ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
578
LAZER TEXNOLOGIYALARI VA ULARNING ILMIY NATIJALARI
Obidova Zuxra Nasriddinovna
Guliston davlat universiteti dotsenti
Norboʻtayeva Shahzoda Nuriddin qizi
Guliston davlat universiteti talabasi
shahzodanorbotayeva9@gmail.com
ANNOTATSIYA:
Mazkur maqolada lazer texnologiyalarining ilmiy asoslari, ularning
rivojlanish bosqichlari va turli sohalardagi qo‘llanilish natijalari tahlil qilinadi. Lazerlarning
fizikaviy va texnik xususiyatlari, shuningdek, zamonaviy innovatsion ishlanmalarga ta’siri
haqida so‘z yuritiladi. Muhokama qismida lazer texnologiyalarining tibbiyot, muhandislik,
sanoat, aloqa va harbiy sohalardagi o‘rni keng yoritiladi. Natijalarga asoslanib, lazer
texnologiyalarining istiqbollari, kelajak yo‘nalishlari va muammolari tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
lazer texnologiyalari, ilmiy natijalar, optik nurlanish, kvant mexanikasi, lazer
qurilmalari, sanoat, tibbiyot, aloqa tizimlari.
АННОТАЦИЯ:
В статье анализируются научные основы лазерных технологий, этапы их
развития и результаты их применения в различных областях. Обсуждаются физико-
технические свойства лазеров, а также их влияние на современные инновационные
разработки. В дискуссионной секции будет подробно рассмотрена роль лазерных
технологий в медицине, машиностроении, промышленности, связи и военной сфере. На
основе полученных результатов анализируются перспективы, будущие направления и
проблемы лазерных технологий.
Ключевые слова:
лазерные технологии, научные результаты, оптическое излучение,
квантовая механика, лазерные приборы, промышленность, медицина, системы связи.
ANNOTATION:
This article analyzes the scientific foundations of laser technologies, their
stages of development and the results of their application in various fields. The physical and
technical properties of lasers, as well as their impact on modern innovative developments, are
discussed. The discussion section broadly covers the role of laser technologies in medicine,
engineering, industry, communications and military fields. Based on the results, the prospects,
future directions and problems of laser technologies are analyzed.
Keywords:
laser technologies, scientific results, optical radiation, quantum mechanics, laser
devices, industry, medicine, communications systems.
KIRISH
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
579
Lazer texnologiyalari zamonaviy ilm-fan va texnikaning eng dolzarb yo‘nalishlaridan biri
hisoblanadi. 1960-yilda Teodor Meyman tomonidan yaratilgan birinchi lazer qurilmasidan so‘ng,
ushbu texnologiya jadal rivojlanib, sanoat, tibbiyot, harbiy, aloqa, metrologiya va boshqa
sohalarda keng qo‘llanila boshlandi. Lazer nurlanishining o‘ziga xos hususiyatlari –
monoxromatikligi, koherentligi va yo‘naltirilganligi tufayli u har xil fizik va kimyoviy
jarayonlarda keng qo‘llanilmoqda.
Lazerlarning ishlash tamoyili kvant mexanikasi va optikaning asosiy qonunlariga tayanadi. Bu
texnologiya fotonlarning stimullangan emissiyasi tamoyili asosida ishlab chiqiladi va yuqori
darajadagi aniq energiya oqimini ta’minlaydi. Bugungi kunga kelib, lazer nurlanishi optik tolalar,
mikroelektronika, tibbiyot jarrohlik usullari, moddiy ishlab chiqarish texnologiyalari va hatto
kosmik tadqiqotlarda ham faol qo‘llanilmoqda.
Ushbu maqolada lazer texnologiyalarining ilmiy asoslari, ularning rivojlanish bosqichlari va
amaliy natijalari tahlil qilinadi. Shuningdek, lazerlarning sanoat va ilmiy tadqiqotlardagi o‘rni,
zamonaviy ishlanmalar va istiqbollar muhokama qilinadi.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Lazer texnologiyalarining ilmiy asoslari kvant mexanikasiga asoslanadi. Stimullangan emissiya
jarayoni Albert Eynshteyn tomonidan 1917-yilda nazariy jihatdan bashorat qilingan bo‘lsa, bu
konsepsiyaning amaliy qo‘llanilishi XX asrning ikkinchi yarmida rivojlandi. Bugungi kunda
lazer texnologiyalari fizikaviy, texnologik va muhandislik nuqtayi nazaridan keng o‘rganilmoqda.
Lazerlarning tibbiyotda qo‘llanilishi ayniqsa katta ahamiyatga ega. Masalan, oftalmologiyada
excimer lazerlar yordamida miopiya, gipermetropiya va astigmatizm kabi ko‘z kasalliklarini
davolash mumkin. Lazer nurlari minimal invaziv jarrohlik operatsiyalarida, teri kasalliklarini
davolash va rekonstruktiv jarrohlikda ham qo‘llaniladi.
Sanoatda esa lazer texnologiyalari kesish, payvandlash, gravirovka qilish, mikroelektronika
ishlab chiqarishda ishlatiladi. Lazer yordamida aniq ishlov berish imkoniyati uni avtomobilsozlik
va aerokosmik sanoatda muhim omilga aylantirdi.
Aloqa texnologiyalarida optik tolali aloqa tizimlari lazerlarning muhim qo‘llanilish
yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, ular yuqori tezlikdagi ma’lumotlar uzatish imkoniyatini yaratadi. Bu
texnologiya telekommunikatsiya tizimlarini tubdan o‘zgartirib, global tarmoq rivojiga katta hissa
qo‘shdi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Lazer texnologiyalari kundalik hayotning turli jabhalariga jadal kirib kelmoqda. Xususan, amaliy
tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, lazerlarning energetik samarado
rligi va ishlash aniqchiligi ularni
1.
1
Boymuratov R. Lazer texnologiyalari va ularning amaliyoti. – T.: Yangi asr avlodi, 2013. –
524 b.
2. Azizov M. Optik nurlanish asoslari. – T.: Fan, 2015. – 348 b.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
580
sanoat jarayonlarida ajralmas texnologiyaga aylantirmoqda.
So‘nggi yillarda tadqiqotchilar lazer texnologiyalarining yangi ishlanmalarini yaratishda muhim
yutuqlarga erishdilar. Masalan, kvant nuqtalar asosida ishlaydigan lazerlar yuqori samaradorlik
va minimal energiya sarfi bilan ajralib turadi. Shuningdek, yuqori quvvatli ultrabinafsha
lazerlarning biologik to‘qimalarga ta’siri bo‘yicha tadqiqotlar olib borilib, bu usullar saraton
kasalligini erta bosqichda aniqlashda muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Lazerning materiallar bilan o‘zaro ta’siri ham keng o‘rganilmoqda. Masalan, metall va
qotishmalarni lazer yordamida eritib, mikrostrukturalarni boshqarish bo‘yicha ishlanmalar ishlab
chiqilgan. Bu metodlarni kosmik texnologiyalar, aerokosmik muhandislik va yuqori aniqlik talab
qiluvchi mikroelektronika sohalarida qo‘llash imkoniyatlari kengaymoqda.
Spektroskopiya. Chastotani sozlash yordamida turli xil chiziqli bo'lmagan optik effektlarni
spektroskopik tadqiqotlar olib boriladi va lazer nurlanishining qutblanishini nazorat qilish
o'rganilayotgan jarayonlarni izchil boshqarish imkonini beradi .
Oygacha bo'lgan masofani o'lchash. Oyga boshqariladigan va uchuvchisiz transport
vositalarining parvozlari vaqtida uning yuzasiga bir nechta maxsus reflektorlar yetkazildi. Erdan
maxsus yo'naltirilgan lazer nuri yuborildi va uning Oy yuzasiga va orqasiga sayohat qilish vaqti
o'lchandi. Yorug'lik tezligining qiymatiga asoslanib, Oygacha bo'lgan masofa hisoblangan.
"Yulduzlarni" sun'iy qo'llab-quvvatlashni yaratish. Yerga asoslangan teleskoplarda adaptiv
optika usullaridan foydalanish atmosferaning optik buzilishlarini o'lchash va kompensatsiya
qilish orqali astronomik ob'ektlar tasvirlarining sifatini sezilarli darajada oshirishi mumkin.
Buning uchun kuchli lazer nuri kuzatuv maydoni tomon yo'naltiriladi. Lazer nurlanishi
atmosferaning yuqori qatlamlarida tarqalib, er yuzasidan ko'rinadigan mos yozuvlar yorug'lik
manbai - sun'iy "yulduz" ni yaratadi. Undan keladigan yorug'lik, atmosfera qatlamlaridan o'tib,
erga qaytib, vaqtning ma'lum bir daqiqasida sodir bo'ladigan optik buzilishlar haqida ma'lumotni
o'z ichiga oladi. Shu tarzda o'lchangan atmosfera buzilishlari maxsus tuzatuvchi tomonidan
qoplanadi;
Fotokimyo . Ba'zi lazer turlari pikosekundlarda va femtosekundlarda o'lchanadigan ultra qisqa
yorug'lik impulslarini ishlab chiqarishi mumkin. Bunday impulslar kimyoviy reaktsiyalarni
boshlash va tahlil qilish uchun ishlatilishi mumkin. Ultrashort impulslar kimyoviy reaktsiyalarni
yuqori vaqt aniqligi bilan o'rganish uchun ishlatilishi mumkin, bu qisqa muddatli birikmalarni
ishonchli izolyatsiya qilish imkonini beradi. Impuls polarizatsiyasini manipulyatsiya qilish
kimyoviy reaktsiyaning yo'nalishini bir nechta mumkin bo'lganlardan tanlab tanlash imkonini
beradi (kogerent nazorat). Bunday usullar biokimyoda qo'llaniladi, bu erda ular oqsillarning
shakllanishi va faoliyatini o'rganish uchun ishlatiladi .
Lazer magnitlanishi . Ultrashort lazer impulslari hozirgi vaqtda intensiv tadqiqotlar mavzusi
bo'lgan muhitning magnit holatini o'ta tezkor nazorat qilish uchun ishlatiladi. 200 femtosekundda
oʻta tez demagnetizatsiya, yorugʻlik orqali termal magnitlanishni oʻzgartirish va yorugʻlik
polarizatsiyasi yordamida magnitlanishni termal boʻlmagan optik nazorat qilish kabi koʻplab
optomagnit hodisalar allaqachon kashf etilgan.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
581
Lazerli sovutish . Lazerli sovutish bo'yicha birinchi tajribalar ion tuzoqlaridagi ionlar bilan
amalga oshirildi, ionlar elektr maydoni va / yoki magnit maydon yordamida tuzoq bo'shlig'ida
ushlab turildi. Bu ionlar lazer nurlari bilan yoritilgan va fotonlar bilan noelastik o'zaro ta'sirlar
tufayli har bir to'qnashuvdan keyin energiya yo'qolgan. Bu ta'sir juda past haroratga erishish
uchun ishlatiladi. Keyinchalik, lazerlarni takomillashtirish jarayonida boshqa usullar topildi,
masalan, qattiq moddalarni Stokesga qarshi sovutish - bugungi kunda lazerli sovutishning eng
amaliy usuli. Bu usul atomning asosiy elektron holatidan emas, balki bu holatning tebranish
darajalaridan (asosiy holat energiyasidan bir oz yuqori energiya bilan) qo'zg'aluvchi holatning
tebranish darajalariga (bu qo'zg'aluvchan holatning energiyasidan bir oz kamroq energiya bilan)
qo'zg'atilishiga asoslanadi. Keyin atom radiatsiyaviy bo'lmagan holda qo'zg'atilgan darajaga
(fononlarni yutuvchi) o'tadi va qo'zg'atilgan elektron sathidan zamin darajasiga o'tish paytida
foton chiqaradi (bu foton nasos fotonga qaraganda ko'proq energiyaga ega). Atom fononni yutadi
va tsikl takrorlanadi. Kristalni azotdan geliy haroratigacha sovutadigan tizimlar allaqachon
mavjud. Ushbu sovutish usuli an'anaviy sovutish tizimini o'rnatish mumkin bo'lmagan kosmik
kemalar uchun idealdir.
Termoyadro sintezi. Yadro reaktorida qizdirilgan plazmani saqlash muammosini hal qilishning
bir usuli lazerlardan foydalanish bo'lishi mumkin . Bunday holda, kichik hajmdagi yoqilg'i kuchli
lazer nurlanishi bilan (ba'zan lazer nurlanishi birinchi marta rentgen nurlariga aylanadi) qisqa
vaqt ichida (bir necha nanosekundlar tartibida) har tomondan nurlanadi. Nurlanish natijasida
nishonning yuzasi bug'lanib, ichki qatlamlarga juda katta bosim o'tkazadi. Bu bosim nishonni
juda yuqori zichlikka siqadi. Ma'lum bir haroratga erishilganda siqilgan nishonda termoyadroviy
reaktsiyalar sodir bo'lishi mumkin. Isitish to'g'ridan-to'g'ri bosim kuchlari bilan ham, qo'shimcha
o'ta kuchli va ultra qisqa (bir necha femto-sekundlar tartibida) lazer zarbasi yordamida ham
mumkin.
Optik (lazer) cımbızlar - lazer nuri yordamida mikroskopik ob'ektlarni manipulyatsiya qilish
imkonini beruvchi qurilma . Bu dielektrik ob'ektlarga femtonewtonlardan nanonewtonsgacha
bo'lgan kuchlarni qo'llash va bir necha nanometrdan masofani o'lchash imkonini beradi. So'nggi
yillarda oqsillarning tuzilishi va faoliyatini o'rganish uchun optik pinsetlardan foydalanila
boshlandi. Lazer texnologiyalari fanda keng qo'llanilishini topdi va kelajakda faqat rivojlanadi.
Lazer nurlanishi yordamida yangi qurilmalar yaratiladi, masalan, oq yorug'likdan foydalanadigan
optik mikroskoplarga nisbatan yuqori aniqlikni ta'minlaydigan lazer mikroskoplari allaqachon
mavjud.
Kelajakda kvant lazerlari, plazmonik lazerlar va yuqori aniqlikdagi optik lazer
texnologiyalarining rivojlanishi natijasida ilm-fan va texnika yangi bosqichga ko‘tarilishi
kutilmoqda. Lazer texnologiyalari shuningdek, ekologik toza energiya manbalarini yaratishda
ham foydalanilishi mumkin. Xususan, quyosh panellari va optik energiya yig‘ish
texnologiyalarida lazerlarning samaradorligi yuqori baholanmoqda.
XULOSA
Lazer texnologiyalari zamonaviy fan va texnikaning muhim yutuqlaridan biri hisoblanadi. Ushbu
maqolada lazer texnologiyalarining rivojlanish tarixi, asosiy ilmiy konsepsiyalari va ularning
turli sohalardagi amaliy qo‘llanilishi ko‘rib chiqildi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, lazer
texnologiyalari tibbiyot, sanoat, aloqa va harbiy sohalarda katta ahamiyatga ega bo‘lib, bu
yo‘nalishda yangi innovatsion ishlanmalar davom etmoqda.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
582
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Boymuratov R. Lazer texnologiyalari va ularning amaliyoti. – T.: Yangi asr avlodi, 2013.
– 524 b.
2.
Azizov M. Optik nurlanish asoslari. – T.: Fan, 2015. – 348 b.
3.
Mamatqulov I. Sanoat va lazer texnologiyalari. – T.: Innovatsiya, 2018. – 412 b.
4.
Qodirov B. Lazer texnologiyalarining amaliy qo‘llanilishi. – T.: Ilm ziyo, 2021. – 360 b.
5.
Sobirov H. Optik nurlar va kvant mexanikasi. – T.: Akademnashr, 2020. – 280 b.
6.
Smith J. Laser Applications in Modern Science. – New York: Academic Press, 2017. –
289 p.
7.
Brown P. Advances in Photonics and Laser Technology. – London: Springer, 2020. – 376
p.
