ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
441
INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDA GRAMMATIK KATEGORIYALAR TASNIFI
Bobonazarova Fazilat Pardaboyevna,
Nukus Innovatsion Instituti “ Xorijiy tillar “
kafedrasi assistent o’qitivchisi
Rashidova Nazira Abdusamad qizi,
Nukus Innovatsion Instituti,
Filologiya va tillarni o’qitish yo’nalishi,
4-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada grammatik kategoriya tushunchasi va uning A.I. Smirnitskiy
tomonidan berilgan talqini tahlil etilgan hamda o‘zbek va ingliz tillaridan misollar bilan
tushuntirilgan. Grammatik kategoriyalarning o‘zaro munosabati, ularning qarama-qarshi
shakllarga asoslanishi va til tizimidagi roli yoritilgan.
Kalit so’zlar:
Grammatik kategoriya, A.I.Smirnitskiy nazariyasi, grammatik turkum, shaxs-son,
so’z shakli.
Abstract:
This article analyzes the concept of grammatical category and its interpretation by A.I.
Smirnitsky and explains it with examples from Uzbek and English. The relationship of
grammatical categories, their basis in contrasting forms and their role in the language system are
highlighted.
Keywords:
Grammatical category, A.I. Smirnitsky's theory, grammatical category, person-
number, word form.
Абстрактный:
В данной статье рассматривается понятие грамматической категории и ее
А.И. Интерпретация Смирнитского анализируется и поясняется примерами из узбекского
и английского языков. Подчеркиваются взаимосвязь грамматических категорий, их основа
в контрастных формах, а также их роль в системе языка.
Ключевые слова:
Грамматическая категория, теория А.И. Смирницкого, грамматическая
категория, лицо-число, словоформа.
Grammatik kategoriya
– bu so‘zlarning ma’lum grammatik shakllari orqali ifodalangan
umumiy grammatik ma’no tizimi bo‘lib, ularning til tizimidagi o‘rni va funksiyasini belgilaydi.
Har bir til o‘ziga xos grammatik kategoriyalarga ega bo‘lsa-da, ba’zi kategoriyalar umumiy
bo‘lib, turli tillarda turlicha ifodalanishi mumkin. A.I.Smirnitskiy fikricha:
1. Har qanday grammatik kategoriya kamida ikkita turkum shakl bilan ifodalanishi shart: aks
holda u mavjud bo‘la olmaydi, chunki u shaxsda umumiydir. Masalan, faqat bitta grammatik
shaxs va faqat bitta hol va hokazo bo‘ladigan til bo‘lishi mumkin emas.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
442
2. Hech bir kategoriyali shakl so‘zni bir butun sifatida qamrab olmaydi, ya’ni berilgan so‘zning
barcha so‘z shakllari bilan ifodalana olmaydi.
3. Bir xil so‘z shaklida turli grammatik kategoriyalar (masalan, shaxs, son va boshqalar) birikishi
mumkin va ma’lum turkum shakllarining ma’lum birikmasi ko‘pincha ma’lum bir og‘zaki
grammatik shaklni (so‘z shaklini) tashkil qiladi; Masalan, ingliz tilidagi “He takes”- (3-chi)
shaxs, (birlik) son, (hozirgi) zamon, aniq nisbat, (umumiy) aspekt, (ifodali) mayl va boshqalar.
4. Bir vaqtning oʻzida ikkita holat, ikkita son va hokazo boʻlishi mumkin emas.
5. Har bir og‘zaki grammatik shakl, albatta, kamida bitta kategorik shaklni ifodalaydi, shuning
uchun ham har qanday grammatik fe’lning bu shaklini boshqa barcha shakllariga qarama-qarshi
qo‘yish asosida yasaladi;
Yuqoridan fikrlardan ko‘rishimiz mumkinki, A. I. Smirnitskiyning grammatik kategoriyalar
haqidagi fikrlari tilshunoslik nuqtai nazaridan muhim tahliliy asosga ega. U grammatik
kategoriyalarni tizimli yondashuv asosida tushuntiradi. Uning fikrlarini quyidagicha tahlil qilish
mumkin:
1. Grammatik kategoriya kamida ikkita turkum shakl bilan ifodalanishi shart
Smirnitskiyning bu fikri grammatikaning asosiy tamoyillaridan biridir. Unga ko‘ra, har qanday
grammatik kategoriya qarama-qarshi shakllarga ega bo‘lishi kerak. Masalan, fe’llarning zamon
shakllari o‘tgan va hozirgi zamon kabi kamida ikkita shaklda bo‘lishi zarur. Faqat bitta
grammatik shaxs yoki faqat bitta kelishik bo‘ladigan til bo‘lishi mumkin emas, chunki til
funksional tizim sifatida qiyosiy munosabatga tayanadi.
Masalan:
Ingliz tili: Singular (dog) – Plural (dogs)
O‘zbek tili: Birlik (kitob) – Ko‘plik (kitoblar)
2. Grammatik kategoriya butun so‘zni qamrab ololmaydi
Bu fikr so‘zning barcha shakllari bitta kategorik shaklda bo‘lishi mumkin emasligini bildiradi.
Masalan, otlar kelishik kategoriyasiga ega bo‘lsa ham, kelishik otning butun so‘z shakllari
majmuasini qamrab olmaydi. So‘z boshqa grammatik kategoriyalarga ham bog‘liq bo‘lib
qolaveradi.
Masalan:
O‘zbek tilida "kitob" so‘zi birlikda va bosh kelishikda bo‘lsa ham, "kitoblar" so‘zi
ko‘plikda, "kitobni" so‘zi esa tushum kelishigida bo‘ladi.
3. Bir xil so‘z shaklida bir necha grammatik kategoriyalar birlashishi mumkin
1
Смирницкий А. И. «Синтаксис английского языка» 1957 § 35. Словесные категории и категориальные
разряды слов
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
443
Bu tamoyil grammatik kategoriyalar bir vaqtning o‘zida bir nechta grammatik ma’nolarni
ifodalashi mumkinligini anglatadi. Masalan, ingliz tilida fe’llar shaxs, son, zamon, nisbat va
maylni o‘z ichiga oladi.
Masalan:
"He takes" jumlasida:
3-shaxs (he)
Birlik (takes)
Hozirgi zamon (-s qo‘shimchasi bilan ifodalanadi)
Aniq nisbat (active voice)
Umumiy aspekt (general aspect)
Indikativ mayl (indicative mood, ya’ni xabar mayli)
O‘zbek tilida ham bu hodisa kuzatiladi:
"Men boraman" fe’lida shaxs (1-shaxs), son (birlik), zamon (hozirgi-kelasi) kabi
kategoriyalar birlashadi.
4. Bir vaqtning o‘zida ikkita holat, ikkita son bo‘lishi mumkin emas
Smirnitskiyning bu qoidasi shuni anglatadiki, bir vaqtning o‘zida bitta so‘z bir necha grammatik
shakllarda bo‘lolmaydi. Masalan, bir ot bir vaqtning o‘zida birlik ham, ko‘plik ham bo‘lolmaydi.
Masalan:
"Kitob" so‘zi yoki birlik, yoki ko‘plikda bo‘lishi mumkin, lekin "kitoblar" ham birlik,
ham ko‘plik bo‘lolmaydi.
Ingliz tilida "dogs" so‘zi faqat ko‘plikni ifodalaydi, u birlik ham bo‘lolmaydi.
5. Har bir grammatik shakl kamida bitta kategorik shaklni ifodalaydi
Bu qoida shuni anglatadiki, til tizimida har qanday grammatik shakl kamida bitta kategoriya
doirasida ajralib turishi kerak. Bu degani, har bir fe’l shakli yoki ot shakli boshqa shakllarga
qarama-qarshi qo‘yish orqali shakllanadi.
Masalan:
"Writes" shakli "write" shakliga qarama-qarshi qo‘yiladi va shaxs (3-shaxs), son (birlik),
zamon (hozirgi) kabi grammatik kategoriyalar bilan bog‘lanadi.
O‘zbek tilida "yuraman" fe’li "yurdim" fe’liga qarama-qarshi qo‘yiladi va zamon
kategoriyasiga ega.
Xulosa
Grammatik kategoriya har qanday tilning tarkibiy qismi bo‘lib, so‘z shakllari orqali ifodalangan
umumiy grammatik ma’nolar tizimini anglatadi. A.I. Smirnitskiyning grammatik kategoriyalar
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
444
haqidagi nazariyasi tilshunoslik nuqtai nazaridan muhim bo‘lib, u grammatik kategoriyalarning
funksional va tizimli jihatlarini aniqlashga yordam beradi.
Uning ta’kidlashicha, har qanday grammatik kategoriya kamida ikkita shakl bilan ifodalanishi
kerak, aks holda u mavjud bo‘la olmaydi. Grammatik kategoriyalar butun so‘zni qamrab
ololmaydi, chunki so‘z bir vaqtning o‘zida turli grammatik ma’nolarni ifodalashi mumkin.
Shuningdek, bir xil so‘z shaklida bir nechta grammatik kategoriyalar birlashishi mumkin, lekin
bitta so‘z bir vaqtning o‘zida ikkita grammatik holat, son yoki boshqa birliklarda bo‘lolmaydi.
Ingliz va o‘zbek tillarida grammatik kategoriyalar turli shakllarda namoyon bo‘lsa-da, ular
umumiy grammatik tamoyillarga asoslanadi. Ingliz tilida grammatik kategoriyalar asosan so‘z
tartibi, yordamchi so‘zlar va flektiv (o‘zgaruvchan) shakllar orqali ifodalansa, o‘zbek tilida bu
hodisa asosan qo‘shimchalar yordamida amalga oshadi.
Umuman olganda, Smirnitskiy grammatik kategoriyalarni qiyosiy yondashuv asosida tahlil
qilgan bo‘lib, uning nazariyasi grammatik hodisalarni chuqur o‘rganish va tushunishda muhim
ahamiyat kasb etadi. Bu tamoyillar har qanday til tizimini tahlil qilish va grammatik
kategoriyalar o‘rtasidagi bog‘liqlikni anglash uchun muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
M. Axunova, & S. Yusupova (2022). SON KATEGORIYASINING QO‘LLANILISHI
VA UNING INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDA QIYOSLANISHI. Science and innovation, 1
(B7), 736-739.
2.
2. Yusupova, S. (2022). ИЖТИМОИЙ ГУРУҲЛАРДА ҲУРМАТ КАТЕГОРИЯСИ
ИФОДАЛАШ. Science and innovation, 1(B5), 350-352.
3.
3. A Paradigmatic Expression of the Category of Respect in EnglishSpeaking Countries
and Uzbekistan .Sotvaldiyeva Hilola Musinovna, Axunova Mohidil Abdurahim qizi. American
Journal of Science and Learning for Development
4.
Смирницкий А. И. «Синтаксис английского языка» 1957 § 35. Словесные категории
и категориальные разряды слов
5.
file:///C:/Users/RT/Downloads/grammatik-kategoriyalarning-shakllanishi.pdf
