ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
637
БОКСЧИЛАР СПОРТ МАҲОРАТИНИ ОШИРИШДА ТОҒ ШАРОИТИНИНГ
АҲАМИЯТИ
УДК:796.83:612.017
Baturov Bobo-Usmon Shamsutdin o‘g‘li
JDPU Sport turlarini o‘qitish metodikasi kafedrasi o‘qituvchisi.
O‘zbekiston, Jizzax shaxri.
E-mail:
bobousmon94@mail.ru
Аннотация:
Ушбу мақолада боксчиларни ўрта тоғ шароитида тайёрлашнинг физиологик
ва психологик жиҳатлари таҳлил қилинади. Тадқиқот натижаларига кўра, юқори
баландликдаги машғулотлар спортчиларнинг чидамлилиги, жисмоний ва функционал
имкониятларини яхшилашга ёрдам бериши аниқланган.
Калит сўзлар:
бокс, ўрта тоғ шароити, гипоксия, жисмоний тайёргарлик, чидамлилик,
функционал кўрсаткичлар.
ЗНАЧЕНИЕ ГОРНЫХ УСЛОВИЙ В УЛУЧШЕНИИ СПОРТИВНОГО
МАСТЕРСТВА БОКСЕРОВ
Батуров Бобо-Усмон Шамсутдин оглы
Преподаватель кафедры методики преподавания спорта в JDPU.
Узбекистан, город Джизак.
Электронная почта: bobousmon94@mail.ru
Абстракт:
В статье анализируются физиологические и психологические аспекты
подготовки боксеров в условиях среднегорья. Исследования показали, что тренировки на
большой высоте помогают улучшить выносливость, физические и функциональные
возможности спортсменов.
Ключевые слова:
бокс, условия среднегорья, гипоксия, физическая подготовленность,
выносливость, функциональные показатели.
THE IMPORTANCE OF MOUNTAIN CONDITIONS IN IMPROVING BOXERS'
SPORTS SKILLS
Baturov Bobo-Usmon Shamsutdin o‘gli
Teacher of the Department of Sports Training Methods, JDPU.
Uzbekistan, Jizzakh city.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
638
E-mail: bobousmon94@mail.ru
Abstract:
This article analyzes the physiological and psychological aspects of training boxers in
medium-altitude conditions. According to the results of the study, it was found that high-altitude
training helps to improve the endurance, physical and functional capabilities of athletes.
Keywords:
boxing, medium-altitude conditions, hypoxia, physical training, endurance,
functional indicators.
Кириш
Давлатимиз томонидан спортчиларни тайёрлашга қаратилаётган эътибор мамлакатимиз
спорт ютуқларини жаҳон аренасида мустаҳкамлашга хизмат қилмоқда. Бокс – юксак
жисмоний ва психологик чидамлиликни талаб қилувчи спорт тури бўлиб, боксчиларнинг
спорт маҳоратларини оширишда махсус тайёргарлик тизими муҳим аҳамиятга эга.
Ҳозирги кунда спортчиларни максимал даражада самарали тайёрлаш мақсадида
замонавий ва инновацион методлардан фойдаланиш талаб этилади.
Шу нуқтаи назардан, спортчиларни ўрта тоғ шароитида тайёрлаш долзарб масалалардан
бири ҳисобланади. Баландлик шароитида машғулот ўтказиш нафақат чидамлилик ва
жисмоний сифатларни ошириш, балки организмнинг кислородга талабчанлик даражасини
яхшилаш, гипоксияга мослашиш, юрак-қон томир ва нафас олиш тизимларини
ривожлантиришга хизмат қилади.
Ўрта тоғ шароитида машғулотлар ўтказиш боксчиларнинг жисмоний кўрсаткичларига
ижобий таъсир кўрсатади. Бундай шароитларда юрак-қон томир тизими ривожланади,
гемоглобин ва эритроцитлар миқдори ошади, қон айланиши яхшиланади ва юракнинг
насос функцияси кучаяди. Шунингдек, нафас олиш тизими такомиллашади, ҳаводаги
кислород пастлиги туфайли ўпканинг ҳаётий сиғими ошади ва гипоксия шароитида нафас
олиш чуқурлашади ҳамда тезлашади.
Мушак ва нерв тизимидаги ўзгаришлар ҳам муҳим аҳамиятга эга. Баландликдаги
машғулотлар натижасида мушаклардаги миоглобин миқдори ошади, энергетик
ресурсларни тежаш механизми ривожланади, рефлекслар тезлиги ва мушак қуввати
яхшиланади. Шу билан бирга, метаболик ўзгаришлар кузатилади, ёғ кислоталари
оксидланиши кучаяди, глюкоза ва АТФ ишлаб чиқариш жараёни ривожланади,
организмнинг шиддатли жисмоний юкламаларга мослашуви тезлашади.
Тадқиқот методологияси ва натижалари
Боксчиларнинг ўрта тоғ машғулотларидаги жисмоний тайёргарлик жараёнларини
яхшилаш ва уларнинг спорт натижаларини ошириш учун гипоксия шароитида
тайёргарликнинг самарадорлигини аниқлаш мақсадида тадқиқот ўтказилди. Илмий ва
илмий-услубий адабиётларни таҳлил қилиш, педагогик тажрибалар ўтказиш, биометрик
ва физиологик кўрсаткичларни таҳлил қилиш ҳамда математик ва статистик
маълумотларни қайта ишлаш усулларидан фойдаланилди.
Тадқиқот давомида тажриба гуруҳи ташкил қилиниб, боксчилар ўрта тоғ шароитида
машғулот ўтказдилар. Уч ҳафталик машғулотлар натижасида боксчиларнинг жисмоний
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
639
кўрсаткичларида сезиларли ўзгаришлар қайд этилди. Қўл ва орқа мушакларининг куч
қуввати, чидамлилик даражаси, ҳаракат тезлиги ва тайёргарлик вақти ошди, сакраш
баландлиги ва восита таъсир вақти яхшиланди.
Ундан ташкари, боксчиларнинг спорт маҳоратини оширишда тоғда ўтказиладиган
машғулотлар махсус методикага асосланган бўлиб, спортчининг чидамлилиги, кучи,
тезлиги ва психологик тайёргарлигини ривожлантиришга қаратилади. Тоғ шароитларида
машғулотлар паст кислород босими ва оғир иқлим шароити туфайли организмни юқори
юкламаларга мослаштиради.
1. Машғулотлар босқичлари
а) Мослашув босқичи (1-2 ҳафта) Организмни кислород танқислигига мослаштириш.
Машқлар тури: енгил югуришлар (5-7 км, паст тезликда), нафас олишни бошқариш
машқлари, чўзилиш ва мувозанат машқлари. Мақсад: Юрак-қон томир ва нафас олиш
тизимини тоғ шароитига мослаштириш.
б) Юклама босқичи (3-4 ҳафта). Жисмоний юкламаларни ошириш ва мускул кучини
ривожлантириш. Машқлар тури: юқорига югуриш (тезликни ошириш ва чидамлиликни
кучайтириш учун), оғирлик билан машқлар (орқа ва оёқ мушакларини ривожлантириш),
тезлик ва реакцияни ривожлантириш машқлари (тезкор зарбалар ва координация учун),
спарринг (қуйи кислород шароитида реакция тезлигини ошириш), чидамлилик машқлари
(сакрашлар, арқон билан машқ ва тоғ югуришлари).
c) Тикланиш босқичи (5-ҳафта) Машғулотлардан сўнг организмни тиклаш. Машқлар тури:
енгил аэроб машқлар (велосипед, енгил югуриш), чўзилиш ва ёга машқлари, кислородли
муҳитда енгил спарринглар.
2. Машғулот турлари ва техникалари
Чидамлилик машқлари: тоғ тепаликларига югуриш, узун масофага енгил югуриш
(кислород етишмовчилиги шароитида), қийин рельефда маршрут бўйлаб юриш, куч ва
зарба машқлари: оғирликлар билан тоққа чиқиш, зарба кучини ошириш учун боксчи
ғалтаклари билан машқлар, қум тўлдирилган қоплар билан машқ қилиш, тезлик ва
реакция машқлари: тоғда қисқа масофаларга спринт югуриш, координацияни
ривожлантирувчи арқон сакраш машқлари, қўл-кўзни мувофиқлаштириш машқлари
(тезкор зарбалар, рефлексни кучайтириш), психологик тайёргарлик: тоғ шароитларида
стрессга чидамлиликни ошириш учун медитатив машқлар, рақибнинг тезкор ҳужумларига
қарши тез фикрлашни ўргатувчи ўйинлар.
3. Тоғ машғулотларининг афзалликлари: чидамлиликни оширади: кислород танқислигида
мушаклар кўпроқ ишлашга ўрганади, зарба кучи ва тезлигини оширади: мушаклар ва
юрак фаолияти такомиллашади, реакция ва рефлексларни тезлаштиради: мураккаб
шароитда ишлаш қобилиятини ривожлантиради, психологик барқарорликни кучайтиради:
экстремал ҳолатларга тайёрлайди.
4. Хавфсизлик қоидалари: мшғулот олдидан шифокор назорати шарт, машғулотлар
давомида ортиқча юкламалардан сақланиш, етарли миқдорда суюқлик ичиш ва
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
640
овқатланишга эътибор бериш, гипоксия белгилари (боши айланиши, ҳолсизланиш)
сезилганда машғулотни тўхтатиш.
Тахлил ва муҳокама
Олинган натижалардан кўриниб турибдики, ўрта тоғ шароитидаги машғулотлар
боксчиларнинг жисмоний кўрсаткичларини анча яхшилайди. Бу жараён спортчиларнинг
юқори кислород талаб қиладиган фаолиятларга мослашишини таъминлайди, юрак-қон
томир тизими ва мушаклар ишчанлигини ривожлантиради.
Бундай машғулотларнинг таъсири спортчилар танасининг функционал имкониятларини
кенгайтириш билан чамбарчас боғлиқ. Ўрта тоғларда машғулотлардан кейин
спортчиларда текисликдаги жисмоний тайёргарлик жараёнига нисбатан куч, тезлик ва
чидамлилик даражаси сезиларли даражада ошиши кузатилди. Тоғ шароитларида
ўтказилган машғулотлар боксчиларнинг мусобақалардаги натижаларини яхшилашда
муҳим омил ҳисобланади.
Тоғ шароитида ўтказилган машғулотлар спортчиларнинг мусобақадаги натижаларига
сезиларли даражада ижобий таъсир кўрсатиши турли илмий тадқиқотлар билан
тасдиқланган. Баландликдаги машғулотлар асосан жисмоний чидамлилик, нафас олиш
тизими самарадорлиги ва мушаклар қувватини оширишга ёрдам беради. 2001 йилда
Wilber ва ҳамкорлари томонидан ўтказилган тадқиқотга кўра, тоғ шароитида машқ қилган
спортчиларнинг қонидаги гемоглобин даражаси 5-7% га ошган. Бу организмда кислород
ташиш қобилиятини кучайтиради ва мушакларга кислород етказиб беришни яхшилайди,
натижада, спортчи узоқроқ вақтда чарчоқсиз ҳаракат қила олади, мусобақада юқори
интенсивликда ишлаш имконияти ортади.
Levine ва Stray-Gundersen (1997) томонидан ўтказилган “Live High – Train Low”
тадқиқотида спортчилар тоғда яшаб, паст баландликда машқ қилиш орқали VO₂ Max
кўрсаткичини 10% гача оширишга эришган. VO₂ Max қанчалик юқори бўлса, спортчи
кислородни шунчалик самарали фойдаланади, натижада, боксчи қийин раундларда ҳам
энергия сарфини мувозанатда ушлаб тура олади, мусобақада тезлик ва чидамлиликни
яхшилайди.
Хулоса ва тавсиялар
Тоғ шароитида ўтказилган бокс машғулотлари спортчининг жисмоний ва руҳий
тайёргарлигини янги босқичга олиб чиқади. Кислород танқислиги сабабли организм катта
куч сарфлайди ва бу юрак-қон томир тизими, нафас олиш имконияти ва мушакларнинг
чидамлилигини ривожлантиради. Тоғдаги машғулотлар боксчининг ҳаракат тезлиги, зарба
қуввати ва стрессга чидамлилигини ошириб, мусобақаларда ўзини енгил ҳис қилишини
таъминлайди. Бундай шароитда тайёргарлик кўрган спортчилар мусобақа пайтида
чарчоқни камроқ ҳис қилиб, юқори натижаларга эришиш имкониятига эга бўладилар.
Тўғри режалаштирилган ва назоратда ўтказилган тоғ машғулотлари боксчининг
салоҳиятини тўлақонли очиб беради. Ундан ташқари, тоғда ўтказилган машғулотлар
спортчиларнинг жисмоний ва руҳий ҳолатини яхшилаб, мусобақаларда юқори
натижаларга эришиш имкониятини оширади. Гемоглобин миқдори ва кислород
сингдириш қобилиятининг кўпайиши, чидамлилик ва психологик барқарорлик спортчига
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
641
рақобатбардошликни оширишга ёрдам беради. Илмий тадқиқотлар бу методиканинг
самарадорлигини тасдиқлаган ва уни кўплаб профессионал боксчилар қўллашмоқда.
Юқори малакали боксчиларни ўрта тоғ шароитида тайёрлашда махсус педагогик
комплекслар ишлаб чиқиш ва қўллаш самарали натижалар бериши мумкин. Бундай
методикалар боксчиларни тайёрлаш жараёнида педагогик назоратни самарали ўтказиш
имконини беради. Шу билан бирга, мураббийлар учун ўрта тоғ ва текислик иқлимининг
шароитларида боксчиларни тайёрлашни самарали ташкил этиш бўйича илмий-амалий
тавсиялар ишлаб чиқилиши зарур.
Фойдаланган адабиётлар рўйхати:
1. Абдуллаев, Ш. (2019). Бокс асослари ва техникаси. Тошкент: Олимпия нашриёти.
2. Қодиров, А. (2021). Боксда жисмоний тайёргарликнинг аҳамияти. Жисмоний тарбия ва
спорт илмий журнали, 8(2), 45–52-бетлар.
3. Rasulov, I. (2017). Professional boks: taktik va texnik uslublar. Самарқанд: Спорт нашриёти.
4. Олимов, Н. (2020). Спортчиларнинг психологик тайёргарлиги. Ўзбекистон спорт
журнали, 5(3), 33–39-бетлар.
5. Karimov, B. (2018). Бокс тарихининг ривожланиш босқичлари. Ўзбек спорти тарихи,
12(1), 14–20-бетлар.
6. World Boxing Association. (2022). Official Rules and Regulations. WBA.
https://www.wbaboxing.com
7. Муродов, Ж. (2016). Боксда қоришма усуллардан фойдаланиш. Жисмоний тарбия ва
спорт методикаси, 9(4), 50–57-бетлар.
8. Husanov, D. (2015). Boks bo‘yicha murabbiylar uchun qo‘llanma. Тошкент: Университет
нашриёти.
9. Wilber, R. L. (2001) — “Altitude training and athletic performance”. National Strength and
Conditioning Association Journal.
10. Levine, B. D., & Stray-Gundersen, J. (1997) — “Living high-training low: effect of
moderate-altitude acclimatization with low-altitude training on performance”. Journal of Applied
Physiology.
