ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
560
BOZOR MEXANIZMI VA UNING ASOSIY TAMOYILLARI
O‘rinboyeva Yulduz Pirnazarovna,
SamISI, “Iqtisodiyot nazariyasi” kafedrasi dotsenti
Suyunova Sevinch Lutfullayevna,
Samarqand iqtisodiyot va servis instituti talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada bozor iqtisodiyotining mohiyati, uning asosiy tamoyillari va
subyektlari tahlil qilinadi. Bozor xo‘jaligi subyektlarining erkin iqtisodiy faoliyati va ularning
tovar-pul munosabatlari orqali o‘zaro bog‘liqligi tushuntiriladi. Shuningdek, bozor
iqtisodiyotining samaradorligi, iqtisodiy faoliyat va tanlov erkinligi hamda raqobat mexanizmi
yoritib berilgan. Bozor iqtisodiyotining turli mamlakatlardagi modellari, xususan, AQSh,
Yaponiya, Germaniya va Skandinaviya davlatlarining iqtisodiy tizimlari o‘ziga xos jihatlari bilan
taqqoslanadi.
Kalit so‘zlar:
bozor mexanizmi, bozor iqtisodiyotining samaradorligi, iqtisodiy faoliyat, tanlov
erkinligi, raqobat mexanizmi, iqtisodiy tizim.
Abstract:
This article analyzes the essence of the market economy, its basic principles and
subjects. The free economic activity of market economy subjects and their interconnection
through commodity-money relations is explained. The efficiency of the market economy,
economic activity and freedom of choice, and the mechanism of competition are also highlighted.
Models of the market economy in different countries, in particular, the economic systems of the
USA, Japan, Germany and the Scandinavian countries, are compared with their specific aspects.
Keywords:
market mechanism, efficiency of the market economy, economic activity, freedom
of choice, mechanism of competition, economic system.
Абстрактный:
В статье анализируется сущность рыночной экономики, ее основные
принципы и субъекты. Раскрывается свободная экономическая деятельность субъектов
рыночного хозяйства и их взаимозависимость через товарно-денежные отношения. В нем
также подчеркивается эффективность рыночной экономики, экономической деятельности
и свободы выбора, а также механизм конкуренции. Сравниваются модели рыночной
экономики разных стран, в частности, экономические системы США, Японии, Германии,
скандинавских стран, с их специфическими аспектами.
Ключевые слова:
рыночный механизм, эффективность рыночной экономики,
экономическая деятельность, свобода выбора, механизм конкуренции, экономическая
система.
Kirish
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
561
Hozirgi davr iqtisodiyotida bozor iqtisodiyoti deganda bozor xo'jaligi subyektlari iqtisodiy
xatti-harakatlarining erkin, mustaqil ravishda yuz berishi va ularning tovar-pul mexanizmi
orqali bir-biriga bog'lanib muvofiqlashuvi sifatida qaraladi.
Bozor iqtisodiyotida bozor
aloqalari butun tizimni, uning hamma bosqichlarini ishlab chiqarish, ayirboshlash,
taqsimlash va iste’mol jarayonlarini hamda iqtisodiy munosabatlaming barcha subyektlarini
qamrab oladi.
Bozor iqtisodiyoti – bu tovar ishlab chiqarish, ayirboshlash va pul muomalasi qonun-qoidalari
asosida tashkil etiladigan va boshqariladigan iqtisodiy tizimdir
. Bunday iqtisodiyot erkin tovar
pul munosabatlariga asoslanib, uning negizida tovar va pulning turli shakllardagi harakati yotadi,
u iqtisodiy monopolizmni inkor etadi. Bozor iqtisodiyotida bozor aloqalari butun tizimni, uning
barcha bosqichlari – ishlab chiqarish, ayirboshlash, taqsimlash va isteʼmol jarayonlarini hamda
iqtisodiy munosabatlarning barcha subyektlarini qamrab oladi. Shuni ham eʼtiborda tutish
kerakki, hozirgi sharoitda oʻrtacha rivojlangan iqtisodiyotda 24 milliondan ortiq turdagi tovarlar
mavjud boʻlib har yili ularning 1/10 qismi yangilanib turadi. Bunday sharoitda bozorning
ishtirokisiz tovar turlari va hajmi boʻyicha talab va taklifni tartibga solishni tasavvur ham qilib
boʻlmaydi
. Bu esa bozorning vazifasini hech qanday markazlashtirilgan rejalashtirish
idoralari muvaffaqqiyatli bajara olmasligining yaqqol dalilidir. Bozor iqtisodiyoti esa eng
samarali va muammolarni tezlik bilan hal eta oluvchi ijtimoiy-iqtisodiy tizim hisoblanadi.
Odatda, bozor xoʻjaligining barcha asosiy subyektlari 3 ta guruhga boʻlinadi:
uy xoʻjaliklari;
korxonalar (tadbirkorlik sektori);
davlat.
Uy xo‘jaliklari – iqtisodiyotning isteʼmol sohasida faoliyat koʻrsatuvchi asosiy tarkibiy birlik.
Uy xoʻjaliklari doirasida moddiy ishlab chiqarish va xizmat koʻrsatish sohalarida yaratilgan tovar
va xizmatlar isteʼmol qilinadi. Bozor iqtisodiyotida uy xoʻjaliklari mulk egasi hamda ishlab
chiqarish omillarini yetkazib beruvchilar hisoblanadi. Iqtisodiy resurslarni sotishdan olingan pul
daromadlari shaxsiy ehtiyojni qondirish uchun sarflanadi.
Davlat – oʻz oldiga foyda olishni maqsad qilib qoʻymagan, asosan, iqtisodiyotni tartibga solish
vazifasini amalga oshiradigan turli byudjet tashkilotlari va muassasalarining majmui.
Shuningdek, baʼzi darslik va oʻquv qoʻllanmalarda bozor iqtisodiyotining yana bir alohida,
mustaqil subyekti sifatida banklar ajratib koʻrsatiladi.
Bozor iqtisodiyotining muhim va umumiy belgilari quyidagilardan iborat:
turli
shakllardagi
mulkchilikning
mavjud
boʻlishi
va
unda
xususiy mulkchilikning ustuvorligi;
tadbirkorlik va tanlov erkinligi;
raqobat kurashining mavjudligi;
davlatning iqtisodiyotga cheklangan holda aralashuvi;
korxona va
firmalarning ichki va
tashqi shart-sharoitlar
oʻzgarishlariga
moslashuvchanligi;
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
562
Tadbirkorlik sektori - Bu iqtisodiyotning daromad (foyda) olish maqsadida amal qiluvchi
birlamchi boʻgʻinidir. U ish yuritish uchun oʻz kapitalini yoki qarz olingan kapitalni ishga
solishni taqozo etadi, bu kapitaldan olingan daromad ishlab chiqarish faoliyatini kengaytirish
uchun sarflanadi. Tadbirkorlar tovar xoʻjaligida tovar va xizmatlarni yetkazib beradi.
Mavjud iqtisodiy tizimlar orasida bozor iqtisodiyoti oʻzining afzalliklari bilan ajralib turadi.
Bozor iqtisodiyotining 3 ta ustun jihati:
1.
Resurslarni taqsimlashning samaradorligi. Bozor tizimi resurslarni samarali taqsimlashga
yordam beradi. Buning mazmuni shuki raqobatli bozor tizimi resurslarni jamiyatga eng zarur
boʻlgan tovarlar va xizmatlar ishlab chiqarishga yoʻnaltiradi.
2.
Iqtisodiy faoliyat va tanlov erkinligi. Bozor iqtisodiyoti tizimining muhim afzalliklaridan
biri shuki, u shaxsiy erkinlik roliga ustuvorlik beradi. Ijtimoiy ishlab chiqarishni tashkil
qilishning asosiy muammolaridan biri boʻlib alohida shaxs va korxonalar iqtisodiy faoliyatini
uygʻunlashtirish hisoblanadi.
3.
Iqtisodiy subyektlar tinimsiz harakat va izlanishlarining taʼminlanishi. Bozor
iqtisodiyotining yana bir afzalligi shundaki, unda har bir shaxs, korxona, firma va korporatsiyalar
tinimsiz harakatda va izlanishda boʻlishadi.
Bozor iqtisodiyoti mexanizmining asosiy prinsiplari:
1.Talab va taklif: Bozor iqtisodiyotining asosiy harakatlantiruvchi kuchi talab va taklifdir.
Talabning
ko'payishi
narxlarning
oshishiga,
taklifning
ortishi
esa
narxlarning
pasayishiga olib keladi. Bu jarayonlar bozorning tabiiytartibini saqlaydi.
2.Narx mexanizmi: Narxlar bozor iqtisodiyotida resurslarning taqsimlanishida muhim vosita
hisoblanadi. Narxlar ishlab chiqaruvchilar va iste'molchilar o'rtasida resurslar qanday
taqsimlanishini belgilaydi. Narxlar, shuningdek, iqtisodiy faoliyatni boshqaruvchi mexanizm
sifatida resurslarning qaysi mahsulotga sarflanishini ko'rsatadi.
3.Raqobat: Raqobat bozor mexanizmining eng muhim xususiyatlaridan biridir. U ishlab
chiqaruvchilarni samaradorlikka undaydi va iste'molchilar uchun eng yaxshi narxlar va sifatni
ta'minlashga yordam beradi. Raqobat shuningdek, texnologik yangiliklarning rivojlanishini
ham rag'batlantiradi.
4.Iste'molchilar va ishlab chiqaruvchilar o'rtasidagi munosabatlar: Bozor iqtisodiyotida
iste'molchilar va ishlab chiqaruvchilar o'rtasidagi o'zaro munosabatlar asosiy rol o'ynaydi.
Iste'molchilar o'z ehtiyojlarini qondirish uchun mahsulotlarni sotib oladi, ishlab
chiqaruvchilar esa talabni qondirish uchun mahsulot ishlab chiqaradi.
Hozirgi davrda ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotining qator modellari mavjud bo‘lib,
ular bir-birlaridan farqlanadi. Albatta, bu farqlar biznes yuritish faoliyati bilan bog‘liq.
1.Amerikacha yoki liberal model
(AQSH, Kanada, Buyuk Britaniya). uning asosini davlat
mulki salmog‘ining kichikligi va bozor sub’yektlarining to‘la erkinligi sharoitida
iqtisodiyotni tartibga solishning bozor mexanizmi amal etishi tashkil qiladi. Bu modelda yalpi
milliy maxsulot hajmida davlat harajatlarining ulushi nisbatan katta emas. Masalan,
AQSHda bu taxminan 30,0 foizni tashkil etadi. Shu bilan birga tadbirkorlik faoliyatining
yuqoriligi va keskin raqobat qo‘shimcha qiymat miqdorini sezilarli darajada oshiradi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
563
2.Yapon modeli.
Ushbu model Yaponiya tarixiy an’analri -millat manfaatlarining shaxsiy
manfaatlaridan ustunligi, xodimlarning intizomligi va mas’uliyati, yangilikka intilishiga
asoslangan. Bu xislatlar mahsulotlar tanarxini arzonlashtirish, yuqori sifatliligini
ta’minlash hisobiga ularning jahon bozorlaridagi raqobatbardoshligini ta’minlaydi.
Shuningdek, yapon modeli uchun milliy iqtisodiyotning asosiy yo‘nalishlariga davlat ta’sirining
yuqori darajasi, 5 yillik istiqbol rejalarini belgilash ham xos davlat ijtimoiy tengsizlikka qarshi
kurash olib boradi, fuqarolar kasal bo‘lganlarida, ishsiz qolganlarida
va
pensiyaga
chiqqanlarida ularning ijtimoiy huquqlariga rioya etilishi ustidan nazorat qilad.
Xodimlarning ijtimoiy muammolarini hal etish ish beruvchilar zimmasida bo‘ladi.
3.Nemis yoki qit’a modeli
(Germaniya, Avstriya, Shveysariya, qisman Fransiya). Bu model
quyidagi xususiyatlarga ega: * davlat mulki salmog‘ining yuqoriligi; * davlatning iqtisodiyotga
kuchli ta’sir ko‘rsatishi, bu ayniqsa,ijtimoiy muammolarni hal etishda yaqqol namoyon bo‘ladi;
* xodimlar ish haqi o‘rtasidagi tafovutning katta emasligi; * banklarning iqtisodiyotdagi hal
qiluvchi roli, Markaziy bankka to‘la muxtoriyat berilganligi.
4. Shved yoki Skandinavi modeli
(Shvesiya, Daniya, Norvegiya va Finlyandiya).
iqtisodiyotning ijtimoiy yo‘naltirilganligi, mulkiy tengsizlikni kamaytirishga intilish,
aholining kam ta’minlangan toifalari to‘g‘risida g‘amxo‘rlik qilish ushbu modelning asosiy
xususiyatlari hisoblanadi. Soliqqa tortish me’yorining yuqoriligi davlatga salmoqli moliyaviy
resurslarga ega bo‘lish va ularni ijtimoiy muammolarni hal etishga yo‘naltirish imkonini beradi.
Shu tufayli bu davlatlarda ishsizlik darajasi juda past, aholi daromadlari bir-biridan jiddiy farq
qilmaydi.
Xulosa
Bozor iqtisodiyoti – bu iqtisodiy subyektlarning erkin faoliyat yuritishi, talab va taklif asosida
shakllanadigan iqtisodiy tizimdir. U resurslarni samarali taqsimlash, iqtisodiy erkinlik va raqobat
orqali rivojlanish imkonini beradi. Bozor iqtisodiyotining asosiy subyektlari uy xoʻjaliklari,
tadbirkorlik sektori va davlatdan iborat boʻlib, ular oʻzaro iqtisodiy munosabatlarni tartibga
soladi.
Zamonaviy dunyoda bozor iqtisodiyotining turli modellari mavjud boʻlib, ular davlatning
iqtisodiyotga aralashuvi, tadbirkorlik muhitining erkinligi va ijtimoiy himoya darajasi bilan
farqlanadi. Amerika modeli erkin bozor tamoyillariga asoslangan boʻlsa, Yapon modeli intizom
va innovatsiyaga, Germaniya modeli davlatning faol ishtirokiga, Skandinaviya modeli esa
ijtimoiy tenglik va barqarorlikka urgʻu beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Abdullayev A, Muftaydinov Q., Aybetov X. kichik biznesni boshqarish. -T.: “Moliya”
nashriyoti, 2003.-6 b.
2.
BOZOR IQTISODIYOTI VA UNING TAMOYILLARI. (2025). Modern Education and
Development, 19(1), 195-198.
https://scientific-jl.com/mod/article/view/847
3.
http://nauchniyimpuls.com/index.php/fokus/article/view/1120/933
4.
https://uz.wikipedia.org/wiki/Bozor_iqtisodiyoti
5.
https://research.nordicuniversity.org/index.php/nordic/article/view/906
