ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
543
GULHAYRI O‘SIMLIGINING TIBBIYOTDAGI AHAMIYATI
Anorboyeva Shaxzoda Sadriddin qizi
Iqtisodiyot va Pedagogika universiteti nodavlat ta’lim muassasasi
Samarqand kampusi assistenti
anorboyevashaxzoda94@gmail.com
Yallaboyeva Kamola Bolibek qizi
Iqtisodiyot va Pedagogika universiteti nodavlat ta’lim muassasasi
Samarqand kampusi Biologiya yo‘nalishi 2-kurs talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Gulhayri (Malvaceae) o‘simligining tibbiyotda tutgan o‘rni
tarkibidagi makro va mikro elementlarning borligi inson salomatligidagi ahamiyati biologik
tasnifi kelib chiqishi yer yuzasida navlarining juda katta chunki o‘tkir tamoq og’rig’i, nafas
yo‘llari kasalliklariga davosi haqida keltirib o‘tilgan.
Kalit so‘zlar:
Gulhayri, dolzarblik tibbiyot.
Gulxayri (Malvaceae) U asosan Markaziy Osiyo, Jumladan, O‘zbekistonning tog'li va o‘rmonli
hududlarida o‘sadi. Gulhayri o‘zining tibbiy ahamiyati bilan tanilgan va ko'plab an'anaviy
tibbiyotda ishlatiladi. O'zbekiston va qo‘shni mamlakatlarda ham gulhayri yovvoyi tarzda o‘sadi,
shuningdek, ba'zi hududlarda uni madaniy tarzda yetishtirish ham yo‘lga qo‘yilgan. Gulhayri
o’simligi ikki pallalilar sinfiga kiradi.Barglari ponasimon Gullari aktinamorf, ikki jinsli yirik,
oq, sariq yoki pushti. Mevasi ko‘sak. Yer yuzida 80 ga yaqin turkumi va 1500 turi bor.Ko‘p
tropik va suptropik rayonlarda tarqalgan. O‘zbekistonda 6 turkumi va 17 turi o‘sadi. Dorivor
gulhayri asosan Yevropa, Markaziy Osiyo, Sharqiy Osiyo va Shimoliy Amerikada o‘sadi.
Dorivor gulhayri (yoki Gulhayri) — bu o‘zining dori-darmon xususiyatlari bilan mashhur
bo'lgan bir o‘simlikdir.
Gulhayri yallig`lanishga qarshi, o‘rab oluvchi, balg`am ko‘chiruvchi, yo‘talga qarshi ta‘sirga
ega. Gulxayrining shifobaxsh xususiyatlari polisaxaridlarning ko‘pligi bilan bog`liq, ularni suvli
damlamada shishishi kuzatiladi, hajm oshishi va shilliq pardalar va terini ingichka qatlam bilan
qoplashi mumkin. Bu qatlam shilliq pardalarni zararli omillardan (sovuq yoki quruq havo; oziq-
ovqat tarkibiy qismining bezovta qiluvchi ta’siri, qurishi) himoya qiladi. Bundan tashqari,
shilliq-polisaxarid kompleksi zararlangan epiteliy hujayralari tomonidan chiqariladigan mikrob,
virusli va toksik mahsulotlarni adsorbsiya qiladi, aktivligini yo‘qotadi, toksinlarning shilliq qavat
bilan o‘zaro bog`lanishini oldini oladi. Bunday shilliq qavat ostida yallig`lanish jarayonining
faolligi pasayadi, zich hujayralar va qobiqlar yumshatiladi, eroziya va yaralar tezroq bitadi.
Gulxayri preparatlari mukolitik xususiyatlarga ega. Dorivor mahsulotlari: Gulxayri ildizi bu
shilimshiqsimon sovuq suvda damlama shaklida, quruq ekstrakt, sirop, yo‘talga qarshi to‘plam
sifatida ishlatiladi. Dorivor gulxayri o‘simligining yer ustki qismidan ajratib olingan uglevodlar
aralashmasidan «Mukaltin» nomli dorivor preparat olinadi. Tibbiyotda qo‘llanilishi: Arman
gulxayri ildizi tashqi ko‘rinishida dorivor gulxayri ildiziga o‘xshaydi, ammo siniq joylarda
ko‘proq tolali bo‘lishi bilan ajralib turadi. Ushbu turning ildizlari dorivor gulxayri ildizidan
ajratilgan biologik faol moddalarni saqlaydi.
Gulayri nafas olish va ovqat hazm qilish organlarining kasalliklarida yallig`lanishga qarshi va
o‘rab oluvchi vosita sifatida ishlatiladi. Gulxayri suvli damlamasi ichga qabul qilinadi, nafas
olish yo‘llari va tomoq yallig`lanish kasalliklarida balg`amni ko‘chirishda, tonzillit, traxeit,
stomatit, gingivit, glossit kasalliklarida damlama bilan tomoq chayiladi. Gulxayri preparatlari
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
544
yo‘talni kamaytiradi, o‘tkir va surunkali bronxit, pnevmoniya, bronxoektatit, tuberkulyoz,
emfizema, o‘tkir respirator kasalliklarida balg`am ko‘chirishini osonlashtiradi. Gulxayri ildizi
ezofagit, gastrit, oshqozon yarasi va o‘n ikki barmoqli ichak yarasi, enterokolit, oziq-ovqat
toksikoinfeksiyalari va dizenteriya bilan birga yordamchi vosita sifatida ishlatiladi. O‘tkir
oshqozon-ichak kasalliklarida, ayniqsa, diareya bilan kechadigan kasalliklarda, ko‘p miqdorda
kraxmal saqlovchi shilimshiqli gulxayri damlamasi nafaqat davolovchi, balki oziqa vositasi
sifatida ham qo‘llaniladi. Gulhayri odatda turli kasalliklarni davolashda qo'llaniladi. U ichak va
oshqozon tizimiga foydali ta'sir ko'rsatadi, yallig'lanishlarga qarshi kurashishda ham yordam
beradi. Qon aylanishini yaxshilash, asab tizimini tinchlantirish, shuningdek, yurak va qon tomir
tizimiga ijobiy ta'sir qilish xususiyatlariga ega. Dorivor gulhayri — bu asosan yovvoyi o‘simlik
bo‘lib, gulhayri (botanik nomi Galega officinalis) deb ataladi. Gulhayri o‘simligi ba'zan yovvoyi
no‘xat deb ham ataladi, chunki uning o‘ziga xos ko'rinishi no‘xatga o‘xshash bo'ladi. O‘simlik
balandligi 30-100 sm ga yetishi mumkin va u katta va katta barglarga ega. Dorivor Gulhayrining
Kimyoviy Tarkibi: Dorivor gulhayri o‘zining kimyoviy tarkibi bilan ajralib turadi. Uning
tarkibida quyidagi muhim moddalar mavjud:
Shuningdek, u immunitetni mustahkamlash, xususan, infeksion kasalliklar paytida foydalidir.
Dorivor gulhayri xalq tabobatida asosan turli dorivor infuziyalar, choylar va preparatlar
tayyorlashda ishlatiladi. Shu bilan birga, ba'zi hollarda, gulhayri shifobaxsh xususiyatlaridan
foydalanish uchun zamonaviy farmatsevtika preparatlarida ham qo‘llaniladi.
E'tiborli jihati shundaki, gulhayri o‘zining nozik tabiiy xususiyatlari bilan birgalikda, uni
mutaxassislarning maslahatiga binoan ishlatish zarur, chunki noto‘g'ri ishlatilganda yon ta'sirlar
yuzaga kelishi mumkin. Alkaloidlar (masalan, galegin), bu moddalar o‘simlikka tibbiy
xususiyatlarni beradi. Galegin moddasi, ayniqsa, qandli diabet kasalligini davolashda yordam
beradi.
Flavonoidlar (masalan, quercetin), ular yallig'lanishlarga qarshi ta'sir ko'rsatadi va
antioksidant sifatida ishlaydi.
Saponinlar, ular immun tizimini mustahkamlashda yordam beradi.
Taninlar va boshqa biologik faol moddalar, ular oshqozon-ichak tizimini yaxshilashda va
yallig'lanishlarga qarshi kurashishda ishlatiladi.
Gulhayri o‘simligidan tayyorlanadigan asosiy preparatlar:
Choylar: Gulhayridan tayyorlangan choylar oshqozon-ichak tizimi va yurak-qon tomir
tizimini qo'llab-quvvatlaydi.
Infuziyalar: Gulhayri infuziyasi ko'pincha yallig'lanishlarni kamaytirish va immunitetni
oshirish uchun ishlatiladi.
Extractlar: Gulhayri ekstraktlari dorivor maqsadlarda ishlatiladi, ayniqsa, diabetni davolashda
samarali. 1. Qandli Diabetni Davolash
Gulhayri, ayniqsa, qandli diabetni davolashda samarali bo‘lishi bilan mashhur. O‘simlikda
mavjud bo‘lgan galegin alkaloidi, qondagi shakar miqdorini kamaytirishga yordam beradi. Bu
moddalar insulinning ishlashini yaxshilaydi, bu esa diabetni boshqarishga yordam beradi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
545
2. Yallig'lanishlarga Qarshi Ta'sir Gulhayrining tarkibida flavonoidlar mavjud bo'lib, ular kuchli
antiinflamatuar (yallig'lanishga qarshi) ta'sir ko'rsatadi. Shu sababli gulhayri artrit kabi
yallig'lanishli kasalliklarni davolashda qo'llaniladi. Shuningdek, u bosh og'rig'i, bo‘g'imlardagi
og'riqlar va boshqa yallig'lanishlarga qarshi samarali vosita sifatida ishlatiladi.
3. Immunitetni Kuchaytirish
Gulhayri immun tizimini kuchaytiruvchi xususiyatlarga ega. Uning tarkibidagi saponinlar va
flavonoidlar organizmning himoya mexanizmlarini mustahkamlashda yordam beradi. Shu
sababli, gulhayri infeksion kasalliklardan himoyalanishda foydalidir.
4. Asab Tizimini Tinchlantirish
Gulhayri asab tizimini tinchlantirishga yordam beradi. Bu o‘simlik nerv tizimiga foydali ta'sir
ko'rsatib, stressni kamaytirishga va umumiy asabiylikni bartaraf etishga yordam beradi.
5. Oshqozon va Ichak Tizimiga Foydalari
Gulhayri oshqozon va ichak tizimini sog'lomlashtirishda muhim rol o‘ynaydi. U oshqozon
yallig'lanishlarini (gastrit) davolashda, ichak disfunktsiyalarini (spazmlar) bartaraf etishda va
ovqat hazm qilish jarayonini yaxshilashda
qo‘llaniladi. Gulhayri ko‘plab shakllarda ishlatiladi. Eng mashhur usullardan biri uning choy
sifatida tayyorlanishidir. Gulhayridan tayyorlangan choy oshqozon va ichak tizimi uchun foydali
bo‘lib, yallig'lanishni kamaytirishga yordam beradi. huningdek, gulhayri infuziyalar va
ekstraktlar shaklida ham mavjud bo‘lib, ular yuqori samaradorlikka ega.
Gulhayri preparatlari, ayniqsa, uning ekstraktlari yoki konsentratlari, ehtiyotkorlik bilan
ishlatilishi kerak. Dozajni to‘g'ri belgilash zarur, chunki ortiqcha iste'mol qilish nojo‘ya ta'sirlar
keltirib chiqarishi mumkin.
Dorivor gulhayri — bu o‘zining tibbiy xususiyatlari bilan qadimdan tanilgan o‘simlik bo'lib,
ko'plab tibbiy foydalarga ega. U qandli diabet, yallig'lanishlar, immun tizimi kasalliklari va
oshqozon-ichak tizimi muammolarini davolashda yordam beradi. Ammo uni ishlatishda
ehtiyotkorlik zarur, chunki noto‘g'ri foydalanish salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Dorivor
gulhayrining zamonaviy tibbiyotdagi o‘rni va uning xavfsiz ishlatilishiga oid tadqiqotlar davom
etmoqda, ammo hozirgi paytda bu o‘simlikning foydalari aniqroq va keng qo‘llanilmoqda.
Rentgenologik amaliyotida oshqozon-ichak trakti shilliq qavatining relefini yaxshiroq aniqlash
uchun gulxayri ildizining ekstraktiga bariy kukuniga qo‘shiladi. Metabolizmni normallashtirish
uchun gulxayri damlamasi ekzema, psoriaz, neyrodermatit, dermatit uchun buyuriladi. Tashqi
tomondan, gulxayri ildizi damlamasi dokaga shimdirilib, yumshatuvchi sifatida ishlatiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. A. Xolmatov Dorivor o‘simliklar Toshkent 2021- yil
2. Maznev N.V. Dorivor o'simliklar entsiklopediyasi, 2014 -yil.
3. Dorivor o'tlar Nabiev M. 2020 -yil
4. Kumar, S., & Verma, P. (2020).
Herbal remedies for diabetes: Focus on Galega officinalis
.
Journal
of
Diabetes
Research,
2020,
Article
7625390.
Gulhayri va boshqa o'simliklarning diabetni davolashdagi roli haqida tadqiqot.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
546
5. Uspenskaya, Y., & Solovyeva, I. (2021).
Therapeutic potential of Galega officinalis in
modern
medicine
.
Plants,
10(7),
1413.
Zamonaviy tibbiyotda gulhayrining ishlatilishi va uning terapevtik imkoniyatlari haqida maqola.
6. Kasyanov, A., & Shabunin, A. (2022).
Galega officinalis: From folk medicine to clinical
application
. Clinical Phytomedicine, 28, 117-125.
