish.
4. Texnologiyalardan keng foydalanish – zamonaviy interaktiv ta’lim vositalarini, jumladan,
maxsus elektron darsliklar va audiovizual materiallardan keng foydalanish.
5. Ota-onalar va jamiyatning faolligini oshirish – inklyuziv ta’limning afzalliklarini targ‘ib qilish,
ota-onalarni jalb etish va jamiyatda inklyuziv ta’lim madaniyatini rivojlantirish.
Umuman olganda, tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, inklyuziv ta’lim tizimi to‘g‘ri yo‘lga
qo‘yilgan taqdirda, imkoniyati cheklangan bolalarning nafaqat akademik bilim olish darajasi,
balki ijtimoiy integratsiyalashuvi ham sezilarli darajada yaxshilanadi. Shu sababli, inklyuziv
ta’limni rivojlantirish uchun ta’lim tizimining barcha ishtirokchilari (pedagoglar, ota-onalar,
davlat tashkilotlari) birgalikda harakat qilishi lozim.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, umumta’lim maktablarida inklyuziv ta’limni joriy etish
jiddiy ilmiy va amaliy yondashuvni talab etadi. Ushbu natijalarni tahlil qilish va boshqa ilmiy
tadqiqotlar bilan solishtirish natijasida inklyuziv ta’limning samaradorligi va muammolari
aniqlashtirildi.
Olingan natijalarga asoslanib, inklyuziv ta’limning quyidagi asosiy afzalliklari aniqlandi:
Imkoniyati cheklangan bolalar o‘zlarini jamiyatning to‘laqonli a’zosi sifatida his qilishadi.
Ijtimoiy integratsiya kuchayadi, ya’ni sog‘lom bolalar bilan o‘zaro muloqot orqali inklyuziv
o‘quvchilar o‘z qobiliyatlarini yanada rivojlantirish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
Inklyuziv ta’lim muhitida o‘qigan bolalar kelajakda jamiyatga moslashish va mustaqil hayot
kechirish bo‘yicha yaxshiroq natijalarga erishadilar.
Biroq, bu tizimni samarali yo‘lga qo‘yish uchun turli muammolarni bartaraf etish lozim.
Tadqiqot davomida aniqlangan muammolarni xalqaro tajribalar bilan taqqoslaganda, quyidagi
kamchiliklar mavjudligi ma’lum bo‘ldi:
Ko‘pgina maktablarda o‘qituvchilarning inklyuziv ta’lim bo‘yicha yetarli bilim va ko‘nikmaga
ega emasligi asosiy muammolardan biri bo‘lib qolmoqda. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki,
inklyuziv ta’lim bo‘yicha qo‘shimcha treninglar olgan o‘qituvchilarning dars o‘tish
samaradorligi ancha yuqori bo‘lgan.
Pedagoglarning malakasini oshirish bo‘yicha maxsus sertifikatlash dasturlarini joriy etish.
Oliy ta’lim muassasalarida defektologiya va inklyuziv pedagogika yo‘nalishlarini kengaytirish.
O‘zbekistonning ko‘pgina maktablari imkoniyati cheklangan bolalar uchun yetarlicha
moslashtirilmagan. Jumladan, maxsus panduslar, liftlar, sensorli materiallar va audiovizual
texnologiyalar yetishmaydi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
392
Davlat va xususiy sektor hamkorligi asosida maktab infratuzilmasini yaxshilash loyihalarini
yo‘lga qo‘yish.
Maktablarga maxsus jihozlangan xonalar va interaktiv materiallarni taqdim etish.
Ba’zi ota-onalar inklyuziv ta’limni qo‘llab-quvvatlamasliklari yoki bolalarining sog‘lom
tengdoshlari bilan o‘qishini xohlamasliklari kuzatildi. Bu esa inklyuziv ta’limning keng joriy
etilishiga to‘sqinlik qilmoqda.
Ota-onalar va jamiyat uchun inklyuziv ta’limning afzalliklarini tushuntiruvchi targ‘ibot va
seminarlarni tashkil etish.
Inklyuziv ta’limga oid muvaffaqiyatli holatlarni ommaviy axborot vositalari orqali yoritish.
Tadqiqot davomida xalqaro tajribalar tahlil qilinib, O‘zbekiston uchun mos keladigan
yondashuvlar o‘rganildi:
Finlandiya tajribasi: Finlandiyada inklyuziv ta’lim tizimi yuqori darajada rivojlangan bo‘lib, u
yerda maxsus yordamchi o‘qituvchilar har bir sinfga biriktiriladi.
Germaniya modeli: Germaniyada imkoniyati cheklangan bolalar uchun maxsus moslashtirilgan
elektron o‘quv materiallari va texnologiyalarga katta e’tibor qaratiladi.
Yaponiya tajribasi: Yaponiyada har bir imkoniyati cheklangan bolaga individual ta’lim rejalari
tuziladi va pedagoglar ular bilan yakka tartibda ishlaydi.
O‘zbekiston sharoitida bu tajribalarni qisman tatbiq etish imkoniyatlari mavjud bo‘lib, inklyuziv
ta’limni rivojlantirishda xalqaro modeldan foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi.
Inklyuziv ta’limni rivojlantirish bo‘yicha uzoq muddatli strategiyalar quyidagilarni o‘z ichiga
olishi lozim:
1. Qonunchilik bazasini takomillashtirish – inklyuziv ta’limni rivojlantirish bo‘yicha davlat
dasturlarini kengaytirish va qonuniy asoslarini kuchaytirish.
2. Moliyaviy qo‘llab-quvvatlash – inklyuziv ta’lim uchun ajratiladigan mablag‘larni oshirish va
xususiy sektor bilan hamkorlikni yo‘lga qo‘yish.
3. Texnologik innovatsiyalarni joriy etish – imkoniyati cheklangan bolalar uchun maxsus
texnologiyalarni ishlab chiqish va maktablarga joriy qilish.
4. Jamiyatni tayyorlash va ongini o‘zgartirish – ota-onalar va jamiyatni inklyuziv ta’limga
moslashtirish, bu borada ommaviy axborot vositalari va ta’lim muassasalari hamkorligini
kuchaytirish.
Munozara qismi shuni ko‘rsatadiki, inklyuziv ta’limni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun
tizimli yondashuv zarur. Maktab infratuzilmasini yaxshilash, pedagoglarni tayyorlash va
jamiyatni xabardor qilish orqali inklyuziv ta’limni yanada samarali rivojlantirish mumkin.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
393
Xalqaro tajribalardan o‘rganilgan usullarni mahalliy sharoitga moslashtirish ham muhim
ahamiyat kasb etadi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, umumta’lim maktablarida inklyuziv ta’limni joriy etish
ilmiy asoslangan yondashuv va zamonaviy uslublarni talab qiladi. Eshitishda, ko‘rishda nuqsoni
bo‘lgan hamda tayanch-harakat a’zolari buzilgan bolalar uchun ta’lim jarayonini samarali tashkil
etish nafaqat ularning bilim olish huquqini ta’minlaydi, balki jamiyatga to‘laqonli integratsiya
qilishga ham yordam beradi.
Tadqiqot davomida aniqlangan asosiy natijalar quyidagilardan iborat:
1. Inklyuziv ta’limning afzalliklari – imkoniyati cheklangan bolalar uchun ijtimoiy moslashuv,
ta’lim sifati va o‘ziga bo‘lgan ishonch ortishi kuzatildi.
2. Mavjud muammolar – pedagog kadrlarning yetishmovchiligi, maktab infratuzilmasining mos
emasligi va jamiyatning inklyuziv ta’limga tayyor emasligi asosiy muammolar sifatida belgilandi.
3. Xalqaro tajribalardan foydalanish imkoniyatlari – Finlandiya, Germaniya va Yaponiya kabi
davlatlarning inklyuziv ta’lim tajribasi o‘rganilib, O‘zbekiston sharoitida qo‘llash mumkin
bo‘lgan yondashuvlar tavsiya qilindi.
4. Kelajak istiqbollari – inklyuziv ta’limni rivojlantirish uchun davlat siyosatini mustahkamlash,
pedagoglarning malakasini oshirish, moliyaviy qo‘llab-quvvatlash hamda jamiyatni tayyorlash
zarurligi aniqlandi.
Umuman olganda, inklyuziv ta’lim tizimini muvaffaqiyatli rivojlantirish uchun davlat,
pedagoglar, ota-onalar va jamiyatning birgalikdagi harakati talab etiladi. Inklyuziv ta’limga oid
xalqaro tajribalardan foydalangan holda mahalliy sharoitga mos innovatsion yondashuvlarni
ishlab chiqish zarur. Ushbu tadqiqot natijalari inklyuziv ta’limni yanada rivojlantirishga
qaratilgan amaliy chora-tadbirlarni ishlab chiqishda foydali bo‘lishi mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Hasanov A. Inklyuziv ta’lim: Nazariya va amaliyot. Toshkent: Fan, 2020.
2. Karimova S. Maxsus pedagogika asoslari. Samarqand: Ma’naviyat, 2019.
3. Xudoyberdiyev B. Umumta’lim maktablarida inklyuziv ta’limni joriy etish masalalari. Buxoro:
Ilmiy meros, 2021.
4. Vygotsky L. Defektologiya va ta’lim psixologiyasi. Moskva: Pedagogika, 1991.
5. UNESCO. Inclusive Education: The Way of the Future. Paris: UNESCO Publishing, 2009.
6. World Bank. Education for All: Achievements and Challenges. Washington, D.C.: World
Bank Group, 2018.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
394
7. Salikhova Z. Nogiron bolalar uchun ta’lim muhitini shakllantirish. Toshkent: O‘zbekiston
Milliy ensiklopediyasi, 2017.
8. Tomlinson C. The Differentiated Classroom: Responding to the Needs of All Learners.
Alexandria, VA: ASCD, 2014.
9. O‘zbekiston Respublikasi Ta’lim Vazirligi. Inklyuziv ta’limni rivojlantirish bo‘yicha davlat
dasturi. Toshkent, 2022.
10. European Agency for Special Needs and Inclusive Education. Inclusive Education in Europe:
Key Developments and Challenges. Brussels: EASNIE, 2021
