ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
668
UZOQ VA TEZ TEZ DAVOLANUVCHI KASALLIKLAR ULARDA KECHADIGAN
PATALOGIK HOLATLAR KLINIK TAVSIFI.
Umarova Ozoda Zoir qizi
JDPU ,,Õzbek tili va adabiyoti'' fakulteti talabasi
ANNOTASIYA:
Klinik jihatdan, ular remissiya (yengillashish) va retsidiv (zo‘rayish)
bosqichlari bilan kechadi. Kasalliklarning asosiy patologik holatlari metabolizm buzilishi,
yallig‘lanish, immunitetning noto‘g‘ri ishlashi va organlarning surunkali zararlanishi bilan
bog‘liq. Davolashda dori terapiyasi, parhez, jismoniy faollik va profilaktika muhim rol o‘ynaydi.
Kalit soʻzlar:
Surunkali kasalliklar,tez-tez qaytalanuvchi kasalliklar,patologik holatlar,klinik
tavsif,remissiya,retsidiv,metabolik
buzilishlar,autoimmun
kasalliklar,yallig‘lanish
jarayonlari,immunitet
yetishmovchiligi,qandli
diabet,gipertoniya,ateroskleroz,infeksion
kasalliklar,oqsil
va
yog‘
almashinuvi
buzilishi,davolash
usullari,profilaktika,dori
terapiyasi,diyetoterapiya,jismoniy faollik.
Kasalliklar davomiyligiga ko‘ra o‘tkir, subakut va surunkali turlarga bo‘linadi. Uzoq va tez-
tez davolanishni talab qiladigan kasalliklar odatda surunkali kechuvchi kasalliklar hisoblanadi.
Ularning patologik holatlari va klinik tavsiflari quyidagicha:. Surunkali kasalliklar va ularning
patologik holatlari:Bu kasalliklar uzoq davom etadi (odatda 3 oydan ortiq) va ko‘pincha to‘liq
davolanishga erishish qiyin. Ular quyidagi patologik jarayonlar bilan kechadi:Yallig‘lanish
jarayonlari (surunkali yallig‘lanish) – to‘qimalarning doimiy shikastlanishi va immun javobining
me'yoridan oshishi. Masalan, revmatoid artrit, surunkali gastrit.
Degenerativ jarayonlar – hujayralarning asta-sekin yemirilishi, masalan, artroz, Altsgeymer
kasalligi.Metabolik o‘zgarishlar – moddalar almashinuvi buzilishi, masalan, qandli diabet,
podagra.Fibroz va skleroz – to‘qimalarning chandiqlanishi va qattiqlashishi, masalan, jigar
sirrozi, o‘pka fibroz
.Tez-tez davolanishni talab qiladigan kasalliklar.Bu turdagi kasalliklar qayta-qayta kuzatiladi
va remissiya-retsidivlar bilan kechadi. Ular quyidagichaAutoimmun kasalliklar – organizm o‘z
hujayralariga hujum qiladi (qizil yuguruk, sklerodermiya).Surunkali infeksion kasalliklar –
organizmda uzoq vaqt saqlanib qoluvchi infeksiyalar (sil, gepatit B va C, OIV-
infeksiya).Allergikkasalliklar – tez-tez takrorlanuvchi immun javoblar (bronxial astma, allergik
rinit).Surunkali yurak-qon tomir kasalliklari – uzoq davom etadigan va doimiy nazoratni talab
qiladigan holatlar (gipertoniya, ishemiya kasalligi).
Klinik tavsifi:Doimiy yoki takroriy alomatlar;Zo‘rayish (retsidiv) va yengillashish (remissiya)
davrlari;Davolanishda uzoq muddatli terapiya zarur;Profilaktika va nazorat talab
qilinadi;Metabolik o‘zgarishlar va ularning turlari
Metabolik o‘zgarishlar organizmdagi moddalar almashinuvi (metabolizm) buzilishi natijasida
yuzaga keladigan patologik holatlardir. Metabolizm uglevodlar, yog‘lar, oqsillar, vitaminlar va
mineral moddalar almashinuvidan iborat bo‘lib, bu jarayonlar hujayralarning normal ishlashi
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
669
uchun zarurdir. Ushbu o‘zgarishlar genetik, orttirilgan kasalliklar yoki hayot tarzi omillari tufayli
yuzaga kelishi mumkin.
Metabolik o‘zgarishlarning asosiy turlari: Uglevodlar almashinuvining buzilishiUglevodlar
metabolizmining buzilishi organizmning glyukozani to‘g‘ri ishlata olmasligi yoki insulinga
sezuvchanligi kamayishi bilan bog‘liq.
Kasalliklar:Qandli diabet (I va II tur) – qonda glyukoza miqdorining ortishi, insulin
yetishmovchiligi yoki insulinga sezuvchanlikning pasayishi tufayli yuzaga keladi.Gipoglikemiya
– qonda glyukoza miqdorining keskin kamayishi, ko‘pincha diabetga qarshi dorilar noto‘g‘ri
qabul qilinganda kuzatiladi.Metabolik sindrom – semizlik, insulin rezistentligi, gipertoniya va
yog‘ almashinuvining buzilishi bilan tavsiflanadi.Yog‘lar (lipidlar) almashinuvining buzilishi:
Bu turdagi buzilishlar yog‘larning to‘g‘ri parchalanmasligi yoki ortiqcha yig‘ilishi bilan
bog‘liq.Kasalliklar:Giperlipidemiya – qonda xolesterin va triglitseridlarning me’yoridan ortib
ketishi, yurak-qon tomir kasalliklari xavfini oshiradi.Ateroskleroz – tomir devorlarida
yog‘ moddalari to‘planishi va natijada tomirlarning torayishi.Semizlik (obezlik) – ortiqcha
yog‘ to‘planishi va metabolizmning buzilishi bilan bog‘liq kasallik.Lipodistrofiya –
yog‘ to‘qimalarining noto‘g‘ri taqsimlanishi yoki kamayishi bilan bog‘liq patologiya. Oqsil
almashinuvining buzilishi:Oqsil metabolizmi organizm uchun muhim bo‘lib, uning buzilishi
jiddiy kasalliklarga olib kelishi mumkin.
Kasalliklar:Podagra – oqsillar parchalanishidan hosil bo‘ladigan siydik kislotasining ortishi
natijasida bo‘g‘imlarga to‘planishi.Fenilketonuriya – genetik kasallik bo‘lib, fenilalanin
aminokislotasining parchalanishi buzilishi natijasida asab tizimining zararlanishi.Kaxeksiya –
organizmda oqsil yetishmovchiligi natijasida og‘ir vazn yo‘qotish va mushaklarning yemirilishi.
Suv va elektrolit almashinuvining buzilishiBu buzilishlar organizmning suyuqlik va minerallar
balansining o‘zgarishi natijasida yuzaga keladi.Kasalliklar:Dehidratatsiya – organizm suyuqlikni
yo‘qotishi, natijada qon bosimi tushishi, hushdan ketish kuzatilishi mumkin.Giponatriemiya –
qonda natriy miqdorining kamayishi, yurak va asab tizimi buzilishlariga sabab
bo‘ladi.Giperpotasemiya/gipopotasemiya – kaliy ionlarining ortishi yoki kamayishi natijasida
yurak ritmining buzilishi.Mineral va vitaminlar almashinuvining buzilishiBu turdagi buzilishlar
vitamin yoki mineral yetishmovchiligi yoki ortiqchaligi bilan bog‘liq.Kasalliklar:Osteoporoz –
kalsiy va D vitamini yetishmovchiligi tufayli suyaklarning mo‘rtlashishi.Skorbut (S vitamini
yetishmovchiligi) – qon tomirlarning mo‘rtlashishi, immunitetning pasayishi.Beriberi (B1
vitamini tanqisligi) – asab tizimining zararlanishi va yurak muammolari.Anemiya – temir yoki
B12 vitamini yetishmovchiligi natijasida qonda gemoglobin kamayishi.Metabolik
o‘zgarishlarning sabablari:Genetik omillar – ba’zi metabolik kasalliklar irsiy bo‘lishi mumkin
(masalan, fenilketonuriya).Noto‘g‘ri ovqatlanish – yog‘li, shakarli, yuqori kaloriyali
mahsulotlarni ortiqcha iste’mol qilish metabolizm buzilishlariga sabab bo‘ladi.Kamharakat
turmush tarzi – metabolizm sekinlashadi, yog‘ va uglevodlar noto‘g‘ri parchalanadi.Gormonal
muammolar – qalqonsimon bez, buyrak usti bezi va oshqozon osti bezi faoliyatining
buzilishi.Stress va uyqusizlik – kortizol gormonining ortishi metabolizmni buzadi.Metabolik
o‘zgarishlarni tashxislash:Metabolik kasalliklarni aniqlash uchun quyidagi tekshiruvlar amalga
oshiriladi:Qon tahlili – glyukoza, xolesterin, triglitseridlar, elektrolitlar miqdorini
aniqlash.Gormonal tekshiruvlar – insulin, qalqonsimon bez gormonlari va boshqa moddalarni
tekshirish.Genetik testlar – irsiy metabolik kasalliklarni aniqlash.Ultratovush va MRT – jigar,
buyrak, qalqonsimon bez holatini o‘rganish.. Metabolik kasalliklarni oldini olish va
davolash.Sog‘lom ovqatlanish – muvozanatli dieta, ortiqcha uglevod va yog‘ iste’molini
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
670
kamaytirish.Jismoniy faollik – muntazam mashqlar metabolizmni tezlashtiradi.Stressni
boshqarish – psixologik barqarorlik metabolizmga ijobiy ta’sir qiladi.Dori vositalari – insulin,
statinlar (xolesterinni kamaytirish uchun), diuretiklar va boshqa dorilar.Profilaktik tekshiruvlar –
muntazam
ravishda
shifokor
nazoratidan
o‘tish.Metabolik
kasalliklarni
davolash
usullari:Metabolik kasalliklarning davolash usullari kasallikning turiga, og‘irlik darajasiga va
bemorning umumiy holatiga bog‘liq. Davolash odatda quyidagi yo‘nalishlarni o‘z ichiga
oladi.Diyetoterapiya – maxsus parhez va ovqatlanish tartibi.Dori vositalari bilan davolash –
metabolizmni tartibga soluvchi dorilar.Jismoniy faollik tananing moddalar almashinuvi
jarayonlarini yaxshilash uchun mashqlar.Gormonal terapiya – gormon yetishmovchiligi yoki
ortiqligini nazorat qilish.Jarrohlik muolajalari – ba’zi hollarda operatsiya talab etiladi. Uglevod
almashinuvi buzilishlarini davolash.Qandli diabet (I va II tur).Diyetoterapiya: past glikemik
indeksga ega mahsulotlar iste’moli (masalan, sabzavotlar, to‘liq donli mahsulotlar).Dori
vositalari:I tur diabet – insulin terapiyasi (tez ta’sir qiluvchi, o‘rta va uzoq ta’sir qiluvchi
insulin).II tur diabet – metformin, sulfanilmochevina preparatlari, SGLT-2 ingibitorlari.Jismoniy
faollik: muntazam yurish, suzish, yengil mashqlar insulin sezuvchanligini oshiradi.Barqarorlikni
saqlash: qon shakarini muntazam nazorat qilish, shifokor tavsiyalariga rioya
qilish.Gipoglikemiya (qonda glyukoza miqdorining kamayishi)Tez ta’sir qiluvchi uglevodlarni
(shakar, asal, sharbat) iste’mol qilish.Agar gipoglikemiya tez-tez takrorlansa, insulin yoki dori
dozalari qayta ko‘rib chiqilad. Yog‘ almashinuvi buzilishlarini davolash. Giperlipidemiya (qonda
yog‘ miqdorining ortishi)Diyetoterapiya: xolesterini kamaytirish uchun yog‘li ovqatlardan voz
kechish, omega-3 boy mahsulotlarni iste’mol qilish.Dori vositalari:Statinlar (atorvastatin,
rosuvastatin) – yomon xolesterinni kamaytirish.Fibratlar – triglitseridlarni kamaytiradi.Niasin
(B3 vitamini) – xolesterin balansini yaxshilaydi.Jismoniy faollik: yurak va qon tomirlar uchun
mashqlar tavsiya etiladi.Ateroskleroz (tomirlarning yog‘ bilan to‘lishi)Parhez: kam yog‘li
mahsulotlar, antioksidantlarga boy oziq-ovqatlar.Statinlar va aspirin qabul qilish.Agar tomir
tiqilib qolsa, angioplastika yoki bypass jarrohligi bajariladi.Semizlik (obezlik)Diyetoterapiya:
past kaloriyali ovqatlanish, shakar va yog‘larni cheklash.Jismoniy faollik: kamida 150 daqiqa
haftalik mashqlar.Dorilar: orlistat, liraglutid kabi dori vositalari.Bariatrik jarrohlik: vaznni
kamaytirish uchun me’da hajmini kichraytirish operatsiyalari.Oqsil almashinuvi buzilishlarini
davolash; Podagra (siydik kislotasi ortishi natijasida bo‘g‘imlarga to‘planishi)Parhez: purinlarga
boy mahsulotlardan voz kechish (qizil go‘sht, sardina, achchiq taomlar).Dori vositalari:
allopurinol, febuksostat – siydik kislotasini kamaytiradi.Suv ichish: siydik kislotasi chiqarilishini
yaxshilash uchun ko‘p suv ichish.Fenilketonuriya (irsiy metabolik kasallik).Fenilalanin
aminokislotasi kam bo‘lgan mahsulotlarni iste’mol qilish.Maxsus tibbiy oziq-ovqatlardan
foydalanish.Kaxeksiya (tanada oqsil yetishmovchiligi natijasida vazn yo‘qotish)Yuqori proteinli
ovqatlar va qo‘shimchalar iste’mol qilish.Anabolik steroidlar yoki gormon terapiyasi qo‘llanishi
mumkin.Suv va elektrolit almashinuvi buzilishlarini davolash.Dehidratatsiya (suyuqlik
yetishmovchiligi).Ichimlik suvini ko‘paytirish, elektrolit eritmalari ichish.Og‘ir holatlarda vena
ichiga suyuqlik yuborish (infuzion terapiya). Giperpotasemiya (qonda kaliy miqdorining
ortishi).Kaliy iste’molini kamaytirish.Kaltsiyni muvozanatlash uchun dorilar qabul qilish.
Giponatriemiya (qonda natriy miqdorining kamayishi).Tuzli eritmalar ichish yoki tomir orqali
natriy eritmasini yuborish. Mineral va vitaminlar almashinuvining buzilish. Osteoporoz
(suyaklarning mo‘rtlashishi).Kalsiy va D vitamini qo‘shimchalari:Bisfosfonatlar – suyak
to‘qimasini mustahkamlash uchun.Jismoniy faollik – suyak mustahkamligini saqlash uchun
og‘irlik bilan mashqlar qilish. Anemiya (gemoglobin kamligi)Temir yetishmovchiligi: temir
qo‘shimchalari (ferrogradumet, sorbifer).B12 vitamini yetishmovchiligi: vitamin B12
in'eksiyalari
Metabolik kasalliklarni davolash uchun kompleks
yondashuv kerak bo‘ladi. To‘g‘ri parhez, dori terapiyasi, jismoniy faollik va profilaktik choralar
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
671
muhim rol o‘ynaydi. Agar aniq kasallik yoki davolash usullari bo‘yicha qo‘shimcha
savollaringiz bo‘lsa, batafsil tushuntirib berishim mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. O‘quv qo‘llanmalar va darsliklar1. Karimov I., Ermatov K., "Ichki kasalliklar propedevtikasi",
Toshkent, 2019.
2. 2. Tursunov Sh., "Patologik fiziologiya", Toshkent tibbiyot nashriyoti, 2021.
3. 3. Azizov U., "Endokrinologiya asoslari", Toshkent, 2020.2. Ilmiy maqolalar va
dissertatsiyalarXodjayev R., "Metabolik sindrom va uning davolash usullari", O‘zbekiston
tibbiyot jurnali, 2022.
4. 5. Rasulova N., "Surunkali kasalliklarning klinik va laborator diagnostikasi", Toshkent
tibbiyot akademiyasi dissertatsiyasi, 2021.3. Xalqaro va mahalliy tibbiy manbalar
5. 6. WHO (World Health Organization), "Chronic Diseases and Health Promotion",
6. 7. American Diabetes Association, "Diabetes Care Guidelines", www.diabetes.org8. European
Society of Cardiology, "Guidelines on Hypertension", www.escardio.org.
