ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
564
GENETIK NUQSONLARI BOʻLGAN BOLALARNI OʻQITISHNING OʻZIGA XOS
XUSUSIYATLARI
Ibragimova Komila Uchqunjon qizi
Maxsus pedagogika Defektologiya
(Logopediya) 2-bosqich talabasi
Anotatsiya:
Genetik nuqsonlari bo‘lgan bolalarni o‘qitish maxsus pedagogik yondashuvlarni
talab qiladi. Bu bolalar individual rivojlanish xususiyatlariga ega bo‘lib, ularning intellektual,
jismoniy va ijtimoiy rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash muhimdir. Maxsus ta’lim metodlari,
jumladan, moslashtirilgan dasturlar, multisensor yondashuvlar va psixologik-pedagogik yordam
ushbu jarayonda katta ahamiyat kasb etadi.
Kalit so‘zlar:
Genetik nuqsonlar, maxsus ta’lim, individual yondashuv, pedagogik qo‘llab-
quvvatlash, rivojlanish buzilishlari.
Аннотация:
Обучение детей с генетическими нарушениями требует специальных
педагогических подходов. Эти дети обладают индивидуальными особенностями развития,
и важно поддерживать их интеллектуальное, физическое и социальное развитие.
Специальные методы обучения, включая адаптированные программы, мультисенсорные
подходы и психолого-педагогическую поддержку, играют важную роль в этом процессе.
Ключевые слова:
Генетические нарушения, специальное образование, индивидуальный
подход, педагогическая поддержка, нарушения развития.
Annotation:
Teaching children with genetic disorders requires specialized pedagogical
approaches. These children have unique developmental characteristics, and it is crucial to
support their intellectual, physical, and social development. Special education methods,
including adapted programs, multisensory approaches, and psychological-pedagogical support,
play a significant role in this process.
Keywords:
Genetic disorders, special education, individualized approach, pedagogical support,
developmental disabilities.
Rivojlanishida nuqsoni bo'lgan bolalarga samarali ta’lim, tarbiya berish, ijtimoiy moslashuvini
yaratish uchun uning rivojlanish imkoniyat va xususiyatlarini to'g'ri baholay olishga bog'liqdir.
Bu vazifani rivojlanish nuqsonlarini kompleks psixologo-pedagogik diagnostika qilish orqali
amalga oshirish mumkin. Psixologopedagogik diagnostika rivojlanishida nuqsoni bo'lgan
bolalaming kamchiliklarini aniqlash, bolaning psixik-jismoniy xususiyatlarini e’tiborga olgan
holda unga individual psixologo-pedagogik yondashuvni ta’minlaydi. Rivojlanishida nuqsoni
bo'lgan bolalar uchun maxsus maktabgacha va maktab ta’lim muassasalari faoliyat ko'rsatadi.
Ushbu bolalami psixik va jismoniy rivojlanishini ta’minlovchi ta’lim sharoitlar yaratilgan.
Bunday sharoitlardan awalo har bir bolaning xususiyatlari e’tiborga olgan xolda yakka
yondashuvni talab etadi. Ushbu yondashuv maxsus dastur, metod, keraqli maxsus texnik
vositalami, maxsus tayyorgarlikga ega pedagog, psixolog, defektolog va boshqalar bilan
birgalikda kerakli tibbiy -profilaktik hamda davolov tadbirlarini, maxsus ijtimoiy yordamni,
maxsus ta’lim muassasalarini texnik va ilmiy-metodik jihatdan ta’minlashni o'z ichiga oladi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
565
Hozirgi kunda turli xil maxsus ta’lim muassasalari mavjud. Bolalar puxta saralash natijasida
qabul qilinishi mo'ljalangan va O'zbekiston respublikasi xalq ta’lim vazirligi tomonidan
tasdiqlangan maxsus ta’lim dasturlarini amalga oshiradigan maxsus ta’lim muassasalar bilan bir
qatorda turli reabilitatsiya markazlari, rivojlantirish markazlari, aralash guruhlar ochilgan.
Shuningdek, umumta’lim maktabgacha ta’lim muassasalarida, umumta’lim maktablarda psixik
va jismoniy rivojlanishida nuqsoni bo'lgan bolalarni uchratish mumkin. Ushbu nuqsonlarning
ko'rinishi turlicha bo'lishi mumkin. Son jihatdan yirik bo'lgan guruhni harakatlanish, sensor yoki
intellektual sohalarda nuqsonlari aniq ifodalanmagan: eshitishda, ko'rishida, fazoviy-idrok
tassavurlarida, harakat-tayanch apparatida, fonematik idrokida nuqsoni bo'lgan, hissiy-irodaviy
buzilishli, nutqiy rivojlanishida kamchiliklarga ega, xulq buzilishlariga ega, psixik rivojlanishi
orqada qolgan, somatik sust bolalar tashkil etadi. Yaqqol ifodalangan psixik yoki jismoniy
rivojlanishdagi nuqsonlar maktabgacha yoshda aniqlansa, yengil nuqsonlar uzoq vaqt mobaynida
e’tiborsiz qoladi.
Rivojlanishdagi nuqsonlarni tashxis qilish uch bosqichni o'z ichiga oladi: Birinchi bosqich -
skrining nomini olgan. Ushbu bosqichda bola rivojlanishidagi orqada qolish, psixik-jismoniy
kamchiliklari aniqlanadi, lekin ularning xarakteri va chuqurligi belgilash murakkab bo'ladi.
Ikkinchi bosqich - rivojlanishdagi nuqsonlarni differensial tashxis qilish. Ushbu bosqichning
maqsadi rivojlanish nuqsonini turini (xil, toifasini) aniqlash. Uning natijalariga ko'ra bolaning
imkoniyat va xususiyatlarini hisobga olgan xolda, ularning ta’lim olishlari uchun ta’lim
muassasasini turi va dasturi, optimal pedagogik yo'llanmasi aniqlanadi. Psixologo-tibbiy-
pedagogik komissiyaning faoliyati differensial diagnostikada yetakchi rolni egallaydi.
Uchinchi bosqich - fenomenologik. Uning maqsadi - bolaning individual xususiyatlari, ya’ni
tafakkur faoliyatining xarakteristikasi, hissiy-iroda doirasi, ishchanlik qobiliyati, shaxsi o'rganilib
u bilan ishlash bo'yicha korreksion rivojlantiruvchi individual shart-sharoitni tashkillashtirishdir.
Ma'lumki, nutq-odamlarning til vositasi bilan aloqa bog‘lashlaridir. Odam nutq orqali
munosabatga kirishib, o‘zining bilimlarini faqat yakka tajriba hisobiga emas, balki juda ko‘p
avlod-ajdodlar tomonidan to‘plangan ijtimoiy tarixiy tajriba hisobidan ham boyitadi. Nutq
barcha aks ettirish jarayonlari kabi har bir odamning yakka hayoti davomida o‘zlashtiriladi. Bola
dastlabki nutqni egallayotgan davrda uning nutqi tovushlarga bo‘lgan reaktsiyasi juda
umumlashgan xarakterga ega bo‘ladi. Bolani nutqi rivojlanayotganda, u atrofdagi odamlar
muloqoti ta'siri ostida rivojlanib boradi. Kar va zaif eshituvchi bolalar nutqi, lug‘at boyligi
oshishida va rivojlanishida bir qator qiyinchiliklar yuzaga keladi.
ENB bolalar eshitish analizatori turqun pasayganligi tufayli ularning nutqida ko‘pgina
kamchiliklar kuzatiladi, lug‘atining kambag‘al bo‘lishi, gramatik komponent rivojlanmagan, gap
ichida so‘zlarni tashlab ketishi, so‘zlardagi tovushlarni tushirib talaffuz etish, so‘zlarni o‘zaro
boqlay olmaslik, kelishik, so‘z yasovchilarni, so‘z o‘zgartiruvchi qo‘shimchalarni ishlata
olmaslik, o‘xshash jarangli va jarangsiz undoshlarni bir-biri bilan adashtirish shular
jumlasidandir. ENB bolalar maktabida ta'lim tizimining bosh maqsadlaridan birini yuqoridagi
kamchiliklarni bartaraf etgan xolda nutqini muloqot quroli sifatida shakllantirishdir. Nutqini
shakllantirish va nutqini logik idrok eta olishni faqatgina nutq o‘stirish darslarida emas, balki har
bir darslarda, to‘garaklarda lug‘at boyligi oshirib boriladi. Birinchi sinfda o‘quvchilarga
qoyiladigan talab, nutqiy materialni og‘zaki daktilda talaffuz qilish orqali lug‘at boyligi
oshiriladi. Muloqot malakasini xosil qilish asta-sekin nutq materialini atrofdagi odamlar bilan
o‘zaro bir-birlarini tushunish uchun zarur. Har bir chorak uchun mavzudan kelib chiqqan tholda
nutqiy material beriladi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
566
S.A.Zikovning ta'kidlashicha, kar bolalarni tilga o‘rgatish ishining maqsadga muvofiq
sistemasini kommunikativ funktsiyasini amalga oshirish kerakdir. Bunda har bir yil uchun
tuzilgan reja, dastur o‘quvchilarning nutq egallashlari amal qilgan holda o‘zlashtiriladi. Har bir
so‘z va so‘z birikmasi o‘zida kommunikativlik ma'suliyatini olgan bo‘ladi. Surdopedagog o‘quv
jarayoniga asosiy ta'sir etuvchi shaxsdir, u o‘qitishning har bir bosqichida dastur talabiga
asoslangan holda o‘quv jarayonlarini tashkil etadi. Ularga rahbarlik qiladi. Sog‘lom bolalar kabi
kar va zaif eshituvchi bolalar nutqini egallashni, o‘z atrofdagi odamlarga taqlid qilishdan
boshlaydilar. Kar bolalarni taqlidi nutq organlarini xarakatini ko‘rish orqali egallashlariga
asoslanadi. Zaif eshituvchi bolalarni nutqga o‘rgatishda ularning atrofdagilardan eshitgan
so‘zlaridan foydalanadilar. Shuning uchun surdopedagog o‘zining nutqiga talabchan bo‘lishi
kerak. Lekin o‘quvchilarning imkoniyatiga qarab so‘zlarni qisqartirish, birlashtirish mumkin
emas. Bu talablar nutqiy malakani oshirishning hamma turlari uchun qo‘llaniladi. Tasviriy
faoliyat darslarida kar va zaif eshituvchi o‘quvchilar qanday faoliyatga kirishsalar, qanday
predmetni chizishlari va qaysi o‘quv qurollaridan foydalanish bosqichlari albatta surdopedagog
tomonidan nutqiy boshqarilib boriladi. Har qanday faoliyat ENB bolalarni nutqini aktivlashtirish,
shakllantirishga, lug‘atini boyitishga qaratilgan. O‘qituvchi har bir dars uchun lug‘at tanlashi
kerak. Lug‘at tuzishdan oldin o‘qituvchi sinfdagi o‘quvchilarni eshitish darajasini xisobga olishi
kerak. Lug‘at boyligini oshirish quyidagicha amalga oshiriladi. Nutqni rivojlantirish
surdopedagog tomonidan bolalarda predmetning katta-kichikligi, shakli tushunchalari
shakllanadi.
Tasviriy faoliyatda esa bolalar vazifani amaliy bajarib olingan tushunchalar kengaytiriladi,
aniqlashtiriladi va mustahkamlanadi. Har qanday faoliyat bolalar nutqini aktivlashtirishga,
shakllantirishga, lug‘atni boyitishga va nutqini mustahkamlashga qaratilgan. O‘qituvchi har bir
dars uchun to‘g‘ri lug‘at tanlashi kerak.
Lug‘atga 4 qismdan iborat so‘z va iboralarni kiritish mumkin:
1) So‘z va ibora, bajarilayotgan ish faoliyatiga boqliq ishlatiladigan materialning nomi (loy,
qog‘oz, boyoq, yelim, ....) bajarilayotgan faoliyat (lepka, rasm chizish, byoyash, yopishtirish,
shtrixlash, …) ish qurollarining nomi (qalam, boyoq qalam, qaychi, bolg‘a).
2) So‘z-predmetning nomi va iborasi, bolalar tasvirlayotgan predmet (shar, archa, qo‘qirchoq, ....)
3) So‘z va ibora, bolalarning idrok qilishlari uchun yo‘naltirilgan harakat (kuzatib chiq,
barmoqing bilan aylantirib kuzatib chiq, paypaslab ko‘rib chiq)
4) So‘z va ibora, idrok qilish orqali mustahkamlash (rangning nomi, geometrik shakli, hajmini
belgilab olish).
Birinchi gruppadagi so‘zlarni tasviriy faoliyatda sekinasta o‘zlashtirib boriladi. Ikkinchi gruppa
so‘z (so‘z-predmetning nomi) – tartib boyicha bolalar topish. Tasviriy san'at faoliyatida so‘zlar
predmet bilan yangicha boqlanishi. Uchinchi va to‘rtinchi guruhdagi so‘zlarga alohida ahamiyat
beriladi. Bolalarning diqqatini predmetga va uning xususiyatiga qaratiladi. So‘ngra esa bolalar
idrok qilgan obrazi mustahkamlanadi. Masalan: Tasviriy faoliyatda olma rasmini tasavvur orqali
chizish jarayonida o‘qituvchi “Olma shar shakliga o‘xshaydi. Yuqorisida chuqurchasi bor,
chuqurchasida dumchasi bor”. Aytilayotgan so‘zlar qoyiladigan cho‘ntakchaga quyiladi.
Mashg‘ulot uchun olingan lug‘at aniq ko‘rsatilishi lozim. Tasviriy faoliyatda foydalanilayotgan
nutq materialining ko‘p qismi bolalarga tanish bo‘lishi lozim. O‘qitishning 1-2 yilida tartibli har
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
567
bir Mashg‘ulotga ikkitadan ortiq yangi so‘z berish mumkin emas. O‘qitishning keyingi yillarida
3-4 tadan ortiq yangi so‘z berish mumkin emas. Rivojlanishda orqada qolayotgan bolalar tasviriy
faoliyatida o‘quvchilarning lug‘ati ortadi, nutqi aktivlashtiriladi. Rivojlanishda orqada
qolayotgan bolalar shaxs sifatida shakllanishlarida nutqning rivojlanish ahamiyati katta. Shunday
ekan yuqorida aytib o‘tganimizdek, har bir faoliyatda bolalar nutqini rivojlantiriladi. Har bir
tasviriy faoliyat darsida, chizishdan oldin mavzudan kelib chiqqan holda suxbat, savol javob
o‘tkaziladi. O‘qituvchi sinfda bolalar soni kamligi tufayli, har bita bola bilan og‘zaki muloqotga
kirishish, imkoniyatiga ega. O‘quvchilar rasm chizishda analiz-sintez qilishga, rasmlarni
ajratishga o‘rgatiladi.
O‘quvchilar yuqorida, pastda, oldinda, orqada, uzun qisqa kabi tushunchalarga ega bo‘ladilar.
Mavzudan kelib chiqqan holda har bir darsda yangi lug‘at va tushunchalarga ega bo‘ladilar.
Chizish jarayonida ham, o‘qituvchi bolalarni savolga tutadi, sen nimani rasmini chizyapsan?
Rangi qanaqa? Nimaga o‘xshaydi?... shu kabi savolar bilan murojat etib, bolalarni og‘zaki
nutqini tekshiradi va rivojlantiradi. Ayrim Rivojlanishda orqada qolayotgan bolalar so‘zlari va
gaplari bir biriga bog‘lanmagan holda, so‘z yasovchi, so‘z o‘zgartiruvchi, kelishik
qo‘shimchalarini tashlab gapirishadi, shunda o‘qituvchi bolalar nutqini to‘g‘rilab gapirishga,
to‘liq gapirishga o‘rgatadi.
Rivojlanishda nuqsoni bor bolalarning nutqini rivojlantirishda tasviriy faoliyatning o‘rni katta.
Bolalar tasvirlashga qiziqishlari yuqori bo‟lganligi sababli biror buyum yoki narsani tasvirlash
jarayonida nomini qayta qayta takrorlash, tasvirlanish va nomlanishi murakkab buyum va
narsalardan boshlamaslik kerak. Ba’zi bir xolatlarda nutqida muammosi bor bolalar bilan
shug‘ullanishning o‘zi katta samara bermaydi. Bolani erta tashxis qilib o‘rganishning muhimligi
shundaki, u orqali bolani korreksion ta’limga vaqtida yo'naltirib, ikkilamchi nuqsonlami paydo
bo'lishini oldini olish mumkin. Bolalar rivojlanishidagi nuqsonlariga korreksion va diagnostik
yordam. Bola imkoniyatlariga baho berish hamda psixik rivojlanishini aniqlash orqali korreksion
pedagogik ishning vazifalarini xal etish mumkin.
ADABIYOTLAR RO’YXATI
1. D.A.Nurkeldiyeva, M.U.Hamidova “Rivojlanishida nuqsoni bo‟lgan bolalar diagnostikasi”.
Toshkent 2016 –yil.
2. “Rivojlanishida nuqsoni bo‟lgan bolalar bilan korreksion logopedik ish” o‘quv – uslubiy
majmua.
3. M.Y.Ayupova. “ Logopediya” 10.08.2007-yil
4. Raxmanova V.S. “ Korreksion pedagogika va logopediya “ 2007-yil
5. M.Y.Ayupova. “Logopediya” O‟zbekiston faylasuflar Milliy jamiyati. 2007-yil.
6. Belova-david Narushenie rechi u doshkolnikov. M. Vlados 2001
7. Туманова, Т.В. Системный подход к планированию логопедической реабилитации
«безречевых» детей трехлетнего возраста / Т.В. Туманова, Т.Б. Филичева // Логопедия. -
2013. -№1. - С. 85-86.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
568
8. Sobirov S.T. “Some factors that impede the development of students' creative abilities in fine
art classes”. Asian Journal of Research № 1-3, 2020, ISSN 2433- 202x. 2020 yil. 214-218 b
