ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
493
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARDA SOGʻLOM TURMUSH TARZINI
SHAKLLANTIRISH USLUBLARI.
Berkinova Charos Islomovna
Jizzax davlat pedagogika universiteti, o’qituvchi
Annotatsiya:
Maktabgacha yoshdagi bolalarda sogʻlom turmush tarzini shakllantirish muhim
pedagogik jarayondir. Ushbu maqolada sogʻlom turmush tarzining asosiy tarkibiy qismlari, uni
shakllantirishda qoʻllaniladigan pedagogik usullar va tarbiyaviy yondashuvlar yoritiladi.
Bolalarning jismoniy faolligini oshirish, toʻgʻri ovqatlanish madaniyatini singdirish hamda
gigiyena qoidalariga rioya qilish boʻyicha samarali uslublar tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari,
pedagog va ota-onalar hamkorligining ahamiyati hamda innovatsion metodlarning qoʻllanilishi
haqida tavsiyalar beriladi.
Kalit so'zlar:
Maktabgacha ta’lim, sogʻlom turmush tarzi, jismoniy faollik, ovqatlanish
madaniyati, gigiyena, pedagogik metodlar, tarbiyaviy yondashuvlar, sogʻlom bola, innovatsion
ta’lim usullari, sogʻlom avlod.
KIRISH (INTRODUCTION).
Sogʻlom turmush tarzi har bir insonning jismoniy va ruhiy salomatligini mustahkamlashda
muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, bolalik davrida shakllangan sogʻlom odatlar kelajakda
inson hayotining ajralmas qismiga aylanadi. Shu sababli, maktabgacha yoshdagi bolalarda
sogʻlom turmush tarzini shakllantirish masalasi bugungi kunning dolzarb pedagogik
muammolaridan biri hisoblanadi. Bolalarning sogʻlom rivojlanishi nafaqat ularning shaxsiy
salomatligi, balki jamiyatning umumiy farovonligi uchun ham katta ahamiyatga ega.Sogʻlom
turmush tarzi bolalarning jismoniy faolligi, toʻgʻri ovqatlanishi, gigiyena qoidalariga rioya qilishi,
psixologik barqarorligi va ekologik ongining rivojlanishini oʻz ichiga oladi. Maktabgacha ta’lim
tashkilotlarida va oilada bu jarayonga alohida e’tibor qaratilishi lozim. Ta’lim-tarbiyaning ilk
bosqichidayoq bolalarga sogʻlom turmush tarzi tamoyillarini singdirish ularning kelajakdagi
hayot sifati va ijtimoiy faolligiga bevosita ta’sir koʻrsatadi.Zamonaviy pedagogik tadqiqotlar
shuni koʻrsatadiki, bolalar sogʻlom turmush tarziga oid odatlarni tarbiyachilar va ota-onalar
namunasida shakllantiradi. Shu bois, maktabgacha ta’lim tizimida sogʻlom turmush tarziga oid
dasturlarni ishlab chiqish va ularni samarali amalga oshirish muhim hisoblanadi. Jismoniy
mashqlar, sport oʻyinlari, toʻgʻri ovqatlanish bo‘yicha tavsiyalar, shaxsiy gigiyena va sanitariya
qoidalarini o‘rgatish kabi faoliyatlar orqali bolalar sog‘lom turmush tarzi asoslariga ega
bo‘lishadi.Ushbu maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarda sogʻlom turmush tarzini
shakllantirishning pedagogik asoslari, samarali uslublari va ularni amaliyotga tatbiq etish
imkoniyatlari tahlil qilinadi. Bundan tashqari, bolalarning sogʻlom rivojlanishi uchun muhim
bo‘lgan omillar, pedagog va ota-onalarning hamkorligi, innovatsion yondashuvlar hamda
zamonaviy ta’lim texnologiyalarining ahamiyati haqida soʻz yuritiladi.
METODLAR(METHODS).
Ushbu maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarda sogʻlom turmush tarzini shakllantirish
uzoq muddatli va tizimli yondashuvni talab qiladigan jarayondir. Bu jarayonda pedagogik
metodlardan samarali foydalanish bolalarning jismoniy, ruhiy va psixologik sogʻlomligiga ijobiy
ta’sir koʻrsatadi. Quyida ushbu yo‘nalishda qo‘llaniladigan asosiy metodlar keltirilgan.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
494
1. Oʻyin metodlari.Bolalar uchun eng tabiiy oʻrganish usuli oʻyin boʻlgani sababli, sogʻlom
turmush tarziga oid ko‘nikmalarni shakllantirishda turli oʻyinlar muhim o‘rin tutadi.Harakatli
oʻyinlar – jismoniy faollikni oshirish va sportga bo‘lgan qiziqishni rivojlantirishga yordam
beradi (masalan, yugurish, sakrash, jamoaviy sport oʻyinlari).Rol oʻynash oʻyinlari – bolalarga
shaxsiy gigiyena, toʻgʻri ovqatlanish va sogʻlom turmush tarzi bilan bogʻliq odatlarni singdiradi
(masalan, “Shifokor va bemor” oʻyini orqali tibbiy madaniyatni oshirish).Didaktik oʻyinlar –
sogʻlom turmush tarzi haqida nazariy bilimlarni mustahkamlash uchun ishlatiladi (masalan,
foydali va zararli mahsulotlarni ajratish).
2. Eksperimental metodlar.Bu metod bolalarni faol ishtirok etishga undaydi va ularning mustaqil
kuzatuv hamda tajriba oʻtkazish koʻnikmalarini shakllantiradi.Praktik mashgʻulotlar – bolalar
to‘g‘ri qoʻl yuvish, tish tozalash, ovqatlanish qoidalari bo‘yicha amaliy tajriba o‘tkazadilar.
Kuzatuv va tajribalar – bolalar o‘z tanasi va atrof-muhit ta’siri haqida mustaqil xulosalar chiqara
oladi (masalan, issiq va sovuq ob-havo sharoitlarining salomatlikka ta’siri).
3. Axborot-ta’lim metodlari.Sogʻlom turmush tarzi bo‘yicha nazariy bilimlarni berish uchun
ishlatiladi.Suhbatlar va hikoyalar – bolalarga salomatlikning ahamiyati, gigiyena va to‘g‘ri
ovqatlanish haqida tushuncha berish uchun ishlatiladi.Illyustratsiyalar va multfilmlar – bolalarga
ta’sirchan obrazlar orqali sogʻlom turmush tarzi tushunchalarini o‘rgatish.Kitob va rasmlar orqali
ta’lim berish – maxsus pedagogik adabiyotlar va qo‘llanmalar yordamida sogʻlom turmush
tarzining foydalari tushuntiriladi.
4. Amaliy mashgʻulotlar va harakat metodlari.Jismoniy faollik bolalar uchun sogʻlom turmush
tarzining ajralmas qismi hisoblanadi.Ertalabki gimnastika – organizmni chiniqtirish va energiya
berish uchun kundalik mashqlar.Jismoniy mashgʻulotlar va sport o‘yinlari – bolalarning jismoniy
rivojlanishini yaxshilash uchun turli sport elementlari qo‘shilgan mashgʻulotlar.Sogʻlom yurish
va sayrlar – ochiq havoda jismoniy faollikni oshirish va immunitetni mustahkamlash.
5. Loyihaviy metod.Bolalar va ota-onalarni jalb qilgan holda sogʻlom turmush tarzi mavzusida
ijodiy loyihalar yaratish.“Sogʻlom ovqatlanish” loyihasi – bolalar foydali mahsulotlar haqida
ma’lumot to‘playdi va ularni tasvirlaydi.“Sport mening hayotimda” loyihasi – jismoniy faollik
va sportning ahamiyatini ochib beruvchi kichik prezentatsiyalar yoki suratlar chizish.“Gigiyena
qoidalari” loyihasi – shaxsiy gigiyena qoidalarini aks ettiruvchi plakatlar va burchaklar
tayyorlash.
6. Oilaviy ta’lim va hamkorlik metodlari.Bolalarning sogʻlom turmush tarzini shakllantirishda
ota-onalar ishtirokini kuchaytirish maqsadida qo‘llaniladi.Ota-onalar uchun seminar va treninglar
– sogʻlom ovqatlanish, sport va gigiyena qoidalarini tushuntirish.Uy vazifalari va oilaviy
tadbirlar – bolalar va ota-onalar birgalikda sogʻlom turmush tarzi bo‘yicha amaliy
mashgʻulotlarni bajarishlari mumkin (masalan, birga sport bilan shugʻullanish, sogʻlom taom
tayyorlash)Ota-onalar bilan suhbatlar – oilaviy hayotda sogʻlom turmush tarzi tamoyillarini
qo‘llash bo‘yicha tavsiyalar berish.
NATIJALAR (RESULTS).
Ertalabki gimnastika va harakatli oʻyinlarni doimiy ravishda tashkil etish bolalarning jismoniy
rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatdi.Faol harakatlar bilan shugʻullangan bolalarda motorik
ko‘nikmalar yaxshilangan, muvozanatni saqlash va koordinatsiya bo‘yicha natijalar
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
495
oshgan.Ochiq havoda jismoniy mashgʻulotlar o‘tkazilgan bolalarda immunitetning
mustahkamligi va kam kasallanish holatlari kuzatilgan.
Gigiyena qoidalariga rioya qilishni o‘rgatish orqali bolalarda qo‘l yuvish, tish tozalash, shaxsiy
gigiyenaga e’tibor qaratish odati shakllangan.Pedagog va ota-onalar ishtirokida gigiyena
bo‘yicha targ‘ibot ishlari olib borilgan bolalar ushbu qoidalarga qat’iy rioya qilishgan.Gigiyena
qoidalariga rioya qilgan bolalarda kasallanish holatlari sezilarli darajada kamaygan.
Ovqatlanish madaniyati bo‘yicha natijalarSogʻlom ovqatlanish haqida muntazam tushuntirishlar
olib borilgan bolalar zararli mahsulotlarni foydali mahsulotlardan ajratishni o‘rgangan.Ratsional
ovqatlanish asoslariga e’tibor qaratilgan guruhlarda bolalarning energiya darajasi yuqoriligi va
faol ishtiroki kuzatilgan.Ota-onalar ishtirokida tashkil etilgan
Ota-onalar bilan hamkorlikda olib borilgan ishlar natijasida bolalarning uy sharoitida ham
sogʻlom turmush tarzi tamoyillariga rioya qilish darajasi oshgan.Ota-onalar va pedagoglar
o‘rtasida sogʻlom turmush tarzi bo‘yicha bilim almashish jarayoni yaxshilangan.Uyda ham
sogʻlom ovqatlanish, jismoniy faollik va gigiyena qoidalariga rioya qilish holatlari ko‘paygan.
Tadqiqot va kuzatuvlar natijasida, maktabgacha yoshdagi bolalarda sogʻlom turmush tarzini
shakllantirishning tizimli va pedagogik yondashuv orqali amalga oshirilishi natijasida.Bolalar
jismoniy va ruhiy jihatdan barqaror rivojlangan. Gigiyena va sogʻlom ovqatlanish odatlariga
bo‘lgan qiziqish ortgan.Jismoniy faollik natijasida bolalarning immuniteti mustahkamlangan va
kasallanish holatlari kamaygan.Ijtimoiy moslashuv va jamoaviy ishlash ko‘nikmalari
yaxshilangan.Ota-onalar va pedagoglarning sogʻlom turmush tarzi targ‘ibotida faolligi
oshgan.Mazkur natijalar sogʻlom turmush tarzini shakllantirish maktabgacha yoshdagi
bolalarning umumiy rivojlanishida muhim o‘rin tutishini tasdiqlaydi. Bu jarayonda pedagoglar,
ota-onalar va ta’lim tashkilotlarining hamkorligi samarali natijalarga erishishda asosiy
omillardan biri bo‘lib xizmat qiladi.
MUHOKAMALAR(DISCUSSION).
Maktabgacha yoshdagi bolalarda sogʻlom turmush tarzini shakllantirish bo‘yicha olib borilgan
tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, bu jarayon murakkab va ko‘p qirrali yondashuvni talab qiladi.
Sogʻlom turmush tarziga oid bilim va ko‘nikmalar bolalarga kichik yoshdan boshlab
singdirilganda, ularning jismoniy va ruhiy rivojlanishida sezilarli ijobiy natijalar
kuzatiladi.Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida sogʻlom turmush tarzini shakllantirish pedagogik
jarayonning muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Jismoniy mashg‘ulotlar, gigiyena odatlari,
to‘g‘ri ovqatlanish va emotsional barqarorlikni ta’minlash orqali bolalar nafaqat jismonan, balki
psixologik jihatdan ham sog‘lom bo‘lib ulg‘ayadi. Shuningdek, ta’lim tashkilotlari va oilaning
hamkorligi bu jarayonda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Uyda ham sogʻlom turmush tarziga rioya
qilish bolalarning bu boradagi bilim va odatlarini mustahkamlashga xizmat qiladi.Tadqiqot
jarayonida pedagoglarning sogʻlom turmush tarzi bo‘yicha ishlatgan metodlari samaradorligi
aniqlandi. O‘yin metodlari orqali bolalar sog‘lom hayot tarzi haqida oson va tez o‘rganish
imkoniyatiga ega bo‘ladi. Harakatli o‘yinlar va jismoniy mashg‘ulotlar ularning motorik
rivojlanishini yaxshilaydi, shu bilan birga ijtimoiy moslashuvga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Gigiyena va sanitariya qoidalarini bolalarga singdirish natijasida kasallanish holatlarining
kamayishi kuzatildi. Bu esa sogʻlom turmush tarzi masalalariga doimiy e’tibor qaratish
zarurligini tasdiqlaydi.Sogʻlom ovqatlanish madaniyatini shakllantirish bo‘yicha tadqiqot
natijalari ham muhim ahamiyatga ega. Bolalarga foydali va zararli mahsulotlar to‘g‘risida
tushuncha berish, ularning ratsional ovqatlanish qoidalariga amal qilishiga yordam beradi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
496
Pedagog va ota-onalarning bu boradagi hamkorligi natijasida bolalar orasida sogʻlom
ovqatlanishga qiziqish ortdi.Sogʻlom turmush tarzini shakllantirishning yana bir muhim jihati
bolalarning psixologik barqarorligi bilan bog‘liq. Jismoniy faollik va to‘g‘ri ovqatlanishdan
tashqari, bolalar o‘z emotsiyalarini boshqarishni ham o‘rganishi kerak.
Jamoaviy o‘yinlar, sport mashg‘ulotlari va ijodiy faoliyat bolalarning ijtimoiy ko‘nikmalarini
rivojlantiradi, ularda o‘ziga bo‘lgan ishonchni mustahkamlaydi.Olingan natijalar shuni
ko‘rsatadiki, sogʻlom turmush tarzini shakllantirishda pedagogik metodlar va oila bilan
hamkorlik muhim rol o‘ynaydi. Sogʻlom odatlarni shakllantirish jarayoni davomiy va tizimli
yondashuvni talab qiladi. Pedagoglar va ota-onalar bu jarayonda faol ishtirok etgan taqdirda,
bolalar hayotida sogʻlom turmush tarzi barqaror odat sifatida shakllanadi.Umuman olganda,
sogʻlom turmush tarzini shakllantirishga qaratilgan chora-tadbirlar bolalarning kelajakdagi hayot
sifatini yaxshilashga xizmat qiladi.
Ushbu yo‘nalishdagi pedagogik faoliyatni yanada takomillashtirish, innovatsion yondashuvlarni
joriy etish va oilaviy ta’limni kuchaytirish muhim ahamiyat kasb etadi. Bu esa kelajak avlodning
sogʻlom va baxtli bo‘lib ulg‘ayishiga yordam beradi.
XULOSA(CONCLUSION).
Maktabgacha yoshdagi bolalarda sogʻlom turmush tarzini shakllantirish nafaqat ularning
jismoniy va psixologik rivojlanishi uchun, balki jamiyatning kelajagi uchun ham muhim
ahamiyatga ega. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, sogʻlom turmush tarzini erta yoshdan
shakllantirish bolalarning immunitetini mustahkamlash, harakat koordinatsiyasini yaxshilash,
gigiyena odatlariga rioya qilish va ijtimoiy moslashuvini oshirishga xizmat qiladi. Maktabgacha
yoshdagi bolalarda sogʻlom turmush tarzini shakllantirish ularning jismoniy va ruhiy
rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Bu jarayonda muntazam jismoniy faollik, to‘g‘ri
ovqatlanish, gigiyena qoidalariga rioya qilish va psixologik barqarorlikni ta’minlash muhim
ahamiyatga ega. Bolalar yoshlikdan sogʻlom hayot tarziga o‘rgatilsa, kelajakda kasalliklarning
oldini olish va ijtimoiy moslashuv jarayonlari oson kechadi.Shuningdek, sog‘lom turmush tarzini
shakllantirishda o‘yin, jismoniy mashqlar, tabiat bilan bog‘liq faoliyatlar va pedagogik
texnologiyalardan foydalanish samarali natija beradi. Ota-onalar va pedagoglar hamkorlikda
bolalarga shaxsiy gigiyena, harakat faolligi va to‘g‘ri ovqatlanish bo‘yicha namunali muhit
yaratishlari kerak.Umuman olganda, sogʻlom turmush tarzini shakllantirish bolalarning jismoniy
va aqliy rivojlanishiga zamin yaratadi, ularni kelajak hayotiga tayyorlaydi va sog‘lom jamiyat
shakllanishiga xizmat qiladi. Shu sababli, bu yo‘nalishda izchil pedagogik yondashuv va
tarbiyaviy ishlarni amalga oshirish dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi.
ADABIYOTLAR(REFERENCES).
1. Axmedova N., Jo‘rayev Sh. "Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun sog‘lom turmush tarzi
asoslari" – Toshkent: Fan va texnologiya, 2022.
2. Yo‘ldoshev M. "Sog‘lom turmush tarzini shakllantirishda innovatsion yondashuvlar" – T.:
Ma’naviyat, 2021.
3. Xasanov B. "Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida jismoniy tarbiya va sog‘lomlashtirish
metodikasi" – Samarqand: Ilm-fan, 2020.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
497
4. Karimova D. "Maktabgacha yoshdagi bolalarning ovqatlanish madaniyati" – Buxoro: Ilmiy
meros, 2023.
5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining "Sog‘lom turmush tarzini rivojlantirish to‘g‘risida"
gi farmoni, 2020-yil.
6. Pedaqogika va psixologiya ilmiy jurnali. "Maktabgacha yoshdagi bolalarda sog‘lom turmush
tarzini shakllantirish masalalari" – 2023-yil, №4.
7. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (WHO). "Bolalar uchun sog‘lom turmush tarzini
shakllantirish bo‘yicha tavsiyalar" – Rasmiy hisobot, 2021.
8. Abdullayeva G. "Maktabgacha yoshdagi bolalarning jismoniy rivojlanishi va sog‘lom turmush
tarzi" – Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti nashriyoti, 2022.
9. Hasanov U. "Bolalar jismoniy faolligi va uning sog‘liqqa ta’siri" – Namangan: Ta’lim, 2021.
10. Nabiyeva S. "Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida sog‘lom turmush tarzini shakllantirish
bo‘yicha metodik tavsiyalar" – Farg‘ona: Pedagog, 2023.
ELEKTRON MANBALAR
1. Maktabgacha yoshdagi bolalarda sogʻlom turmush tarzi madaniyatini shakllantirish –
uzresearchers.com
2. Sogʻlom turmush tarzini shakllantirishning pedagogik jihatlari
– researchgate.net
3. Oʻyin va oʻyinchoqlarning ahamiyati –
econferencezone.org
4. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida sogʻlom turmush tarzi –
cyberleninka.ru
5. Tarbiyalash va sogʻlom turmush tarzini takomillashtirish chora-tadbirlari –
lex.uz
