ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
583
NEYROXIRURGIK KASALLIKLAR HAQIDA TUSHUNCHA
Roʻziqulova Sevinch Musajon qizi
Maxsus pedagogika Defektologiya
(Logopediya)2-bosqich talabasi
Anotatsiya:
Neyroxirurgik kasalliklar bosh miya, orqa miya va periferik asab tizimining turli
patologiyalarini o‘z ichiga oladi. Ushbu kasalliklar tug‘ma nuqsonlar, shikastlanishlar, o‘smalar,
qon tomir kasalliklari yoki degenerativ jarayonlar natijasida yuzaga kelishi mumkin. Ularni
tashxislashda MRT, KT, EEG kabi zamonaviy tibbiy texnologiyalar qo‘llaniladi. Davolash
usullari dori terapiyasi, neyroxirurgik operatsiyalar va radiokirurgiya kabi muolajalarni o‘z
ichiga oladi. Erta tashxis qo‘yish va zamonaviy usullar yordamida davolash kasallikning
asoratlarini kamaytirishga yordam beradi.
Kalit so‘zlar:
Neyroxirurgik kasalliklar, bosh miya, orqa miya, asab tizimi, neyroxirurgiya,
MRT, KT, epilepsiya, o‘smalar, qon tomir patologiyalari.
Аннотация:
Нейрохирургические заболевания включают различные патологии головного
мозга, спинного мозга и периферической нервной системы. Эти заболевания могут
возникать из-за врожденных аномалий, травм, опухолей, сосудистых патологий или
дегенеративных процессов. Для диагностики применяются современные медицинские
технологии, такие как МРТ, КТ и ЭЭГ. Методы лечения включают медикаментозную
терапию, нейрохирургические операции и радиохирургию. Ранняя диагностика и
современные методы лечения помогают снизить риск осложнений.
Ключевые слова:
Нейрохирургические заболевания, головной мозг, спинной мозг,
нервная система, нейрохирургия, МРТ, КТ, эпилепсия, опухоли, сосудистые патологии.
Annotation:
Neurosurgical diseases include various pathologies of the brain, spinal cord, and
peripheral nervous system. These diseases may result from congenital anomalies, trauma, tumors,
vascular disorders, or degenerative processes. Diagnosis involves modern medical technologies
such as MRI, CT, and EEG. Treatment methods include drug therapy, neurosurgical operations,
and radiosurgery. Early diagnosis and advanced treatment methods help reduce the risk of
complications.
Keywords:
Neurosurgical diseases, brain, spinal cord, nervous system, neurosurgery, MRI, CT,
epilepsy, tumors, vascular pathologies.
Neyroxirurgiya – xirurgiyaning bir boʻlimi. Nerv sistemasi kasalliklari va jarohatlarini xirurgik
yoʻl bilan davolash metodlarini oʻrganadi va amalda qoʻllaydi. Neyroxirurgiya neyroonkologiya,
neyrotravmatologiya, neyroangiologiya, markaziy nerv sistemasining tugʻma nuqsonlari va
infeksion-yalligʻlanish jarayonida yuzaga keldadigan asoratlar xirurgiyasi, steretoksik
Neyroxirurgiya, epilepsiya va kuchli ogʻriq xirurgiyasi kabi boʻlimlardan iborat. Bosh va orqa
miyani operatsiya qilish yuzasidan olib borilgan koʻp yillik izlanish va urinishlar tufayli XX asr
boshlarida Neyroxirurgiya mustaqil fan sifatida shakllandi. Fiziologiya, nevrologiya,
rentgenologiya, patomorfologiya, biokimyo, anesteziologiya, terapiya va boshqa fan yutuqlari
Neyroxirurgiyaning rivojlanishiga imkon berdi. N. N. Burdenko Moskvada, A. L. Polenov
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
584
Leningradda, A. I. Arutyunov Kiyevda Neyroxirurgiya institutini tashkil etishda rahbarlik
qildilar (hozirgi institut shu olimlar nomi bilan ataladi). Keyinchalik boshqa shaharlardagi
klinikalarda ham Neyroxirurgiya boʻlimlari ochildi.
Dastlab Oʻzbekistonda Neyroxirurgiya boʻlimi Travmatologiya va ortopediya ilmiy tadqiqot
instituti, 1963-yil Samarqand viloyat kasalxonasi (1950) (S. D. Madiyorov, A. M. Mamadaliyev)
tarkibida tashkil qilindi. 1968-yildan respublikaning barcha viloyat kasalxonalarida, jumladan,
Toshkentda Onkologiya va radiologiya ilmiy tadqiqot institutida Neyroxirurgiya boʻlimi (M. H.
Krriyev) faoliyat koʻrsata boshladi. 1969-yil 17-shahar kasalxonasida (A. S. Mirsodiqov),
Andijon viloyat kasalxonasida (M D. Doʻstmurodov) Neyroxirurgiya boʻlimlari tashkil topdi.
Keyinchalik bu boʻlimlar tibbiyot institutlarida tashkil qilingan. Neyroxirurgiya kafedralari va
kurslarning oʻquv bazasi boʻlib qoldi. Neyroxirurgik yordamni rejali ravishda bajarish
maqsadida 1983-yil Respublika Neyroxirurgiya markazi ochildi, keyinchalik u Respublika ilmiy
tadqiqot markaziga aylantirildi (1997).
Respublikada Neyroxirurgiya fani rivojlanishida M. M. Maksudov, M. H. Qoriyev, A. S.
Mirsodiqov, S. A. Madiyorov, M. D. Doʻstmurodov, A. M. Mamadaliyev va boshqalarning
munosib xizmatlari bor. 1975-yildan Respublikaning barcha tibbiyot institutlarida yuqori kurs
talabalariga Neyroxirurgiya fani oʻqitila boshlandi. Respublikaning shahar va viloyat
mutaxassislarni tayyorlash, asosan, neyroxirurgiya ilmiy markazida, tibbiyot institutlarining
neyroxirurgiya kafedralari va kurslarida olib boriladi.
Ixtisoslashgan neyroxirurgik markazlar tashkil etilishi bosh miya oʻsmalari, markaziy nerv
sistemasining tugʻma nuqsonlari va yalligʻlanish kasalliklarini davolashda yaxshi natijalarga
erishishga, Neyroxirurgiyada miya va orqa miya tomirlari xirurgiyasi (neyroangiologiya),
stereotaksis kabi yangi boʻlimlar tashkil etishga imkon berdi. Neyroxirurgiyadagi hozirgi muhim
yoʻnalishlardan biri bosh miyada qon aylanishi va miyada energiya almashinuvi fiziologiyasi va
patologiyasini oʻrganishdir. Operativ texnikaning rivojlanishi (elektroxirurgiyaning tatbiq etilishi
hamda kalla ichi bosimini pasaytirishga yordam beradigan turli preparat va metodlarning
qoʻllanishi), diagnostika usullarining takomillashishi, shuningdek, Neyroxirurgiya amaliyotida
ogʻriqsizlantirish va reanimatsiya metodlarining joriy etilishi Neyroxirurgiyada muhim ahamiyat
kasb etdi. Hozirgi tomirlarni operatsiya qilish usuli ham muvaffaqiyatli qoʻllanilmoqda.
Neyroxirurgiya sohasida fizika, elektronika, kibernetika, radiologiya va boshqa tabiiy fanlarning
yutuqlaridan foydalanilishi endilikda glial oʻsmalar, kalla suyagi va miyaning ogʻir shikastlari,
epilepsiyani davolash imkonini beradi. Markaziy nerv sistemasining murakkab funksiyalarini
oʻrganish sohasidagi Neyroxirurgiya yutuqlari nevropatologiya, psixiatriya, neyrofiziologiya,
psixologiya kabi fanlarni boyitmoqda.
Neyroxirurgik kasalliklar bosh va orqa miya, shuningdek, periferik asab tizimi bilan bog‘liq
bo‘lgan kasalliklar guruhini o‘z ichiga oladi. Ushbu kasalliklar tug‘ma nuqsonlar, travmalar,
o‘smalar, qon tomir kasalliklari yoki degenerativ jarayonlar natijasida yuzaga kelishi mumkin.
Neyroxirurgiya ushbu kasalliklarni tashxislash, davolash va oldini olish bilan shug‘ullanuvchi
tibbiyot sohasi hisoblanadi.
Neyroxirurgik Kasalliklarning Turlari
Neyroxirurgik muammolar turlicha bo‘lishi mumkin, ularning ayrimlari quyidagilardir:
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
585
1.
Bosh va orqa miya shikastlanishlari
– avtohalokatlar, tushish yoki sport jarohatlari
natijasida yuzaga keladi.
2.
Miya o‘smalari
– yaxshi xulqli yoki yomon xulqli bo‘lishi mumkin va miya faoliyatiga
salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
3.
Anevrizmalar va qon tomir kasalliklari
– miya qon aylanishining buzilishi natijasida
paydo bo‘ladigan jiddiy patologiyalar.
4.
Epilepsiya
– neyroxirurgik aralashuv talab qiladigan ba’zi shakllari mavjud.
5.
Parkinson kasalligi va boshqa degenerativ kasalliklar
– neyroxirurgik stimulyatsiya
yordamida davolanishi mumkin.
6.
Gidrosefaliya
– orqa miya suyuqligining ortiqcha to‘planishi natijasida miya bosimining
oshishi.
Tashxislash Usullari
Neyroxirurgik kasalliklarni aniqlash uchun zamonaviy texnologiyalar qo‘llaniladi:
Magnit-rezonans tomografiya (MRT)
va
Kompyuter tomografiya (KT)
– miya va
orqa miya tuzilmalarini batafsil o‘rganish imkonini beradi.
Elektroensefalografiya (EEG)
– epilepsiya va boshqa asab tizimi buzilishlarini aniqlash
uchun ishlatiladi.
Angiografiya
– qon tomirlardagi patologiyalarni aniqlash uchun qo‘llaniladi.
Davolash Usullari
Neyroxirurgik kasalliklarni davolashda turli usullar qo‘llaniladi:
1.
Dori vositalari bilan davolash
– yengil holatlarda og‘riq qoldiruvchi, yallig‘lanishga
qarshi va antikonvulsant preparatlar buyuriladi.
2.
Minimal invaziv operatsiyalar
– zamonaviy neyroxirurgiyada kichik kesiklar orqali
amalga oshiriladigan muolajalar.
3.
Ochiq jarrohlik amaliyotlari
– jiddiy patologiyalarni bartaraf etish uchun bajariladi.
4.
Nevrostimulyatsiya
– Parkinson kasalligi yoki surunkali og‘riq sindromlarini
davolashda qo‘llaniladi.
5.
Radiokirurgiya
– Gamma-pichoq yoki Kiber-pichoq kabi usullar bilan miya o‘smalarini
nurlantirish orqali yo‘q qilish.
Neyroxirurgik kasalliklar murakkab bo‘lishiga qaramay, zamonaviy tibbiyotda ularni tashxislash
va davolash usullari sezilarli darajada rivojlangan. Erta tashxis va to‘g‘ri davolash
kasalliklarning asoratlarini kamaytirishga yordam beradi. Shuning uchun, bosh yoki orqa miya
bilan bog‘liq har qanday muammolar yuzaga kelsa, mutaxassisga murojaat qilish juda muhimdir.
ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Mamadaliyev A.M., Aliyev M.A. “Bosh miya qon-tomirlarining neyroxirurgik
kasalliklari”. Samarqand, 2023.
2.
Ibodullayev Z. “Asab kasalliklari”. Toshkent, 2021.
3.
Kurbaniyazov Z.B. “Xirurgik kasalliklar”. Toshkent, 2022.
4.
Babajanov A.S., Axmedov A.I. “Xirurgik kasalliklar”. Toshkent, 2024.
5.
Karimov Sh.L. “Xirurgik kasalliklar”. Toshkent, 2011.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
586
6.
Hamrayev A.J., Alimov A.V. “Xirurgiya va reanimatsiya asoslari”. Toshkent, 2017.
7.
Tursunov A.K. “Neyroxirurgiyaning dolzarb muammolari”. Toshkent, 2019.
8.
Yusupov U.B. “Bolalarda asab tizimi kasalliklari”. Toshkent, 2022.
