ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
662
INKLYUZIV TA'LIMNING TAMOYILLARI VA UNGA BO'LGAN EHTIYOJLAR ,
UNING SABABLARI , BOSQICHLARI
Abdumalikova Shahzoda
Annotatsiya:
Inklyuziv ta’lim – bu har bir bola, shu jumladan, maxsus ehtiyojlari bo'lgan bolalar
uchun ta’lim imkoniyatlarini taqdim etishga qaratilgan yondashuv. U quyidagi tamoyillarga
asoslanadi: tashkiliy, psixologik va ijtimoiy, bu esa ta’lim jarayonini har bir individuallikni
inobatga olgan holda tashkil etishga yordam beradi. Inklyuziv ta’limga ehtiyojlar ko'plab omillar
bilan bog'liq. Ular orasida har xil ehtiyojlarga ega bolalarning ta’lim olish imkoniyatlari, tenglik
va adolat prinsiplari muhim ahamiyatga ega. Ushbu ta’limning amalga oshirilishi, bolalarning
kognitiv va ijtimoiy rivojlanishini ta’minlaydi. Ta’lim jarayoni bir necha bosqichlardan iborat:
dastlabki tahlil, rivojlantirish, amalga oshirish va baholash. Ushbu bosqichlar inklyuziv ta'limni
samarali tashkil etish va rivojlantirishda muhim rol o'ynaydi.
Kalit so’zlar:
Inklyuziv ta’lim, maxsus yordamga muhtoj bolalar, shaxsiy huquqlar, yopiq
turdagi muassasalar, Inklyuziv ta’limga bo’lgqn ehtiyoj, tashkiliy tamoyil , psixologik tamoyil ,
tenglik va adolat , jurivojlantirish , amalga oshirish , baholash
KIRISH
So’nggi yillarda “Inklyuziv ta’lim” degan jumlaga tez-tez duch kelyapmiz. Xo’sh, ta’limning bu
turi qanday ta’lim hisoblanadi? Inklyuziv ta’limga bo’lgan ehtiyoj sabablari qanday namoyon
bo’ldi? Inklyuziv ta’lim (ingliz tilidan olingan bo’lib, inclusive, inclusion–uyg’unlashmoq,
uyg’unlashtirish,qamrab olmoq, qamrab olish ma’nolarini bildiradi).Nogiron va sog’lom
bolalar o’rtasidagi to’siqlarni(diskriminasiyani) bartaraf etish, maxsus ta’limga muhtoj bolal
ar,(ayrim sabablarga ko’ra nogiron bo’lgan) o’smirlar rivojlanishida uchraydigan nuqsonlar
yoki iqtisodiy qiyinchiliklardan qat’iy nazar ijtimoiy hayotga moslashtirishga yo’naltirilga
n umumta’lim jarayoniga qo’shishni ifodalovchi ta’lim tizimidir. Inklyuziv ta’limning
siyosati turli xil ehtiyojli bolalarni ta’lim olishini qo’llaydi va yutuqqa erishishiga yordam beradi
hamda yaxshi hayot qurishiga imkon yaratadi. Inklyuziv ta’lim - bu davlat siyosati bo’lib
nogironligi yoki boshqa sabablar tufayli maxsus yordamga muxtoj, tarbiyasi og’ir, yetim bolalar,
og’ir kasalliklar bilan kasallangan bolalar va yoshlar uchun moslashuvchan va individuallashgan
yordam tizimidir va barcha bolalarni teng ko’rishni ko’zda tutadigan ta’lim. Ya’ni millati, irqi,
tanasining rangi, ijtimoiy kelib chiqishi, oilasining jamiyatda tutgan o’rni, manbai, moddiy va
ma’naviy ahvoli, jismoniy yoki ruhiy rivojlanishida kamchiligi bo’lishidan qat’iy nazar barcha
bolalarni teng ko’rish, ulardagi har qanday imkoniyatni qadrlash, rivojlantirishni ko’zda
tutadigan ta’limdir.
Mavzudan chetlashmaymiz , inklyuziv ta’lim - bu har bir bolaga, shu jumladan, maxsus
ehtiyojlari bo'lgan bolalar uchun ta'lim imkoniyatlarini taqdim etishni maqsad qiladigan
yondashuv. Ushbu ta'lim modeli jamiyatda tenglik va adolatni ta'minlaydi, hamda har bir
bolaning individual qobiliyatlarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Inklyuziv ta’limning tamoyillari,
ehtiyojlari, sabablari va bosqichlari ushbu jarayonning samarali amalga oshirilishida muhim
ahamiyatga ega. Inklyuziv ta’limning asosiy tamoyillari oʼquv jarayonini har bir oʼquvchining
ehtiyojlariga moslashtirishga yordam beradi. Bu jarayonda, maxsus ehtiyojlari bo'lgan
bolalarning ta’lim olish imkoniyatlari kengayadi, va bularning barchasi jamiyatdagi ijtimoiy
adolatni kuchaytirishga xizmat qiladi.Ehtiyojlar esa, inklyuziv ta’limni muvaffaqiyatli amalga
oshirish uchun zarur bo'lgan shart-sharoitlarni o'z ichiga oladi. Ushbu ehtiyojlar, asosan, har bir
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
663
o'quvchining maxsus ehtiyojlarini aniqlash va ta’lim jarayonini shunga muvofiq tashkil etishdan
iborat.Sabablari inklyuziv ta’limni amalga oshirishni zarur qiladi, chunki har bir bolada o'ziga
xos qobiliyatlar mavjudligini, hamda taʼlim tizimida tenglikni ta’minlash zaruratini
ko'rsatadi.Umuman olganda, inklyuziv ta’lim jarayoni bir necha bosqichlardan iborat: dastlabki
tahlil, rivojlantirish, amalga oshirish va baholash. Ushbu bosqichlar orqali ta’lim jarayonining
samaradorligini oshirish mumkin. Shunday qilib, inklyuziv ta’lim, bolalarning ehtiyojlarini
inobatga olgan holda, ularning o'zaro hamjihatligini va rivojlanishini ta'minlaydi.
Inklyuziv ta’limning asosiy qismi tamoyil, ehtiyoj, sabab va bosqichlarning birma bir to'liq
ko'rib chiqamiz.
Tamoyillar:
1. Tashkiliy tamoyil: Ta’lim jarayonini shunday tashkil etish lozimki, barcha o’quvchilar uchun
qulay va samarali sharoit yaratilsin. Bunga ta’lim muassasalarining infrastrukturasini va
resurslarini moslashtirish kiradi.
2. Psixologik tamoyil: O’quvchilarning individual xususiyatlariga e’tibor berib, har birining
ehtiyojlarini aniqlash va ularning o'zlariga bo'lgan ishonchini oshirish zarur. Bu yondashuv,
o’quvchilarning o’qituvchi va sinfdoshlariga nisbatan mas'uliyat hissini ham rivojlantiradi.
3. Ijtimoiy tamoyil: O’quvchilarni jamiyatning faol fuqarolari sifatida tarbiyalash va ijtimoiy
integratsiyaga erishish. Bu jamiyatda tenglikni va hammualliflikni rivojlantirishga xizmat qiladi.
4. Diversifikatsiya tamoyili: O'quv dasturlarini har xil ehtiyojlarga ega bo'lgan bolalarning
talablariga muvofiq moslashtirish. Bu ta'lim jarayonidagi xilma-xillik orqali har bir bolaning
qobiliyatlarini rivojlantirishga imkon beradi.
5. Hamkorlik tamoyili: Ota-onalar, o'qituvchilar va mutaxassislar o'rtasida kuchli hamkorlik
o’rnatish, bu ta’lim jarayonining samaradorligini oshiradi.
Ehtiyojlar:
1. Maxsus ehtiyojlarni aniqlash: Har bir o'quvchining individual ehtiyojlarini aniqlash zarur.
2. Ta'limga kirish imkoniyatlari: Har bir bolaning ta'lim olish imkoniyatlariga ega bo'lishini
ta’minlash.
3. Moslashtirilgan dasturlar: Ta’lim dasturlarini o’quvchilar ehtiyojlariga muvofiq ravishda
o’zgartirish.
4. O'qituvchilarni tayyorlash: Inklyuziv ta’lim usullarini biladigan o'qituvchilarni tayyorlash va
qo'llab-quvvatlash.
5. Resurslar: Zarur ta’lim materiallari va yordamchi materiallar taqdim etish.
6. Ijtimoiy qo'llab-quvvatlash: Ota-onalar va boshqa mutaxassislar bilan muloqot o'rnatish.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
664
7. Psixologik yordam: O'quvchilarga psixologik va emosional qo'llab-quvvatlash ko'rsatish.
Sabablari:
1. Har xil qobiliyatlar: Har bir bola o'ziga xos qobiliyat va ehtiyojlarga ega.
2. Tenglik va adolat: Ta’lim tizimida har bir bolaning tengligini ta’minlash zarur.
3. Individual rivojlanish: Har bir bolaga o'z qobiliyatlarini rivojlantirish imkoniyatlarini berish.
Bosqichlari:
1. Dastlabki tahlil: Ehtiyojlarni aniqlash va ularni tahlil qilish.
2. Rivojlantirish: Ta’lim dasturlarini va metodlarni tayyorlash.
3. Amalga oshirish: Ta’lim jarayonini amalga oshirish uchun zarur sharoitlarni yaratish.
4. Baholash: Ta’lim jarayonining natijalarini kuzatish va
baholash, takomillashtirish uchun tavsiyalar ishlab chiqish.
Ushbu asosiy qism, inklyuziv ta’limning taklif qilgan imkoniyatlari va muammolarini ko'rib
chiqishda yordam beradi. Bu yondashuv bolalarning har taraflama rivojlanishini ta'minlash va
jamiyatda ijtimoiy adolatni kuchaytirishga xizmat qiladi.
Inklyuziv ta’limning psixologik tamoyillari bolalarning individual ehtiyojlarini e’tiborga olish va
ularning o'zaro bag'ishlashini ta’minlashga qaratilgan. Ushbu tamoyillar quyidagilardan iborat:
1. Individual yondashuv: Har bir o'quvchining shaxsiy xususiyatlarini, qobiliyatlarini va
ehtiyojlarini hisobga olgan holda darslarni va ta'lim jarayonini tashkil etish. Bu, o'quvchilarning
individual rivojlanishini ta'minlaydi.
2. O'ziga bo'lgan ishonch: O'quvchilarning o'ziga bo'lgan ishonchini oshirish. Bu,
muvaffaqiyatga erishish hissini kuchaytiradi va aralashma darslarida ko'proq ishtirok etishga
yordam beradi.Bu psixologik tamoyillar inklyuziv ta’lim jarayonida bolalar tomonidan qabul
qilish va muvaffaqiyatga erishishda muhim ahamiyatga ega. Ular o'quvchilarning ta'lim olish
qobiliyatlarini kengaytirish va ijtimoiy integratsiyasini kuchaytirishga ko'maklashadi.
Inklyuziv ta’limda tenglik va adolat tamoyillarideganda nimani tshunamiz . Ta'lim jarayonida
barcha o’quvchilarga bir xil imkoniyatlar yaratishga qaratilgan. Bu tamoyillar quyidagi jihatlarni
o'z ichiga oladi:
1. Ta’limga teng kirish: Barcha bolalar, jumladan, maxsus ehtiyojlari bo'lganlar ham ta’lim olish
imkoniyatiga ega bo'lishlari kerak. Bu, o’quv muassasalariga kirishga, o’qitish resurslariga va
ta’lim dasturlariga teng kirishni ta'minlaydi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
665
2. Individual ehtiyojlarni inobatga olish: Har bir bola o'ziga xos qobiliyatlar va ehtiyojlarga ega.
Inklyuziv ta’lim tenglikni ta’minlash uchun darslarni va o’qitish usullarini individual ravishda
moslashtirishga qaratilgan.
3. O'zaro hurmat va hamjihatlik: O’quvchilar orasida o’zaro hurmat va hamjihatlikni
rivojlantirish. Boshqalar bilan ijobiy munosabatlar o’rnatish, irratsional stereotiplarni yengishga
yordam beradi.
4. Jamiyatda qabul qilish: Maxsus ehtiyojlari bo'lgan bolalarning jamiyatda to'liq qabul qilinishi
va ijtimoiy integratsiyasi. Bu, ta’lim jarayonining davomida o’zaro yordam va qo'llab-
quvvatlashni oshiradi.
5. Adolatli baholash: O’quvchilarning yutuqlarini baholashda adolatli yondashuv. Bu, har bir
bolaga uning qobiliyatlari va imkoniyatlarini inobatga olgan holda baholanishini ta'minlaydi.
6. Ta’lim muhitining turli xilligi: Ta’lim muhitida xilma-xillikni rag'batlantirish, bu orqali har bir
bolaga o'z kuchli tomonlarini rivojlantirish imkoniyatini yaratadi.
Ushbu tamoyillar inklyuziv ta’lim jarayonining asosini tashkil etadi va barcha bolalarni ta’lim
olishda teng imkoniyatlar bilan ta'minlashga qaratilgan. Bu, o'z navbatida, jamiyatda tenglik va
adolat prinsipini rivojlantiradi.
Inklyuziv ta’limning baholash jarayoni ko’rib chiqamiz.Bu jarayon muhim ahamiyatga ega
bo’lib , quyidagi jihatlarni o’z ichiga oladi:
1. Individual yondashuv: Har bir bolaning qobiliyatlarini va o'ziga xos ehtiyojlarini inobatga
olgan holda baholash. Bu o'quvchilarning shaxsiy rivojlanishini ko'rsatadi.
2. Turli metodlar: Baholash jarayonida turli metodlar va vositalarni qo'llash. Bu, standart
testlardan tortib, faoliyat asosidagi baholashgacha bo'lishi mumkin, shuningdek, individual
loyihalar va sinf ichidagi ishtirokni ham qamrab olishi zarur.
3. Samaradorlikni kuzatish: Ta’lim jarayonida o'quvchilarning o'zlashtirish darajasini doimiy
kuzatish. Bu, ta’lim strategiyalarini va resurslarini o'zgartirishga imkon beradi.
4. Ijtimoiy ko'nikmalarni baholash: O’quvchilarning ijtimoiy muloqot va hamjihatlik
ko'nikmalarini ham baholash muhim. Bu, ularning jamiyatdagi ijtimoiy integratsiyasini
ta'minlashga yordam beradi.
5. Ota-onalar va mutaxassislar bilan aloqa: O’quvchilarning yutuqlari va rivojlanishi haqida ota-
onalarga muntazam ravishda ma'lumot berish. Bu, o'quvchilarning ta’lim jarayonidagi
progressini baholashda qo'shimcha yordam beradi.
6. Resurslar va qo'llab-quvvatlash: Ta’lim jarayonida qiyinchiliklarga duch keladigan o'quvchilar
uchun qo'shimcha resurslar va yordam ko'rsatishni ta'minlash.
Baholash jarayoni inklyuziv ta’limda o’quvchilarning individual ehtiyojlarini, qobiliyatlarini va
rivojlanishini aniqlashga yordam beradi. Bu esa ta’lim jarayonini yanada samarali qilish va har
bir bolaning o'z qobiliyatlarini eng yuqori darajada rivojlantirishiga xizmat qiladi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
666
Bizga ma'lumki Inklyuziv ta’lim masalasi 90-yillarning diqqat markazida bo’lib qoldi. Janubiy
Afrika va Janubiy Sharqiy Osiyodagi integrasiyalashgan ta’lim dasturlari asosida yakuniy ish
hujjatlari o’rganilib chiqildi. Natijada barcha davlatlarning Ta’lim vazirliklarida maxsus
maktablar qoshidagi alohida bo’limlarga muqobil sifatida inklyuziv ishlash uslublari qabul
qilindi.
Inklyuziv ta’limga bo’lgan ehtiyoj uning jamiyatga va maxsus ehtiyojli bolalar uchun
quyidagi nafli jihatlari mavjudligidan kelib chiqadi:
- inklyuziv ta’lim maxsus ehtiyojli bolalarga doimo o’z oilasi mahallasi va qarindosh-urug’lari
davrasida bo’lishga imkon beradi;
- inklyuziv ta’lim barcha uchun, ta’lim sifatini yaxshilashga olib keladigan katalizator bo’lib
xizmat qilishi mumkin;
- bolalarni oilasidan, uyidan uzoqda bo’lgan internatlarga joylashtirish ularning uyi, oilasi
hamjamiyat hayotiga ishtirok etish huquqiga to’sqinlik qiladi;
- uyidan, oilasidan, ota-ona mehridan uzoqda bo’lgan bola diydasi qattiq bo’lib o’sadi. Chunki
oila tarbiyaning bosh markazidir.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, inklyuziv ta’lim har bir bolaning ta’lim olish huquqini ta'minlaydi va
jamiyatda o'zaro hamjihatlikni rivojlantiradi, bu esa bolalarning kelajakda muvaffaqiyatli hayot
kechirishlariga yordam beradi. Inklyuziv ta’lim zamonaviy ta’lim tizimining muhim jihatlaridan
birini tashkil etadi. Uning tamoyillari ta'lim jarayonini barcha o'quvchilar, shu jumladan, maxsus
ehtiyojlari bo'lgan bolalar uchun moslashtirishga qaratilgan. Tashkiliy, psixologik, ijtimoiy,
diversifikatsiya va hamkorlik tamoyillari ta’lim muhitini rivojlantirishda muhim rol
o'ynaydi.Inklyuziv ta’limga bo'lgan ehtiyojlar har bir bolaning individualligi va ehtiyojlarini
inobatga olish, jamiyatda tenglik va adolatni ta'minlash, shuningdek, ta'limga kirish
imkoniyatlarini kengaytirishga asoslangan. Maxsus ehtiyojlarni aniqlash, moslashtirilgan
dasturlar tayyorlash va o'qituvchilarni qo'llab-quvvatlash kabi ehtiyojlar ta’lim jarayonining
samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. R. Sh. Shomahmudova “Maxsus va inklyuziv ta‟lim” (Xalqaro va milliy tajribalar) Chashma
print. 2011-yil
2.M. Mutalipova, O.Nurmatova, M. Shoyusupova “Yoshlar tashkilotlari va ular bilan ishlash
metodikasi”
3. G. Berdiyeva. A. Shomahmudova “Imkoniyati cheklangan bolalarni inklyuziv ta‟limda
o‟qitish usullari” metodik qo‟llanma. Toshkent-2015
4. Mirxalilova N.A., Davlatova M.A. TIMSS xalqaro baholash dasturida miqdor tushunchasi va
uning turlari. Academic Research in Educational Sciences Volume 3 | Issue 9 | 2022 ISSN: 2181-
1385. CiteFactor: 0,89 | SIS: 1,12 | SJIF: 5,7 | UIF: 6,1.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
667
5. Mirxalilova N. Funksional savodxonlik tushunchasi. O‘zbekiston Milliy universiteti xabarlari,
2023, [1/2] ISSN 2181-7324. Falsafa
