ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
516
IMKONIYATI CHEKLANGAN BOLALARGA MAKTAB VA SINF XONALARINI
MOSLASHTIRISH VA KORREKSION YORDAM KO'RSATISHNING HUQUQIY,
PEDAGOGIK ASPEKTLARI
Kengasheva Bonu
Jizzax Davlat pedagogika Universiteti O'zbek tili va adabiyoti
fakulteti 2-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Imkoniyati cheklangan bolalarga maktab va sinf xonalarini moslashtirish, ularning
ta'lim olish jarayonida teng imkoniyatlarga ega bo'lishini ta'minlashda muhim ahamiyatga ega.
Ushbu maqolada, imkoniyati cheklangan bolalar uchun ta'lim muassasalarining huquqiy asoslari,
pedagogik yondashuvlar va korreksion yordam ko'rsatish usullari tahlil qilinadi. Maktablar va
sinf xonalarining fizika jihatdan moslashtirilishi, o'qituvchilarning professional tayyorgarligi va
korreksion pedagogik usullar orqali bolalarning ta'lim olish imkoniyatlarini oshirishga qaratilgan
strategiyalar ko'rib chiqiladi. Ularni ta'lim olishi uchun zarur bo'lgan sharoitlar yaratish orqali
ta'lim muassasalari jamiyatdagi ijtimoiy inklyuzivlik va tenglik tamoyillarini amalga oshirishda
muhim rol o'ynaydi.
Kalit so’zlar:
Imkoniyati cheklangan bolalar, Maktab ta'limi, Sinfxona moslashtirish,
Korreksion yordam, Huquqiy asoslar, Pedagogik yondashuvlar, Inklyuziv ta'lim, O'qituvchilar
tayyorgarligi, Ta'lim imkoniyatlari, Ijtimoiy inklyuzivlik
Аннотация:
Адаптация школ и классов для детей с ограниченными возможностями важна
для обеспечения им равных возможностей в образовательном процессе. В данной статье
анализируются правовые основы образовательных учреждений для детей с
ограниченными возможностями, педагогические подходы и методы оказания
коррекционной помощи. Рассмотрены стратегии повышения образовательных
возможностей детей за счет физической адаптации школ и классов, профессиональной
подготовки учителей, коррекционно-педагогических методов. Создавая необходимые
условия для их обучения, образовательные учреждения играют важную роль в реализации
принципов социальной инклюзивности и равенства в обществе.
Ключевые слова:
Дети с ограниченными возможностями, Школьное образование,
Адаптация в классе, Коррекционная помощь, Правовая база, Педагогические подходы,
Инклюзивное образование, Подготовка учителей, Образовательные возможности,
Социальная инклюзия
Abstract:
Adapting schools and classrooms for children with disabilities is important in
ensuring their equal opportunities in the educational process. This article analyzes the legal
framework, pedagogical approaches and methods of providing corrective support for children
with disabilities. Strategies aimed at increasing children's educational opportunities through the
physical adaptation of schools and classrooms, professional training of teachers and corrective
pedagogical methods are considered. By creating the necessary conditions for their education,
educational institutions play an important role in implementing the principles of social inclusion
and equality in society.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
517
Keywords:
Children with disabilities, School education, Classroom adaptation, Remedial
support, Legal framework, Pedagogical approaches, Inclusive education, Teacher training,
Educational opportunities, Social inclusion
KIRISH
Imkoniyati cheklangan bolalarga ta’lim berish jarayoni murakkab va ko‘p qirrali bo‘lib, u
nafaqat pedagogik yondashuvlarni, balki huquqiy asoslarni ham o‘z ichiga oladi. Maktab
tizimida barcha bolalarga teng imkoniyatlar yaratish, ularning haq-huquqlarini himoya qilish va
ta’lim jarayonini moslashtirish muhimdir. Imkoniyati cheklangan bolalar uchun ta'lim tizimining
muhim tomonlaridan biri, ularning o'ziga xos ehtiyojlariga mos keladigan maktab muhitini
yaratishdir. Bu jarayon faqat maktab binolarining jismoniy jihatlarini o'zgartirishdan iborat emas,
balki pedagogik yondashuvlar va huquqiy asoslarning ham mohiyatini anglatadi. Ushbu
maqolada, imkoniyati cheklangan bolalarga ta'lim berish bilan bog'liq huquqiy va pedagogik
aspektlariga e’tibor qaratamiz.
Huquqiy Asoslar
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida har kimga ta’lim olish huquqi kafolatlangan. Biroq,
imkoniyati cheklangan bolalarning ta’lim olish jarayonida o‘ziga xos muammolari bor. Davlat,
xalqaro huquq va konventsiyalarda (masalan, 2006 yilgi BMTning “Imkoniyati cheklangan
odamlarning huquqlari to‘g‘risidagi konvensiya”) imkoniyati cheklangan shaxslarning
huquqlarini himoya qilishga doir qoidalar belgilangan. Ushbu hujjatlar asosida maktablar
imkoniyati cheklangan bolalar uchun moslashtirilishi lozim.
O’zbekiston Respublikasida imkoniyati cheklangan bolalarning ta’lim olish huquqi quyidagi
normativ-huquqiy hujjatlar bilan kafolatlanadi:
•
O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi: Har bir insonning bilim olish huquqi
kafolatlanadi (41-modda).
•
"Ta’lim to’g’risida"gi Qonun: Barcha fuqarolar uchun ta’lim olishda teng imkoniyatlar
yaratilishi belgilangan. Imkoniyati cheklangan shaxslar uchun inklyuziv ta’lim tizimi
rivojlantirilishi ko’rsatilgan (4, 24-moddalar).
•
"Bolalar huquqlari to’g’risida"gi Qonun: Har bir bolaning, shu jumladan imkoniyati
cheklangan bolaning to’liq va uyg’un rivojlanishi uchun zarur bo’lgan hayot darajasiga bo’lgan
huquqi belgilangan (12-modda).
•
"Aholini ijtimoiy himoya qilish to’g’risida"gi Qonun: Imkoniyati cheklangan shaxslarga
ijtimoiy yordam ko’rsatish, shu jumladan ta’lim olishda yordam berish tartibi belgilangan.
•
O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari va buyruqlari: Inklyuziv
ta’limni rivojlantirish, imkoniyati cheklangan bolalarning ta’lim olishi uchun sharoitlar
yaratishga qaratilgan bir qator normativ hujjatlar qabul qilingan.
Ushbu qonunlar va normativ hujjatlar imkoniyati cheklangan bolalarning ta’lim olish huquqini
ta’minlash, ularning ta’lim olishi uchun zarur shart-sharoitlar yaratish va ta’lim muassasalarida
inklyuziv muhitni rivojlantirishga qaratilgan.
Pedagogik Aspektlar
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
518
Maktabdoshlar bilan birga ta’lim olish imkoniyatlari imkoniyati cheklangan bolalarning ijtimoiy
qobiliyatlarini rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Sinf xonalarini moslashtirish, o‘quv
dasturlarini individual yo‘nalishlarga moslashtirish va o‘qituvchilarni tayyorlash bolalarning
o‘ziga xos ehtiyojlarini inobatga olishda muhimdir.
1. Sinf Xonalarini Moslashtirish: Sinf xonalarining dizayni, o‘quv jihozlarining mavjudligi va
imkoniyatlari (masalan, inkluziv ta’lim uchun maxsus jihozlar) imkoniyati cheklangan
bolalarning ehtiyojlariga mos kelishi kerak. Fizikaviy cheklovlar uchun kirish va chiqish joylari,
o‘tirish o‘rindiqlari va boshqa elementlar tayyorlanishi lozim.
2. O‘quv Dasturlarini Moslashtirish: O‘quv dasturlarini individual uslubda tashkil etish,
bolalarning qobiliyatlari va qiziqishlariga mos o‘rganish imkoniyatini yaratadi. Bu jarayonda
o‘quv materiallarini turli shakllarda (masalan, vizual, audiovizual) taqdim etish yanada samarali.
3. O‘qituvchilarning Tayyorlanishi: O‘qituvchilarni imkoniyati cheklangan bolalar bilan
ishlashga tayyorlash, ularning pedagogik mahoratini oshirish va psixologik yondashuvlarni
rivojlantirish muhim ahamiyatga ega. Ular bolalar bilan ishlashda loyihalash va individual
yondashuvni bilishlari kerak.
Korreksion Yordam
Imkoniyati cheklangan bolalarga korreksion yordam ko‘rsatish jarayoni juda muhim. Bu yordam
ijtimoiy xizmatlar, psixologik yordam, pedagogik yordam va tibbiy yordamni o‘z ichiga oladi.
1. Psixologik Yordam: Imkoniyati cheklangan bolalar ko‘pincha sindromlar, depressiya yoki
boshqa psixologik muammolar bilan duch kelishi mumkin. Psixologlar bolaning o‘ziga bo‘lgan
ishonchini rivojlantirish va ijtimoiy muhitda o‘z o‘rni topishda yordam berishlari zarur.
2. Pedagogik Yordam: Pedagogik yordam maktabda bolalarning akademik ehtiyojlariga mos
ravishda berilishi lozim. Bu, jarayondan o‘tishda individual yondashuv va qo‘shimcha darslar
orqali amalga oshiriladi.
3. Tibbiy Yordam: Tibbiy xizmatlar imkoniyati cheklangan bolalarning jismoniy holatini
yaxshilashda muhim o‘rin tutadi. Reabilitatsiya dasturlari, terapevtik mashg‘ulotlar bolalarning
rivojlanishiga ijobiy tasir ko‘rsatishi mumkin.
Maktab va sinf xonalarini moslashtirish
Imkoniyati cheklangan bolalarga maktab va sinf xonalarini moslashtirish ularning ta’lim olishi
va rivojlanishi uchun zarur shart-sharoitlar yaratishga qaratilgan. Moslashtirish quyidagi
yo’nalishlarda amalga oshirilishi mumkin:
Arxitektura moslashuvi
: Maktab binolari imkoniyati cheklangan bolalar uchun qulay bo’lishi
kerak. Bunga binolarning kirish qismlarida panduslar o’rnatish, liftlar bilan ta’minlash,
zinapoyalarga tutqichlar o’rnatish, keng yo’laklar va eshiklar yaratish kiradi.
Sinf xonalarini moslashtirish
: Sinf xonalarida imkoniyati cheklangan bolalarning ehtiyojlariga
mos ravishda mebellar joylashtirilishi, yoritish tizimi sozlanishi va maxsus jihozlar (kompyuter,
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
519
ko’rish qobiliyati zaif bolalar uchun kattalashtiruvchi moslamalar, eshitish apparatlari va hokazo)
bilan ta’minlanishi kerak.
O’quv materiallarini moslashtirish:
O’quv materiallari imkoniyati cheklangan bolalarning
qobiliyatlariga moslashtirilishi kerak. Bunga yirik shriftda bosilgan kitoblar, audio kitoblar, taktil
materiallar va boshqa maxsus o’quv vositalari kiradi.
Hojatxonalarni moslashtirish
: Imkoniyati cheklangan bolalar uchun hojatxonalar moslashtirilishi,
tutqichlar va boshqa qulayliklar bilan ta’minlanishi kerak.
Imkoniyati cheklangan bolalarning ta’lim olish huquqini ta’minlash – davlat va ta’lim
muassasalarining muhim vazifalaridan biri hisoblanadi. Ushbu vazifani amalga oshirish uchun
maktab va sinf xonalarini moslashtirish, korreksion yordam ko’rsatish hamda tegishli normativ-
huquqiy hujjatlarga asoslangan holda ta’lim jarayonini tashkil etish zarur. Shuningdek,
o’qituvchilar va ota-onalarning hamkorligi, bolalarga mehr-muhabbat va e’tibor berish ham
muhim ahamiyatga ega. Faqatgina shunday yondashuv orqali imkoniyati cheklangan bolalarning
ta’lim olish huquqini to’liq ta’minlash va ularning jamiyatga integratsiyalashuviga erishish
mumkin.
XULOSA
Imkoniyati cheklangan bolalarga maktab va sinf xonalarini moslashtirish va korreksion yordam
ko‘rsatish, huquqiy va pedagogik asoslarni o‘z ichiga olgan murakkab jarayondir. Bu süreçda
integratsiyalashgan yondashuv va hamkorlikning ahamiyati katta. Ijtimoiy adolat va
imkoniyatlarni tenglashtirish orqali biz bolalar o‘rtasida ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash va
ularning kelajakda muvaffaqiyatli bo‘lishlariga ko‘maklashish imkoniyatini yaratamiz. Barcha
tizim ishtirokchilari — ta’lim muassasalari, ota-onalar, jamiyat va davlat — bu jarayonda faol
qatnashishlari zarur. Imkoniyati cheklangan bolalarga maktab va sinf xonalarini moslashtirish va
korreksion yordam ko'rsatish jarayoni huquqiy va pedagogik jihatdan murakkab bo'lib, bu
jarayonni amalga oshirishda qator muhim ehtiyojlar mavjud. Har bir bola ta'lim olish huquqiga
ega ekanligini unutmang. Shuning uchun, ta'lim sohasidagi barcha ishtirokchilar, shu jumladan
o'qituvchilar, ota-onalar va jamoatchilik birgalikda harakat qilib, imkoniyati cheklangan
bolalarning ta'lim olish imkoniyatlarini kengaytirish uchun kerakli shart-sharoitlarni yaratishlari
zarur. Bu nafaqat bolalarning rivojlanishi, balki jamiyatimizning barqarorligi va yuksalishi
uchun ham muhim hisoblanadi
MANBA
1. Akmalov, U. (2020). "Imkoniyati cheklangan bolalarni taʼlimda qoʻllaniladigan innovatsion
yondashuvlar." Oʻzbekiston xalq taʼlimi vazirligi.
2. Isomiddinov, A., & Ruziev, S. (2019). "Huquqiy asoslar va imkoniyatlardan foydalanish:
Barcha uchun taʼlim." Oʻzbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus taʼlim vazirligi.
3. Mirzaeva, S. (2021). "Taʼlimda inklyuziv yondashuv: teoriya va amaliyot." Qoraqalpogʻiston
davlat universiteti.
4. Rasulova, D. (2022). "Korreksion pedagogika: nazariya, amaliyot va muammolar." Samarqand
davlat universiteti.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
520
5. Usmonova, M. (2023). "Imkoniyati cheklangan bolalar uchun moslashtirilgan taʼlim
dasturlari." Buxoro davlat universiteti
