ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
658
UZLUKSIZ TA’LIM TIZIMIDA INKLYUZIV TA’LIMNING PEDAGOGIK-
PSIXOLOGIK BOSQICHLARI
Qarshiboyeva Sevinch
Abdulla Qodiriy nomidagi
Jizzax davlat pedagogika universiteti
O‘zbek tili va adabiyoti fakulteti
2-bosqich 615-23 guruh talabasi
Fan: Inklyuziv ta’lim. Gospital pedagogika
Ilmiy rahbar
: Djurayeva Sohiba
Jizzax – 2025
Kirish
XXI asrda ta’lim tizimi ijtimoiy adolat, inklyuzivlik va har bir shaxsning ta’lim olish huquqini
ta’minlashga qaratilgan. Inklyuziv ta’lim bu – barcha bolalarga, jumladan, imkoniyati
cheklangan, maxsus ehtiyojga ega bo‘lgan o‘quvchilarga ham umumiy ta’lim jarayonida
to‘laqonli ishtirok etish imkoniyatini yaratishdir. O‘zbekiston Respublikasi ta’lim siyosatida ham
inklyuziv ta’limni rivojlantirishga alohida e’tibor qaratilmoqda.
Uzluksiz ta’lim tizimi bolalarning yoshlik davridan boshlab, oliy ta’lim va kasb-hunar
bosqichigacha bo‘lgan jarayonni qamrab oladi. Bu jarayonda inklyuziv ta’limning pedagogik va
psixologik bosqichlari muhim o‘rin tutadi. Ushbu maqolada inklyuziv ta’limning uzluksiz ta’lim
tizimidagi pedagogik va psixologik bosqichlari, ularning mohiyati va amalga oshirish usullari
keng yoritiladi.
Inklyuziv ta’limning pedagogik bosqichlari
Inklyuziv ta’lim pedagogik jihatdan yaxlit tizim bo‘lib, u bir necha bosqichlardan iborat. Bu
bosqichlar o‘quvchilarning rivojlanish darajasi va ta’lim muassasalarining tayyorgarlik
darajasiga qarab belgilanadi.
1. Tayyorlov bosqichi
Inklyuziv ta’lim tizimini joriy etish uchun avvalo ta’lim muassasalari va jamiyatni bunga
tayyorlash zarur. Ushbu bosqichda:
•
Maktabgacha ta’lim muassasalari inklyuziv ta’limga moslashtiriladi.
•
Pedagog va psixologlar maxsus tayyorgarlikdan o‘tadi va inklyuziv ta’lim
metodlarini o‘rganadi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
659
•
O‘quv dasturlari imkoniyati cheklangan bolalarga moslashtiriladi va ularning
ehtiyojlariga qarab individual reja ishlab chiqiladi.
•
Jamoada ijtimoiy muhit shakllantiriladi, bu esa bolalar o‘rtasida do‘stona
munosabatlar paydo bo‘lishiga xizmat qiladi.
2. Dastlabki adaptatsiya bosqichi
Bu bosqich inklyuziv ta’lim tizimida o‘quvchilarning yangi muhitga moslashuvini o‘z ichiga
oladi. Quyidagi jarayonlar amalga oshiriladi:
•
O‘quvchilarning individual xususiyatlari va ehtiyojlari aniqlanadi.
•
Maxsus pedagoglar va psixologlar tomonidan individual ta’lim rejasi ishlab
chiqiladi.
•
O‘qituvchilarga inklyuziv ta’lim metodlari bo‘yicha treninglar o‘tkaziladi.
•
Bolalarga yangi muhitga moslashishlari uchun sotsializatsiya mashg‘ulotlari
tashkil etiladi.
3. Rivojlanish bosqichi
Bu bosqichda inklyuziv ta’limning amaliy qo‘llanilishi kuchayadi. U quyidagilarni o‘z ichiga
oladi:
•
Differensial yondashuv asosida ta’lim jarayonini tashkil etish. Har bir
o‘quvchining ehtiyojidan kelib chiqib, individual va guruhli mashg‘ulotlar yo‘lga qo‘yiladi.
•
Multidisiplinar jamoa (pedagog, defektolog, logoped, psixolog) bolalarning
rivojlanish dinamikasini kuzatib boradi.
•
Turli innovatsion pedagogik texnologiyalar joriy etiladi, masalan, interfaol dars
usullari, vizual ta’lim, taktil vositalardan foydalanish.
4. Natijaviy bosqich
Bu bosqichda inklyuziv ta’lim natijalari baholanadi va rivojlantiriladi:
•
O‘quvchilarning bilim darajasi, ijtimoiy moslashuv darajasi va mustaqillik
ko‘nikmalari baholanadi.
•
Yangi o‘quv metodlari va texnologiyalari ishlab chiqiladi.
•
Jamiyatga integratsiya jarayoni boshqariladi, ya’ni inklyuziv ta’lim olgan
bolalarning jamiyatga qo‘shilishi qo‘llab-quvvatlanadi.
Inklyuziv ta’limning psixologik bosqichlari
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
660
Inklyuziv ta’limning pedagogik bosqichlari bilan bir qatorda, uning psixologik jihatlari ham
muhim o‘rin tutadi. Chunki inklyuziv o‘quvchilarning hissiy, ijtimoiy va aqliy rivojlanishini
ta’minlash muhim ahamiyatga ega.
1. Emotsional moslashuv bosqichi
•
O‘quvchilarga yangi muhitga moslashish uchun psixologik yordam ko‘rsatiladi.
•
Do‘stona muhit yaratish orqali bolaning o‘zini erkin his qilishi ta’minlanadi.
•
Bolaning qiziqishlarini inobatga olgan holda rag‘batlantiruvchi tizim joriy qilinadi.
2. Ijtimoiy moslashuv bosqichi
•
O‘quvchining jamoaga qo‘shilishi va o‘z o‘rnini topishi uchun ijtimoiy muloqot
ko‘nikmalari rivojlantiriladi.
•
Do‘stlari bilan yaxshi munosabatlar o‘rnatish uchun ijtimoiy faoliyatlarga jalb
etiladi.
•
O‘quvchilarning ijtimoiy hayotga moslashuvi uchun maxsus psixologik treninglar
o‘tkaziladi.
3. O‘zini namoyon qilish bosqichi
•
O‘quvchilarning o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshirish uchun ularning qobiliyatlariga
mos mashg‘ulotlar tashkil etiladi.
•
San’at, sport, ilmiy tadqiqot kabi turli sohalarda o‘zini namoyon qilish imkoniyati
yaratiladi.
•
O‘quvchiga o‘zining yutuqlarini anglash va baholash uchun mustaqil fikrlash
ko‘nikmalari rivojlantiriladi.
4. Mustaqillik bosqichi
•
O‘quvchilar jamiyatda o‘z o‘rnini topishiga tayyorlanadi.
•
Kasbiy rejalashtirish va kelajakda mustaqil hayot kechirishga yo‘naltirilgan
treninglar tashkil etiladi.
•
O‘quvchining mustaqil fikrlash va qaror qabul qilish qobiliyati rivojlantiriladi.
Xulosa
Inklyuziv ta’lim tizimi har bir bolaning shaxsiy ehtiyojlariga mos ravishda ta’lim olish huquqini
ta’minlaydi. Ushbu tizimning samaradorligi pedagogik va psixologik bosqichlarning to‘g‘ri
tashkil etilishiga bog‘liq. Pedagoglar, psixologlar, ota-onalar va jamiyatning birgalikdagi sa’y-
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
661
harakatlari orqali inklyuziv ta’lim yanada rivojlanadi va har bir bolaga teng imkoniyatlar
yaratiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 6-apreldagi “Nogironligi
bo‘lgan shaxslarni qo‘llab-quvvatlash tizimini takomillashtirish va inklyuziv ta’limni
rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-5052-sonli qarori.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. “Inklyuziv ta’lim metodik
qo‘llanma”. – Toshkent, 2023.
3.
UNESCO. “Guidelines for Inclusion: Ensuring Access to Education for All”. –
Paris, 2022.
4.
Vygotskiy L.S. “Defektologiya asoslari”. – Moskva: Pedagogika, 2020.
5.
Amonov S. “Inklyuziv ta’lim: nazariya va amaliyot”. – Toshkent, 2023.
6.
Shomurodova N. “Maxsus pedagogika va inklyuziv ta’lim”. – Toshkent, 2022.
7.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi. “Milliy
inklyuziv ta’lim dasturi”. – Toshkent, 2024.
8.
Bronfenbrenner U. “Ekologik tizimlar nazariyasi va inklyuziv ta’lim”. – Nyu-
York, 2021.
9.
Farber D. “Psychological Foundations of Inclusive Education”. – London, 2022.
10.
O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi. “O‘zbekistonda inklyuziv ta’lim
statistikasi”. – Toshkent, 2023.
