ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
381
YORDAMGA MUHTOJ BO ‘LGAN BOLALARNI TA’LIM TIZIMIGA JALB ETISHDA
OTA-ONALAR,OILA VA JAMOATCHILIK BILAN ISHLASH
Rustamaliyeva Sevinch Ulug‘bekovna
JDPU O‘zbek tili va adabiyot talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada yordamga muhtoj bolalarni ta’lim tizimiga jalb etishda ota-
onalar,oila van jamoatchilik bilan ishlash muhimligi yoritiladi. Ta’lim olish imkoniyatida chetda
qolayotgan bolalarning asosiy sabablari tahlil qilinib,ularni bartaraf etish yo‘llari ko‘rsatiladi.
Shuningdek,ota-onalar va jamoatchilik bolalar ta’limdagi o‘rni,hamkorlik mehanizmlari hamda
samarali ish olib boorish usullari muhokama qilinadi. Maqolada bolalarning ta’limga bo‘lgan
qiziqishini oshirish,inklyuziv ta’lim imkoniyatlarini kengaytirish va pedagogic yondashuvlarni
takomillashtirish bo‘yicha tavsiyalar beriladi.
Kalit so‘zlar:
Yordamga muhtoj bolalar, Pedagogik yondashuvlar, Ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash,
Hamkorlik mexanizmlari, jamoatchilik ishtiroki, ta’lim tizimi.
Inklyuziv ta’lim – bolalarning qobiliyatlari va holatidan qat’iy nazar, ularning barchasiga sifatli
ta’lim taqdim etishdan iborat. Shu bilan birga, inklyuzivlik tamoyili imkoniyatlari cheklangan
bolalar ijobiy-ruhiy ijtimoiy rivojlanishga ega bo‘lishlari uchun, oilada yashashlari va o‘z
tengdoshlari bilan birga oddiy maktabda bilim olishlari lozimligini nazarda tutadi. Inklyuziv
ta’lim tizimi maktabga qatnamaydigan nogironlar aravachasidagi bola yoki shunday xatarga
uchrayotgan bolalar yaqin atrofda joylashgan har qanday maktabda ta’lim olishi, o‘zlashtirishga
qiynalayotgan bo‘lsa, o‘qish va yozishga o‘rganishga uchun maxsus yordamga ega bo‘lishi,
darslarga qatnamay qo‘ygan bolaga esa maktabga qaytish uchun tegishli yordam ko‘rsatilishini
kafolatlaydi. Odatda inklyuziv ta’lim – bu alohida ehtiyojga ega bo‘lgan bolalar uchun ta’lim
olish imkoniyatini ta’minlaydigan hamma uchun ma’lumot mavjudligini nazarda tutadigan
umumiy ta’limni rivojlantirish jarayonidir. “Inklyuziv ta’lim” atamasi zamonaviyroq bo‘lib,
nafaqat ta’lim tizimida, balki insonning jamiyatdagi o‘rnida ham yangicha ko‘rinishni aks
ettiradi. Inklyuziv imkoniyati cheklangan bolalarni o‘qitish muammosini har bir bolani
ehtiyojiga mos ravishda ta’lim maydonini, maktab muhitini moslashtirish orqali hal qilishni o‘z
ichiga oladi. Amerika pedagogikasi inklyuziv ta’limni ommaviy maktabni rivojlanish
muammolari bo‘lgan oddiy bolalar va bolalarning birgalikdagi ta’lim vazifalari va ehtiyojlariga
tubdan o‘zgartirish deb qaraydi. Nemis tilida so‘zlashadigan mamlakatlarda “inklyuziya”
atamasi nisbatan kam qo‘llaniladi. Ular “integratsiya”, “hamkorlikda o‘rganish”, “inklyuziya”
atamalaridan foydalanishda davom etmoqdalar. Amerika ta’lim modelini boshqaradigan
mamlakatlar, shu jumladan Rossiyada “inklyuziya” atamasi tobora ko‘proq qo‘llanilmoqda.
Inklyuziv o‘qitish va tarbiyalash uzoq muddatli strategiya bo‘lib, u mahalliy ish maydoni sifatida
emas, balki umuman barcha sohalar bo‘yicha umumiy ta’lim tizimi faoliyatini tashkil etishda
tizimli yondashish sifatida qaraladi. Inklyuziv ta’lim jarayonida jamoatchilikning bir qismi
bo‘lgan psixologning faoliyati bola va uning ota-onasi hayotida katta ahamiyatga ega. Ota-onalar,
hatto bolaning rivojlanishida biron bir o‘qish yoki tengdoshlari bilan muloqot qilishda
muammolarni ko‘rsalar ham, ko‘pincha unga qanday yordam berishni bilmaydilar. Muammoni
payqamaslik-bu imkoniyat emas, bu faqat bolaning axloqiy tushkunligini kuchaytiradi. Jamoada
ham har xil muammolar bo‘lishi mumkin. Agar o‘qituvchilar jamoadagi muhitni qanday
yaxshilashni bilmasa, unda inklyuziv ta’limning o‘qituvchi-psixologi nafaqat o‘quvchilarga,
balki ularning ota-onalariga ham psixologikpedagogik yordam ko‘rsatishi shart. Ta’limning
inklyuziv shakli ta’lim jarayonining barcha subyektlariga tegishli: alohida ta’limga ehtiyoji
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
382
bo‘lgan bolalar va ularning ota-onalari, odatda rivojlanayotgan o‘quvchilar va ularning oilalari,
o‘qituvchilar va ta’lim sohasidagi boshqa mutaxassislar, ma’muriyat hamda qo‘shimcha ta’lim
tuzilmalari. Shu sababli umumiy o‘rta ta’lim muassasasi faoliyati nafaqat alohida ta’limga
ehtiyoji bo‘lgan bolani o‘qitish va tarbiyalash uchun maxsus sharoitlarni yaratishga, balki
o‘qituvchilar o‘rtasida ham, alohida ta’limga ehtiyoji bo‘lgan o‘quvchilar va ularning sog‘lom
tengdoshlari o‘rtasida ham o‘zaro tushunishni ta’minlashga yo‘naltirilgan bo‘lishi kerak.
Inklyuziv ta’lim muhiti – bu alohida ta’limga ehtiyoji bo‘lgan bolalarning ta’lim muammosini
har bir bolaning ehtiyojlariga mos ravishda ta’lim maydonini moslashtirish, shu jumladan o‘quv
jarayonini isloh qilish, uslubiy moslashuvchanlik va o‘zgaruvchanlik, qulay psixologik iqlim,
barcha bolalar ehtiyojlarini istisnosiz qondiradigan va imkoni boricha ta’minlaydigan sinflarni
qayta jihozlashni o‘z ichiga oladi hamda bolalarning ta’lim jarayonidagi to‘liq ishtirokidir. Turli
qobiliyatlarga ega bolalarning ta’lim ehtiyojlariga mos keladigan moslashuvchan va
o‘zgaruvchan, tashkiliy-uslubiy tizimni yaratish maktabgacha va maktab ta’limi tizimlarining
uzluksizligi bilan ta’minlanadi. Hamkorlik quyidagi shakllarda amalga oshiriladi: kelajakdagi 1-
sinf o‘quvchisining maktabida pedagogik kengashlar va yig‘ilishlarni, ota-onalar yig‘ilishlarini,
tarbiyaviy tadbirlarni, mashg‘ulotlarni birgalikda o‘tkazish. Ushbu ta’lim tizimida bolalarni
nuqsonlarini aniqlash ularni muolaja-reablitatsiya qilish, korreksion-pedagogik omillarni amalga
oshirish bo‘yicha tegishli mutaxassislar (maxsus resurs pedagoglar, psixologlar, tibbiyot
xodimlari, ota-onalar va boshqalar) muntazam ravishda maktab pedagoglariga yordam berishlari
kerak. Ta’lim jarayoni ishtirokchilarini har tomonlama va ko‘p bosqichli qo‘llab-quvvatlash:
o‘qituvchi (rahbar, ma’muriyat), bolalarni o‘qitish (defektolog, psixolog, ota-onalar) va bolalarni
ijtimoiylashtirish (psixolog, ota-onalar, ko‘ngillilar). Ta’lim jarayonida ishtirokchilarni kuzatib
borish quyidagi innovatsion texnologiyalar orqali amalga oshiriladi, ular birgalikda pedagogik
jarayon ishtirokchilarini ko‘p darajali qo‘llabquvvatlash xususiyatini amalga oshiradi. Muntazam
ta’lim jarayoni imkoniyati cheklangan bolaning shaxsiy xususiyatlariga ko‘ra yakka tartibda
korreksion metod va moslashtirilgan o‘quv reja, dasturlar va boshqa omillardan foydalanib,
atrofdagi jamoatchilik bilan birgalikda o‘qitishning turli shakllarini tashkil qilishhamda maxsus
yordamchi apparatlar,(eshitish apparatlari, linza, lupa, nogironlar aravachasi) turli xil texnik
vositalar va maxsus ko‘rgazmali qurollarni qo‘llash asosida amalga oshirishni nazarda tutadi.
O‘z navbatida maxsus ta’lim muassasalari pedagoglari joylarda umumta’lim o‘quvchilari, ota-
onalar, davlat va nodavlat jamoa tashkilotlari uchun maslahat bo‘limlari va resurs markazlari
bo‘lib faoliyat ko‘rsatish kerak. Inklyuziv ta’lim maydonini barpo etish tamoyillari orasida,
asosiysi, quyidagicha: Inklyuziv ta’limga erta qo‘shilish. Bu ijtimoiy o‘zaro munosabat
qobiliyatlarini dastlabki shakllanishini ta’minlaydi. Tuzatish yordami. Rivojlanishida alohida
ehtiyoji bor bola kompensatsiya qobiliyatiga ega, ularni “yoqish”, ta’lim-tarbiya jarayonini
qurishga ularga tayanish muhimdir. Bola qoida tariqasida tezda ijtimoiy muhitga moslashib
boradi, ammo u qo‘llab-quvvatlovchi makon va maxsus yordamni tashkil qilishni talab qiladi.
Ta’limning individual yondashuvi. Alohida ta’limga ehtiyoji bo‘lgan bola hamma uchun
umumiy bo‘lgan o‘quv dasturini o‘zlashtirishi mumkin, bu uning bolalar jamoasi hayotiga
qo‘shilishining muhim shartidir. Agar zarur bo‘lsa bolaning xususiyatlari, nuqsoni chuqurligi va
imkoniyatlariga qarab individual ta’lim ishlab chiqiladi. Jamoa bilan ishlash. Mutaxassislar,
o‘qituvchilar, ota-onalar har bir bolaga nisbatan faoliyatning maqsad va vazifalarini birgalikda
qurish, bolaning xususiyatlarini, uning imkoniyatlarini, ijtimoiy-pedagogik makonini
rivojlantirish va rivojlanishda uning harakatlanish jarayonini birgalikda muhokama qilishni o‘z
ichiga olgan o‘zaro aloqada ishlash kerak. Ijtimoiylashishning ustuvorligi inklyuziya jarayoni va
natijasi sifatida. Ishdagi asosiy maqsad, tarkibiy qism-bu bolaning ijtimoiy ko‘nikmalarini
shakllantirish, ijtimoiy munosabatlar tajribasini o‘zlashtirish. Bola har xil bolalar faoliyatida faol
ishtirok etishni o‘rganishi, o‘zini ifoda etishdan qo‘rqmasligi, o‘z fikrini bildirishi va do‘st
topishi kerak. Shaxslararo munosabatlarni rivojlantirib, boshqa bolalarni boricha qabul qilishga
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
383
o‘rgatish. Ta’sirchan ta’lim muhitining asosiy xususiyatlaridan biri bu uning xavfsizligi
(jismoniy va psixologik). Psixologik jihatdan xavfsiz muhitni ishtirokchilarning aksariyati unga
ijobiy munosabatda bo‘lgan muhit deb hisoblashi mumkin. Alohida ta’limga ehtiyoji bo‘lgan
bolalari bor ota-onalarga konsultatsiyalar o‘tish. Ishtirokchilar maslahatchi va ota-onalarga
bo‘linadilar. Ota-onalar bolalarning rivojlanish xususiyatlari va ta’lim ehtiyojlarini bildiradilar,
maslahatchilar bolalar ta’limining modelini tanlash bo‘yicha tavsiyalar berishadilar. Ota-onalar
tavsiyalar asosida bolalar bilan ijtimoiy faoliyatni tashkillashtirib borishadi. Inklyuziv ta’lim
jarayonida ish variantlari: - shaxsni diagnostika qilish usullarini aniqlash; - inklyuziv ta’lim
muhiti diagnostikasi; - guruh ichidagi munosabatlarni o‘rganish diagnostikasi; - inklyuziv
guruhda ishlaydigan o‘qituvchining kasbiy mahorati diagnostikasi; - ota-onalarning malakasi
diagnostikasi. Pedagogik kuzatuv usullaridan bola shaxsini tashxislash usullaridan va guruh
ichidagi munosabatlardan foydalanib, alohida ta’limga ehtiyoji bo‘lgan bola inklyuziv ta’limda
rivojlanish xususiyatlarini aniqlash lozim. Tashxis natijalari asosida xabarlar tayyorlanib,
bolalarning yutuqlari va qiyinchiliklarini yoritib berish usullarini taklif qilish kerak. Alohida
ta’limga ehtiyoji bo‘lgan bolalarning inklyuzivsharoitida ta’lim olishiga hamroh bo‘lgan ota-
onalarning qiyinchiliklarini aniqlash, ota -onalarni qo‘llab-quvvatlash usullarini aniqlab to‘g‘ri
tavsiyalar berib borish lozim. Alohida ta’limga ehtiyojlari bo‘lgan bolaning oilasi bilan
tarbiyaviy ish. Bolani birlashtirish jarayonida ota-onalarning rolini sifat jihatidan o‘zgartirish:
bolalar jamoasining hayotida bir guruh o‘qituvchilar jamoasini kiritish, farzandi to‘g‘risida
to‘liqroq ma’lumot olish, individual ishlash dasturlarini tuzish bo‘yicha qaror qabul qilishda
ishtirok etish imkoniyatini qo‘lga kiritish. Maxsus yordamga muhtoj bolalarning ayrimlari
doimiy ravishda tibbiy xizmatga muhtoj bo‘ladi. Inklyuziv ta’lim muassasasi shifokor-pediatr
har bir bolaning ruhiy asab holatini doimiy ravishda tekshirib boradi. Zarurat bo‘lganda davolash
muolajalarini tavsiya etadi, korreksion pedagogik ta’lim jarayonida bolalar sog‘ligini nazorat
qiladi, aqliy va jismoniy yuklamaning me’yorini belgilaydi, ota-onalarga bolaning somatik
hamda ruhiy salomatligini saqlash yuzasidan tavsiyalar berib boradi. Xulosa qilib aytganda,
Inklyuziv ta’limning asosiy qismi-bolalarga bilim olish uchun do‘stona munosabat va o‘qishga
imkon beruvchi muhitni yaratish lozim. Bolalar maktabga bexatar, qiyinchiliklarsiz yetib borish
imkoniyatiga ega bo‘lishlari lozim.Yordamga muhtoj bolalarni ta’lim tizimiga jalb etish-
jamiyatining barqaror taraqqiyoti uchun muhim vazifalardan biridir. Bu jarayonda ota-onalar,oila
va jamoatchilikning hamkorligi muhim ahamiyat kasb etadi. Ota-onalarning farzandlari ta’limi
borasidagi ma’suliyatini oshirish,oilada ta’limga bo‘lgan munosabatni shakllantirish va
jamoatchilikni jalb etishorqali samarali natijalarga erishish mumkin. Shuningdek,inklyuziv
ta’lim imkoniyatlarini kengaytirish,pedagogic yondashuvlarni takomillashtirish va har bir bola
uchun qulat ta’lim muhitini yaratish zarur. Shu sababli,bu yo ‘nalishda tizimli ishlarni olib
boorish va barcha manfaatdor tomonlarning faol ishtirokini ta’minlash lozim.
Foydalangan adabiyotlar
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi tizimini
2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida” 2019-yil 29-apreldagi
PF5712-son Farmoni. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Alohida ta’lim ehtiyojlari
bo‘lgan bolalarga ta’limtarbiya berish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida” 2020-yil 13- oktabrdagi PQ-4860-son qarori. 3. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining 2021-yil 12-oktabr “Alohida ta'lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarga ta’lim berishga
oid normativ-huquqiy hujjatlarni tasdiqlash to‘g‘risida”gi №-638-sonli Qarori. 4. “Inklyuziv
ta’limning dolzarb masalalari: muammo va ularning yechimlari” mavzusidagi xalqaro ilmiy-
amaliy konferensiya materiallari to‘plami. “Lesson-Press” nashriyoti, Toshkent-2021.
