Авторы

  • Н.У. Абдухаликова,З.А. Юлдашев,
    Тошкент фармацевтика институти, Тошкент ш. Ўзбекистон

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.ifx.82398

Ключевые слова:

амфетаминлар мефедрон метамфетамин УБ-спектрофотометрия чизиқлилик стандарт намуна чўққи.

Аннотация

Ушбу мақолада УБ-спектрофотометрик усул ёрдамида мефедрон ва метамфетаминни аниқлаш услуби ишлаб чиқилди. Ўзбекистон Республикасида муомаласи тақиқланган гиёҳвандлик воситалари рўйхатига киритилган мефедрон ва метамфетаминни таҳлил қилишнинг УБ-спектрофотометрик услубини ишлаб чиқиш бўйича изланишлар ўтказилди. Мефедрон ва метамфетаминни ашёвий далиллардан ажратиб олиб идентификация қилиш усули ишлаб чиқилди. Усулнинг чизиқлилиги аниқланди. Мефедрон учун спектрофотометрик таҳлил натижасида Хўр=99,84, ўртача нисбий хатолик =0.0376%, Mетамфетаминни эса Хўр=98.50 ўртача, нисбий хатолик =0.315% ошмади. Бу эса танланган шароитларнинг етарли даражада аниқлилиги ва қайтарилувчанлигини кўрсатади. Мефедрон ва метамфетаминни УБ-спектрофтометрик усулда миқдорий таҳлили тузилган калибрлаш чизмаси орқали амалга оширилиши ва нисбий хатолик талаб доирасида эканлиги кўрсатилди.


background image

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241

Volume 6, issue 2, Mart 2025

https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi

worldly knowledge

OAK Index bazalari :

research gate, research bib.

Qo’shimcha index bazalari:

zenodo, open aire. google scholar.

Original article

599

УДК 615.917

МЕФЕДРОН ВА МЕТАМФЕТАМИННИ УБ-СПЕКТРОФОТОМЕТРИЯ УСУЛИДА

ТАҲЛИЛ УСЛУБИНИ ИШЛАБ ЧИҚИШ

Н.У. Абдухаликова,

З.А. Юлдашев,

Тошкент фармацевтика институти, Тошкент ш. Ўзбекистон

e-mail: nargizaabdukhalikova@gmail.com, тел: +998993580835

АННОТАЦИЯ:

Ушбу мақолада УБ-спектрофотометрик усул ёрдамида мефедрон ва

метамфетаминни аниқлаш услуби ишлаб чиқилди. Ўзбекистон Республикасида муомаласи

тақиқланган гиёҳвандлик воситалари рўйхатига киритилган мефедрон ва метамфетаминни

таҳлил қилишнинг УБ-спектрофотометрик услубини ишлаб чиқиш бўйича изланишлар

ўтказилди. Мефедрон ва метамфетаминни ашёвий далиллардан ажратиб олиб

идентификация қилиш усули ишлаб чиқилди. Усулнинг чизиқлилиги аниқланди.

Мефедрон учун спектрофотометрик таҳлил натижасида Х

ўр

=99,84, ўртача нисбий хатолик

e

=0.0376%, Mетамфетаминни эса Х

ўр

=98.50 ўртача, нисбий хатолик

e

=0.315% ошмади.

Бу эса танланган шароитларнинг етарли даражада аниқлилиги ва қайтарилувчанлигини

кўрсатади. Мефедрон ва метамфетаминни УБ-спектрофтометрик усулда миқдорий

таҳлили тузилган калибрлаш чизмаси орқали амалга оширилиши ва нисбий хатолик талаб

доирасида эканлиги кўрсатилди.

Калит сўзлар:

амфетаминлар, мефедрон, метамфетамин, УБ-спектрофотометрия,

чизиқлилик, стандарт намуна, чўққи.

РАЗРАБОТКА МЕТОДА УФ-СПЕКТРОФОТОМЕТРИЧЕСКОГО АНАЛИЗА

МЕФЕДРОНА И МЕТАМФЕТАМИНА

Н.У. Абдухаликова,

З.А. Юлдашев

Ташкентский фармацевтический институт, г. Ташкент, Узбекистан

E-mail: nargizaabdukhalikova@gmail.com, тел: +998993580835

В данной статье разработан метод определения мефедрона и метамфетамина с помощью

УФ-спектрофотометрического анализа. Проведены исследования по разработке метода

УФ-спектрофотометрического анализа мефедрона и метамфетамина, которые включены в

список запрещённых наркотических средств Республики Узбекистан. Разработан метод

выделения и идентификации мефедрона и метамфетамина из вещественных доказательств.

Определена линейность метода.

В результате спектрофотометрического анализа для мефедрона получено X̄ = 99,84,

средняя относительная погрешность 0,0376%; для метамфетамина X̄ = 98,50, средняя

относительная погрешность 0,315%. Это подтверждает достаточную точность и


background image

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241

Volume 6, issue 2, Mart 2025

https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi

worldly knowledge

OAK Index bazalari :

research gate, research bib.

Qo’shimcha index bazalari:

zenodo, open aire. google scholar.

Original article

600

воспроизводимость выбранных условий. Количественный анализ мефедрона и

метамфетамина с использованием УФ-спектрофотометрического метода осуществляется

по калибровочной кривой, а относительная погрешность находится в допустимых

пределах.

Ключевые слова:

амфетамины, мефедрон, метамфетамин, УФ-спектрофотометрия,

линейность, стандартный образец, пик.

DEVELOPMENT OF A UV-SPECTROPHOTOMETRIC ANALYSIS METHOD FOR

MEPHEDRONE AND METHAMPHETAMINE

N. U. Abdukhalikova,

Z.A. Yuldashev

Tashkent Pharmaceutical Institute, Tashkent, Uzbekistan

E-mail: nargizaabdukhalikova@gmail.com, Tel: +998993580835

This article presents the development of a method for determining mephedrone and

methamphetamine using UV-spectrophotometric analysis. Research was conducted to develop a

UV-spectrophotometric analysis method for mephedrone and methamphetamine, which are

included in the list of prohibited narcotic substances in the Republic of Uzbekistan. A method for

extracting and identifying mephedrone and methamphetamine from physical evidence was

developed. The linearity of the method was determined.

As a result of the spectrophotometric analysis, for mephedrone, X̄ = 99.84, with an average

relative error of 0.0376%; for methamphetamine, X̄ = 98.50, with an average relative error of

0.315%. This confirms the sufficient accuracy and reproducibility of the selected conditions. The

quantitative analysis of mephedrone and methamphetamine using the UV-spectrophotometric

method is performed through a calibration curve, and the relative error remains within acceptable

limits.

Keywords:

amphetamines, mephedrone, methamphetamine, UV-spectrophotometry, linearity,

standard sample, peak.

Ишнинг долзарблиги:

мефедрон Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг

2020 йил 14 февралдаги “Гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар, уларнинг

аналоглари ва прекурсорларнинг муомаласи соҳасидаги низомларни тасдиқлаш

тўғрисида”ги 85-сон қарори билан тасдиқланган гиёҳвандлик воситалари рўйхатига

киритилган, фармакологик таъсири бўйича психостимулятор хусусиятини намоён қилувчи

модда ҳисобланади [1,2]. Сўнгги йилларда синтетик гиёҳвандлик воситалари аҳоли

орасида тобора оммалашиб бормоқда. Уларнинг катта қисмини фенилалкиламин

ҳосилалари ёки амфетаминлар ташкил қилади.

Mефедрон ва метамфетаминни турли объектларда идентификация қилиш ва миқдорини

аниқлаш учун УБ-спектрофотометрия усули қўллаш борасида тадқиқотлар ўтказиб

келинмоқда. Усул жуда арзон, қулай, аниқ натижа бериши билан ҳозирги замонавий

инструментал усуллар қаторидан жой олган [3]. Мазкур асбоб билан деярли барча суд-

тиббий экспертиза ва кимё-токсикологик лабораторияларнинг таъминланганлигини

инобатга олиб, услубни бошқа усулларга муқобил сифатида ишлаб чиқишни мақсадга


background image

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241

Volume 6, issue 2, Mart 2025

https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi

worldly knowledge

OAK Index bazalari :

research gate, research bib.

Qo’shimcha index bazalari:

zenodo, open aire. google scholar.

Original article

601

мувофиқ деб ҳисобланди. Зеро, усулнинг сезгирлиги уни биологик объектлар таркибидан

ажратиб олинган заҳарли ва кучли таъсир этувчи моддаларни, маълум тозалашлардан сўнг

таҳлил қилишга имкон беради.

Ишнинг мақсади:

мефедрон ва метамфетаминни УБ-спектрофотометрик усулда таҳлил

қилиш услубини ишлаб чиқиш.

Усул ва услублар:

мефедрон ва метамфетаминни УБ-спектрофотометрик усулда таҳлил

қилиш услуби “Agilent Technologies” фирмасининг 8453E Spectroscopy System маркали

спектрофотометрда ишлаб чиқилди. Бунинг учун 0,01 г мефедрон стандарт намунасидан

ва метамфетаминни стандарт намунасидан тортиб олинди ва сиғими 100 мл бўлган ўлчов

колбасига солинди ва 50 мл тозаланган сувда эритиб белгисигача эритувчи билан

етказилди. Эритмалар яхшилаб аралаштирилди ва 0,45 микронли фильтр oрқали

фильтрланди (А эритма). А эритмадан таркибида 1-10 мкг/мл мефедрон ва метамфетамин

сақлаган ишчи (Б эритма) эритмалар тайёрланди. Ушбу эритмалар қатлам қалинлиги 10

мм бўлган кюветада, 200-400 нм тўлқин узунлиги оралиғида спектрлари аниқланди.

Солиштирилувчи эритма сифатида тозаланган сувдан фойдаланилди.

Олинган натижалар ёрдамида мефедрон ва метамфетамин эритмасининг солиштирма ва

моляр нур ютиш кўрсаткичи ҳисобланди. Шунингдек, аниқлашларнинг чизиқли

диапазони ва миқдор таҳлиллари учун калибрлаш графиги тузилди. Услубнинг аниқлиги

ва қайталанувчанлиги ўрганилди.

Натижалар:

Амфетаминлар эритмаларининг УБ-спектрлари олиниб таҳлил қилинганда

мефедроннинг тозаланган сувдаги эритмаси 265 нм ва метамфетаминнинг эритмаси эса

256 нм тўлқин узунлигида юқори нур ютиш кўрсатгичига эга эканлиги аниқланди. Бу

натижалар адабиётларда келтирилган маълумотлар билан солиштирилди ва улар мос

келиши аниқланди. Изланишлар жараёнида мефедрон ва метамфетаминнинг стандарт

намуналарининг олинган УБ-спектрлари 1-расмда келтирилган.

(а)

(б)

1-расм. Мефедрон (а) ва метамфетамин (б)


background image

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241

Volume 6, issue 2, Mart 2025

https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi

worldly knowledge

OAK Index bazalari :

research gate, research bib.

Qo’shimcha index bazalari:

zenodo, open aire. google scholar.

Original article

602

стандарт намунасининг тозаланган сувдаги эритмасининг УБ-спектрлари

Расмда келтирилган спектрлар асосида кейинги таҳлилларда моддаларнинг миқдорларини

аниқлаш учун тўлқин узунлиги мефедрон учун 265 нм ва метамфетамин учун 256 нм

қилиб белгиланди.

Мефедрон ва метамфетаминнинг миқдорий таҳлилини УБ-спектрофотометрия усулида

амалга ошириш учун калибрлаш чизмаси ишлаб чиқилди. Бунинг учун аналитик тарозида

0,01 г (а.т.) мефедрон ва метамфетамин стандарт намунаси кукунидан тортилиб 100 мл

ўлчов колбаларига солинди, уларга 20 мл тозаланган сув қуйиб яхшилаб чайқатилиб,

моддалар эритилди ва ҳажми ўлчов колбаларининг белгисигача ушбу тозаланган сув

билан етказилди. Мазкур эритмалардан суюлтириш усули ёрдамида таркибида 10-70

мкг/мл миқдорда модда сақлаган ишчи стандарт эритмалар тайёрланди. Тайёрланган

эритмаларнинг оптик зичликлари моддаларнинг максимум нур ютиш соҳасида ўлчанди

(2-расм) ва олинган натижалар асосида калибрлаш чизмалари чизиб олинди. Калибрлаш

чизмалари 2-расмда келтирилган.

а

б

2-расм. Турли концентрацияли мефедрон (а) ва метамфетамин (б) стандарт

намуналарининг этил спиртидаги эритмаларининг УБ-спектрлари

Юқоридаги

2-расмдан

кўриниб

турибдики,

моддаларнинг

турли

концентрациядаги эритмаларининг УБ-спектрлари асосида мефедрон ва метамфетамин

максимум нур ютиш соҳасида калибрлаш графигини чизиш мумкин.


background image

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241

Volume 6, issue 2, Mart 2025

https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi

worldly knowledge

OAK Index bazalari :

research gate, research bib.

Qo’shimcha index bazalari:

zenodo, open aire. google scholar.

Original article

603

а

б

3-расм. мефедрон (а) ва метамфетамин (б) оптик зичликларининг концентрацияга

боғлиқлик (калибрлаш) чизмалари

3-расмда келтирилган чизмалар асосида моддалар эритмаларининг концентрацияси мос

равишда мефедрон учун 0,005-0,035 мкг/мл, метамфетамин учун 0,005-0,05 мкг/мл

бўлганда Бугер-Ламберт-Бер қонунига бўйсуниши аниқланди.

Спектрофотометрик усул билан дори моддаси таҳлил қилиш учун оптик зичлиги 0,4 дан

0,7 гача қийматда бўлиши тавсия этилади. Эритма оптик зичлигининг энг қулай қиймати

0,55 деб белгиланган, чунки бу қийматга мос бўлган оптик зичлик асосида эритманинг

концентрацияси аниқланганда нисбий хатолик кичик қийматда бўлади. Тажрибалардан

олинган маълумотлар асосида амфетаминларнинг эритмаларини оптик зичлигининг энг

қулай қиймати мефедрон учун 0,599 ва метамфетамин учун 0,67 деб белгиланган. Ушбу

қийматлар асосида уларнинг солиштирма ва моляр нур ютиш кўрсатгич қийматлари

ҳисобланди.

1-жадвал

Мефедроннинг солиштирма ва моляр нур ютиш кўрсатгичларини аниқлаш

натижалари

№ Тажриба

учун

олинган

модда

миқдори, мкг

Оптик зичлик,

Д

Солиштирма

нур

ютиш кўрсатгичи,

E

1%

1�

м

Моляр нур ютиш

кўрсатгичи

Ɛ

1

1.0

0,256

20.5

363.34

2

1.1

0,344

25.0

443.1

3

1.2

0,391

26.1

462.5

4

1.4

0,478

27.3

483.86

5

1.6

0,541

27.5

479.43

6

1.8

0,599

23.5

416.51

7

2.0

0,663

26.6

471.45


background image

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241

Volume 6, issue 2, Mart 2025

https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi

worldly knowledge

OAK Index bazalari :

research gate, research bib.

Qo’shimcha index bazalari:

zenodo, open aire. google scholar.

Original article

604

E

1%

1�

м

-

25.15

Ɛ

ўрт

445.74

1-ва 2-жадваллардан кўриниб турибдики, УБ-нур соҳасидаги солиштирма ва моляр нур

ютиш кўрсаткичларининг ўртача қийматлари метамфетамин учун, мос равишда, 23.50

ҳамда 350 ташкил қилди. Ушбу кўрсаткичлар мефедрон учун, мос равишда, 25.15 ва

445.74 ташкил қилди.

2-жадвал

Mетамфетаминнинг солиштирма ва моляр нур ютиш кўрсатгичларини аниқлаш

натижалари

№ Тажриба

учун

олинган

модда

миқдори, мкг

Оптик зичлик,

Д

Солиштирма

нур

ютиш кўрсатгичи,

E

1%

1�

м

Моляр нур ютиш

кўрсатгичи

Ɛ

1

0.5

1.44

28.8

429

2

0.25

0.67

26.8

399

3

0.12

0.31

24.8

370

4

0.06

0.15

24

358

5

0.03

0.08

13

198

E

1%

1�

м

-23.50

Ɛ

ўрт

350

Мефедрон эритмасининг солиштирма ва моляр нур ютиш кўрсаткичлари, мос равишда,

25.15 ва 445.74 қийматларни ташкил этди. Мазкур услуб ёрдамида мефедронни модел

эритмаларда 100,23% миқдорда 0,02% ўртача нисбий хатолик аниқлаш мумкинлиги

аниқланди. Mетамфетамин эритмасининг солиштирма ва моляр нур ютиш кўрсаткичлари,

мос равишда, 26.12 ва 405.24 қийматларни ташкил этди. Мазкур услуб ёрдамида

метамфетаминни модел эритмаларда 100,2% миқдорда 0,02% ўртача нисбий хатолик

аниқлаш мумкинлиги аниқланди.

Танланган УБ-спектрофотометрия таҳлил услубиниинг аниқлиги ва қайтарилувчанлигини

ўрганиш мақсадида маълум концентрацияли ишчи стандарт намуна эритмалари ёрдамида

таҳлиллар олиб борилди. Бунинг учун мефедрон 1,4 мг/мл эритмасидан ва

метамфетаминнинг 1,2 мг/мл эритмасидан 5 та намуна тайёрланиб, сўнгра эритмаларнинг

оптик зичлиги спектрофотометрда 265 нм (мефедрон) ва 256 нм (метамфетамин) тўлқин

узунлигида аниқланди. Текширилувчи моддалар миқдорини ҳисоблаш олдиндан тузиб

олинган калибрлаш чизмаси ёрдамида олиб борилди. Олинган натижаларнинг метрологик

қайта ишлаш ДФ XI нашри бўйича амалга оширилди [5]. Тажриба натижалари 3- ва 4-

жадвалларда келтирилган.


background image

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241

Volume 6, issue 2, Mart 2025

https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi

worldly knowledge

OAK Index bazalari :

research gate, research bib.

Qo’shimcha index bazalari:

zenodo, open aire. google scholar.

Original article

605

3-жадвал

Ишлаб чиқилган таҳлил услубининг аниқлилигини ўрганиш натижалари

Мефедрон

миқдори, мкг

Аниқланди

Метрологик таҳлил натижалари

мкг

%

1.4

1.4

1.4

1.4

1.4

1.39

1.4

1.38

1.39

1.39

99,80

100,0

99,85

99,80

99,82

Х

=99,84;

Т(95%-4)=2,78;

S

2

=0,00708; S=0,0841;

Sx=0,03763; ∆

Х

=0.00566;

∆Х=0.0753;

Ɛ =0.0376%;

e

=0.0376

4-жадвал

Ишлаб чиқилган таҳлил услубнинг аниқлилигини ўрганиш натижалари

Mетамфетамин,

миқдори, мкг

Аниқланди

Метрологик таҳлил натижалари

мкг

%


background image

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241

Volume 6, issue 2, Mart 2025

https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi

worldly knowledge

OAK Index bazalari :

research gate, research bib.

Qo’shimcha index bazalari:

zenodo, open aire. google scholar.

Original article

606

1,2

1,2

1,2

1,2

1,2

1,19

1,19

1,18

1,17

1,18

99,16

99,16

98,33

97,50

98,33

Х

= 98.50;

Т(95%-5)= 2.776;

S

2

= 0.4822;

S=0.6944;

Sx=0.3106; ∆

Х

= 1.66;

Х

=0.83; Ɛ = 0.705%%;

e

=0.315%;

3- ва 4-жадвалларда берилган маълумотлардан кўриниб турибдики, Мефедрон учун
спектрофотометрик таҳлил натижасида Х

ўр

=99,84, ўртача нисбий хатолик

e

=0.0376%,

Mетамфетаминни эса Х

ўр

=98.50 ўртача, нисбий хатолик

e

=0.315% ошмади. Бу эса

танланган шароитларнинг етарли даражада аниқлилиги ва қайтарилувчанлигини

кўрсатади.

Хулоса:

Mефедронни УБ-спектрофтометрик усулда таҳлил қилиш услуби ишлаб чиқилди.

Услубнинг чизиқлилиги, аниқлилиги ва қайталанувчанлиги ўрганилди. Mефедронни УБ-

спектрофтометрик усулда миқдорий таҳлили тузилган калибрлаш чизмаси орқали амалга

оширилиши ва нисбий хатолик талаб доирасида эканлиги кўрсатилди.

Mетамфетаминни УБ-спектрофтометрик усулда таҳлил қилиш услуби ишлаб чиқилди.

Услубнинг чизиқлилиги, аниқлилиги ва қайталанувчанлиги ўрганилди. Mетамфетаминни

УБ-спектрофтометрик усулда миқдорий таҳлили тузилган калибрлаш чизмаси орқали

амалга оширилиши ва нисбий хатолик талаб доирасида эканлиги кўрсатилди.

Абадиётлар.

1.

Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2018 йил 27 октябрдаги

“Гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар ва прекурсорларни Ўзбекистон

Республикаси ҳудудига олиб кириш, ундан олиб чиқиш ва транзит тарзида ўтказиш

тартибини,

шунингдек

уларнинг

муомалада

бўлиши

юзасидан

назоратни

такомиллаштириш тўғрисида”ги 878-сон қарори.

2.

United Nations Office on Drugs Crime (UNODC), The challenge of new psychoactive

substances. 2013, Global Synthetics Monitoring: Analyses, Reporting and Trends (SMART)

Programme

3.

Schifano, F., A. Albanese, S. Fergus, J.L. Stair, P. Deluca, O. Corazza, Z. Davey, J.

Corkery, H. Siemann, N. Scherbaum, M. Farré, M. Torrens, Z. Demetrovics, A.H. Ghodse, P.W.

Mapping, and R.R. Groups, Mephedrone (4-methylmethcathinone; “meow meow”): chemical,

pharmacological and clinical issues. Psychopharmacology (Berl), 2011. 214(3): p. 593-602

4.

UNODC. World Drug Report 2023. United Nations Office on Drugs and Crime, Vienna,

2023.

5.

Ўзбекистон Республикаси Давлат Фармакопеяси ДФ XI нашри 30-33 б.

Библиографические ссылки

Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2018 йил 27 октябрдаги “Гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар ва прекурсорларни Ўзбекистон Республикаси ҳудудига олиб кириш, ундан олиб чиқиш ва транзит тарзида ўтказиш тартибини, шунингдек уларнинг муомалада бўлиши юзасидан назоратни такомиллаштириш тўғрисида”ги 878-сон қарори.

United Nations Office on Drugs Crime (UNODC), The challenge of new psychoactive substances. 2013, Global Synthetics Monitoring: Analyses, Reporting and Trends (SMART) Programme

Schifano, F., A. Albanese, S. Fergus, J.L. Stair, P. Deluca, O. Corazza, Z. Davey, J. Corkery, H. Siemann, N. Scherbaum, M. Farré, M. Torrens, Z. Demetrovics, A.H. Ghodse, P.W. Mapping, and R.R. Groups, Mephedrone (4-methylmethcathinone; “meow meow”): chemical, pharmacological and clinical issues. Psychopharmacology (Berl), 2011. 214(3): p. 593-602

UNODC. World Drug Report 2023. United Nations Office on Drugs and Crime, Vienna, 2023.

Ўзбекистон Республикаси Давлат Фармакопеяси ДФ XI нашри 30-33 б.