ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
453
IKKI XALQ DILBANDI MAQSUD SHAYXZODA
Elmurodov Hamidillo Otabek oʻgʻli
Toshkent davlat transport universitetini
Avtomobil yoʻllari muhandisligi fakulteti
YMAL-6 guruhi talabasi
elmurodovhamidillo@gmail.com
Annotatsiya:
Maqsud Shayxzoda o‘zbek adabiyoti tarixida o‘ziga xos ijodiy yo‘li va boy merosi
bilan alohida o‘rin egallagan ijodkorlardan biridir. Ozarbayjonning Oqtosh shahrida ziyoli oilada
dunyoga kelib, taqdir taqozosi bilan uning hayoti va ijodi O’zbekiston bilan bog’lanadi. Ushbu
maqolada, serqirra ijodkor, ikki xalqning chinakam dilbandi bo’lgan va ozar va o’bek
adabiyotiga ulkan hissa qo’shgan ijodkor Maqsud Shayxzoda faoliyati va ijodi haqida fikr va
mulohazalar qilinadi.
Kalit so’zlar:
Maqsud Shayxzoda, o’zbek adabiyoti, serqirra ijodkor, tarjima asarlari,
vatanparvarlik va birdamlik tug’ulari, ta’lim, tarjimonlik.
Maqsud Shayxzoda 1908-yil 7-noyabrda Ozarbayjonning Oqtosh shahrida ziyoli oilada tug‘ilgan.
Uning otasi Ma’sumbek nafaqat shifokor, balki ilm-fan va adabiyotga ham chuqur mehr qo‘ygan
kishi bo‘lib, oilada ilmiy va badiiy muhit shakllanishiga katta hissa qo‘shgan. Yosh Shayxzoda
oilasidagi bu ma’rifatli muhit ta’sirida shakllandi, Pushkin, Lermontov, Shekspir, Balzak,
Firdavsiy va Navoiy asarlarini o‘qib ulg‘aydi. U yoshlik yillarida ilm olishga ishtiyoqi baland
bo‘lib, Boku Oliy pedagogika institutida tahsil oldi. Uning mehnat faoliyati esa Dog‘istonda
boshlanib, u yerda muallimlik, jurnalistika va adabiy faoliyat bilan shug‘ullandi. Lekin uning
taqdiri o‘zbek adabiyoti bilan chambarchas bog‘liq bo‘lishi taqdir yozug‘ida bor edi
Maqsud Shayxzoda 1928-yilda Toshkentga kelib, tez orada o‘zbek adabiy hayotining faol
ishtirokchisiga aylandi. U dastlab turli gazeta va jurnallarda ishladi, keyinchalik esa Fanlar
Qo‘mitasining Til va adabiyot institutida ilmiy xodim sifatida faoliyat yuritdi. U adabiyotga
yangicha nazar bilan qarar, zamonaviy she’riyatga o‘ziga xos ovoz olib kirgan ijodkor edi.
Shayxzoda o‘zbek mumtoz adabiyotini chuqur o‘rganib, ayniqsa, Alisher Navoiy ijodiy merosini
ilmiy jihatdan tadqiq etdi. Uning ilmiy ishlari filologiya sohasida ham muhim o‘rin tutadi. 1935-
1938 yillarda Fanlar Qo‘mitasi qoshidagi Til va adabiyot institutida ilmiy xodim sifatida ishladi.
1938-yildan umrining so‘ngiga qadar Nizomiy nomidagi Toshkent Davlat pedagogika
institutining “O‘zbek mumtoz adabiyoti” kafedrasida dotsent lavozimida xizmat qilib, malakali
kadrlar yetishtirishga o‘z hissasini qo‘shdi.
Shayxzodaning adabiy faoliyati 1929-yildan boshlangan bo‘lib, uning dastlabki she’riy
to‘plamlari – “O‘n she’r” (1932), “Undoshlarim” (1933), “Uchinchi kitob” (1934) va
“Jumhuriyat” (1935) asarlari adabiyotga o‘ziga xos ovozga ega bo‘lgan shoir kirib
kelayotganidan darak berdi. Shoirning ijodi mustahkam milliy ruh, Vatanga bo‘lgan sadoqat va
insoniy qadriyatlarga chuqur hurmat bilan yo‘g‘rilgan edi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
454
1958-yilda Shayxzoda o‘zining mashhur “Toshkentnoma” lirik dostonini yaratdi. Ushbu doston
qadimiy va ayni paytda zamonaviy Toshkent shahriga bag‘ishlangan bo‘lib, shoirning o‘z ona
yurti bo‘lmish Ozarbayjondan uzoqda yashasa-da, o‘zbek xalqi madaniyatiga qanchalik chuqur
singib ketganini ko‘rsatadi. U nafaqat lirik shoir, balki dramaturg sifatida ham yuksak iste’dod
sohibi bo‘lib, 1960-yilda yozgan “Mirzo Ulug‘bek” tragediyasida buyuk o‘zbek olimi va
ma’rifatparvar hukmdorining yorqin obrazini yaratdi.
Shayxzoda tarjimon sifatida ham katta ishlarni amalga oshirgan. U Pushkinning “Mis
chavandoz”, Lermontovning “Kavkaz asiri”, Mayakovskiyning “Juda soz” dostonlari va ko‘plab
she’rlarini o‘zbek tiliga mahorat bilan tarjima qilgan. Bundan tashqari, Shekspirning “Hamlet”,
“Romeo va Julyetta” tragediyalari va sonetlarini, Nozim Hikmatning she’riy asarlarini,
shuningdek, ozarbayjon shoirlari ijodini ham tarjima qilgan. Uning tarjimalari faqat so‘zma-so‘z
o‘girish bilan cheklanmay, asarlarning badiiy ruhini, estetik qiymatini saqlab qolishga qaratilgan
edi.
Adib o‘zbek adabiyoti tarixi, xalq og‘zaki ijodi, xususan, Alisher Navoiy merosini o‘rganish
borasida ham muhim ilmiy tadqiqotlar olib borgan. U filologiya fanlari nomzodi unvoniga ega
bo‘lib, o‘zbek adabiyotshunosligi rivojiga salmoqli hissa qo‘shgan. Uning ilmiy ishlari nafaqat
o‘zbek, balki jahon adabiyotshunosligida ham e’tirof etilgan.
Shayxzoda 1967-yil 19-fevralda vafot etdi va Toshkentning Farobiy qabristoniga dafn etildi. U
Ozarbayjon tuprog‘ida tug‘ilgan bo‘lsa-da, taqdir taqozosi bilan o‘zbek diyoriga kelib, bu yurtda
butun borlig‘i bilan ijod qilib, xalq e’tirofiga sazovor bo‘ldi. Uning nomi o‘zbek adabiyoti
tarixida abadiy saqlanib qoladi.
Xulosa qilib aytganda
, Maqsud Shayxzoda nafaqat iste’dodli shoir va dramaturg, balki milliy
adabiyotimizning yirik namoyandalaridan biri sifatida tan olinadi. Uning ijodi milliy iftixor,
Vatanga muhabbat, insoniylik va adolat kabi tushunchalar bilan yo‘g‘rilgan bo‘lib, bugungi
kunda ham o‘z qadr-qimmatini yo‘qotmagan. Shoirning asarlari, uning ma’rifiy faoliyati va
tarjima merosi keyingi avlodlarga ilhom manbai bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
Maqsud Shayxzoda hayoti va ijodi – O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, Toshkent,
O‘zbekiston Milliy Ensiklopediya bosh tahririyati.
2.
M. Qosimov. “O‘zbek adabiyoti tarixi”, Toshkent, Fan nashriyoti, 1985.
3.
S. Umarov. “O‘zbek she’riyatida vatanparvarlik mavzusi”, Toshkent, 2001.
4.
Shayxzodaning adabiy va tarjima asarlari – O‘zbekiston Respublikasi Fanlar
Akademiyasi fondlaridan olingan materiallar.
