ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 5, issue 2, Yanvar 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
866
QO‘LDA YASALGAN MATOLAR: MODADAN ORTIQ TUSHUNCHA YOKI GLOBAL
BOZORGA YO‘L
Akramov Sardorxo‘ja Umidxon o‘g‘li
“Gold Silk” kompaniyasi, Hunarmand
Annotatsiya:
Maqolada O‘zbeklarning bir necha asrlik tarixga ega bo‘lgan atlas va adrasi,
ularning ildizlari kamida 2–2,5 ming yil oldinga borib taqalishi, atlas va adras nafaqat moda
sanoatida, balki xalqimizning madaniy, estetik va tarixiy merosining muhim qismi ekanligi,
uning tarixi turli davrlarda turli o‘ziga xos rivojlanish bosqichlarini bosib o‘tganligi haqida so‘z
boradi. Shuningdek qo‘l ishi asosida yaratilgan moda sanoatidagi bugungi kun Brend
mahsulotlari qatori joy olishi uchun fikr mulohazalar, taklif va tavsiyalar muhokama qilingan.
Kalit so‘zlar:
Atlas, adras, moda, sanoat, buyuk ipak yo‘li, mato, qo‘l mehnati.
TKAНИ РУЧНОЙ РАБОТЫ: БОЛЬШЕ, ЧЕМ МОДА, ИЛИ ПУТЬ НА МИРАВОЙ
РЫНОК
Аннотация:
В статье рассказывается об атласе и адрасе — традиционных тканях
узбекского народа, имеющих многовековую историю, корни которой уходят как минимум
на 2–2,5 тысячи лет назад. Подчеркивается, что атлас и адрас являются не только частью
модной индустрии, но и важным элементом культурного, эстетического и исторического
наследия нашего народа. Освещается, как история этих тканей проходила через различные
этапы развития в разные исторические периоды. Также обсуждаются мнения,
предложения и рекомендации по включению изделий ручной работы в число
современных брендовых продуктов в сфере моды.
Ключевые слова:
атлас, адрас, мода, индустрия, Великий шелковый путь, ткань, ручной
труд.
HANDCGRAFTED FABRICS: MORE THAN FASHION OR A PATH TO THE
GLOBAL MARKET
Abstract:
The article discusses atlas and adras — traditional fabrics of the Uzbek people with a
centuries-old history, whose roots go back at least 2,000 to 2,500 years. It emphasizes that atlas
and adras are not only part of the fashion industry but also an important element of the cultural,
aesthetic, and historical heritage of the nation. The article highlights how the history of these
fabrics has gone through various stages of development across different historical periods. It also
explores opinions, suggestions, and recommendations on how handcrafted products can take
their place among modern branded items in the fashion industry.
Keywords:
atlas, adras, fashion, industry, Silk Road, fabric, handmade craftsmanship.
Kirish (Introduction)
Bugungi globallashgan dunyoda har bir millat o‘zining noyob jihatlari bilan ajralib turishga
intilmoqda. Ammo savol shuki: bu noyoblikni qanday ko‘rsatish kerak? Ayniqsa, madaniy
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 5, issue 2, Yanvar 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
867
merosga asoslangan mahsulotlar haqida gap ketganda, ular ichki qadriyat sifatida saqlanadimi
yoki global eksportga chiqariladimi?
O‘zbeklarning atlas va adrasi bir necha asrlik tarixga ega bo‘lib, ularning ildizlari kamida
2–2,5 ming yil oldinga borib taqaladi. Bu matolarning paydo bo‘lishi va taraqqiyoti Marg‘ilon,
Buxoro, Samarqand kabi qadimiy shaharlaridagi ipakchilik va to‘qimachilik an’analari bilan
chambarchas bog‘liq. U nafaqat moda sanoatida, balki xalqimizning madaniy, estetik va tarixiy
merosining muhim qismi hisoblanadi
Qisqacha tarixi:
Buyuk Ipak yo‘li davrida
(miloddan avvalgi II asrdan boshlab), Farg‘ona vodiysida
ipak ishlab chiqarish va uning qimmatli mahsulotlarga aylantirilishi keng rivojlangan. Bu
hududlar Xitoy, Hindiston, Eron va Yevropa davlatlari bilan savdo qilgan.
IX–XII asrlarda
, Islom madaniyati taraqqiy etgan davrda, o‘zbek to‘qimachilari mato
bezaklarida geometriya, gul va abstrakt shakllardan foydalanib, atlas va adrasni san’at darajasiga
olib chiqqan.
XVIII–XIX asrlarda
, Buxoro amirligi va Qo‘qon xonligi davrida atlas va adras matolari
nafaqat mahalliy bozor, balki xorijiy bozorlarda ham qadrlangan. Ular diplomatik sovg‘alar
sifatida ham taqdim etilgan.
Sovet davrida
, atlas va adrasning milliy meros sifatida saqlanishiga va uning industrial
tarzda ishlab chiqarilishiga harakat qilingan, biroq hunarmandchilikning qo‘lda yasalish
an’analari qisqargan.
Mustaqillikdan so‘ng
, qo‘lda to‘qish, tabiiy ranglardan foydalanish va milliy namunalarni
tiklashga jiddiy e’tibor qaratila boshlandi. Hozirgi kunda atlas va adras nafaqat milliy liboslarda,
balki zamonaviy modada ham qo‘llanilmoqda.
O‘zbekistonning qo‘lda tayyorlanadigan atlas va adras matolari nafaqat estetik jihatdan go‘zal,
balki tarixiy va madaniy ahamiyatga ega. Biroq bu matolarni faqat marosimlar va bayramlar
bilan bog‘lab qo‘yish to‘g‘rimi? Ular faqat ichki madaniyat ramzimi yoki global moda sanoatiga
tatbiq qilinishi mumkin bo‘lgan eksklyuziv mahsulotmi?
Tarixga nazar solaylik. Buyuk Ipak yo‘li — bu faqat yo‘l emas edi, bu sivilizatsiyalar o‘rtasidagi
madaniyat va savdo almashinuvi edi. Uning eng qadrlangan mahsulotlaridan biri ipak edi. Nega
aynan ipak? Chunki u inson mehnatining eng nozik, eng sabr bilan ishlangan natijasi edi. Ipak
savdosi butun tarix davomida imperiyalarni boyitgan, xalqlarni bog‘lagan, urf-odatlarni
tarqatgan. Demak, mato oddiy mahsulot emas, bu bir tilda aytilmagan madaniy muloqot edi.
Bugungi kunda ham bu muloqot davom etmoqda. Farqi shundaki, endi bu muloqot global moda
bozorida, podiumlarda, dizaynerlik studiyalarida ro‘y bermoqda. Dior, Hermès, Burberry, Dries
Van Noten kabi nufuzli brendlar o‘z kollektsiyalarida hunarmandchilik texnikalariga
tayanmoqda. Nega? Chunki bugungi xaridor sanoat tomonidan chiqarilgan, ruhsiz mahsulotdan
charchagan. U tabiatga yaqin, hissiyotga boy, mehnat va vaqt bilan yaratilgan narsani istaydi.
Hermès har bir charm sumkasini taxminan 18-24 soat ichida faqat bitta ustaning qo‘lida yasaydi.
Burberry o‘zining klassik trensh-kurtkalarini hunarmand tikuvchilarga ishonib topshiradi.
Demak, qo‘l mehnati mahsulot qiymatini oshiradi.
Aynan shuning uchun ular minglab dollar evaziga sotiladi. Bu yerda mahsulotning narxi faqat
materialda emas, balki u orqali ifodalangan mehnat, tarix, va madaniy merosda yotadi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 5, issue 2, Yanvar 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
868
Endi savol: bizning atlas va adras nega bu jarayonda yetakchi bo‘lolmaydi? Axir ularning
orqasida ming yillik an’ana, naqshda yashiringan ramziyat, qo‘lda bo‘yalgan ip, va sabr-toqat
bilan to‘qilgan haqiqat bor. Ular faqat marosim uchun emas, balki bugungi kun odamining ruhini
uyg‘otadigan, o‘zini anglatadigan vosita bo‘la oladi.
Lekin qanday qilib bu merosni bugungi modaga uyg‘unlashtirish mumkin? Birinchi navbatda,
dizayn tilini zamonaviylashtirish zarur. Naqsh va ranglarni global auditoriya tushunadigan,
ammo o‘z ruhiyatini saqlagan ko‘rinishda taqdim etish kerak. Ikkinchidan, sifatli marketing,
hikoya orqali mahsulotni tushuntirish zarur. Har bir atlasdan tikilgan kiyim – bu hikoya, bu
avlodlararo bog‘liqlik, bu san’at.
Hunarmandchilik faqat o‘tmish emas – bu kelajakdir. Yevropa va Osiyoda bo‘layotgan
ko‘rgazmalar, ijtimoiy tarmoqlarda tarqalayotgan “slow fashion” (sekin moda) g‘oyalari buni
isbotlamoqda. Qo‘lda yasalgan mahsulotlar ekologik toza, bardavom, inson mehnatiga hurmat
bilan qaralgan formatda yaratilgan. Bu esa kelajakning asosiy talablaridan biridir.
Shunday ekan, atlas va adras matolarini faqat o‘z uyimizda, muzeyda saqlash emas, balki ularni
moda vositasi sifatida dunyoga olib chiqish, ularni yangilash, zamonaviylashgan holda yosh
avlodga yetkazish lozim. Shu bilan biz nafaqat madaniy merosni asraymiz, balki uni global
iqtisodiy qadriyatlarga aylantiramiz.
Xulosa va takliflar (Conclusion/Recommendations)
Xulosa shuki, atlas va adras — bu modadan ortiq tushuncha. Bu ichki o‘zlik, xalq ruhi, tarixiy
muloqot. Lekin ular shu bilan birga global bozorga yo‘l ochadigan eshik hamdir. Endi savol
sizga: biz bu eshikdan bemalol o‘ta olamizmi? Ushbu dunyo nigohida qimmatli hisoblangan
milliy matoimizni butun dunyoga tanitish yo‘lida sa’iy harakatlarni amalga oshirishimiz kerakki
zero atlas va adras matosi dunyo arenasida tovusdek tovlanib shunga arzishini ko‘rsatishiga
shubha yo‘qdir.
Foydalaniladigan adabiyotlar
1.
Tursunov T. (2005).
O‘zbek xalqining amaliy san’ati
. Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi nashriyoti.
2.
Karimov Sh. (2012).
Atlas va adras matolari tarixi va ularning zamonaviy modadagi
o‘rni
. –
O‘zbekiston san’ati va madaniyati jurnali
, №3, 45–52.
3.
Whitfield S. (2004).
Silk Road: Trade, Travel, War and Faith
. London: The British
Library.
4.
UNESCO. (2014).
Traditional crafts of atlas and adras in Uzbekistan
. Intangible
Cultural Heritage. https://ich.unesco.org
5.
Rasulov N. (2019).
Hunarmandchilik va milliy matolar: tarix va zamonaviylik
. –
Sharq
yulduzi
, №8, 60–65.
6.
Central Asian Survey (2017).
The Role of Ikat in Uzbek Textile Traditions
. –
Taylor &
Francis Group
.
7.
Hermès. (2021).
The Craftsmanship Behind Every Piece
. Hermès Official Website.
8.
Burberry. (2022).
Heritage and Handwork: Our Commitment to Craft
. Burberry Group
